Arama Kararı Nedir?

Aramanın sınırını karar veya yazılı emrin içeriği belirler. Kararda aramaya neden olan fiil, aranacak kişi, yer ya da eşya ile kararın geçerli olduğu süre açıkça gösterilir. Kolluk görevlileri işlemi bu sınırlar içinde yürütür.

Hâkim arama kararını verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı yazılı emir verebilir. Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlar bakımından kolluk amirinin yazılı emri arama yetkisi doğurmaz.

Arama makul şüpheye dayanır

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 116. maddesi, şüpheli veya sanığın yakalanabileceği ya da suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe arar. Kararı veren hâkim, aranacak kişi veya yerde aranan kişi ya da delilin bulunma ihtimalini olgular üzerinden inceler.

Aranacak yer üçüncü kişiye aitse CMK m. 117 daha belirli bir bağlantı ister: Olaylar, aranan kişinin veya delilin bu yerde bulunduğunu kabul etmeye imkân vermelidir. Akrabalık, arkadaşlık veya iş ilişkisi tek başına bu bağlantıyı kurmaz.

Karar ve yazılı emri yetkili merci verir

Hâkim arama kararını dosyadaki olgulara göre verir. Bekleme süresi delilin kaybolmasına veya kişinin kaçmasına yol açacaksa Cumhuriyet savcısı gecikme tehlikesini göstererek yazılı emir düzenleyebilir. Kolluk amirinin yetkisi ise aranacak yere göre daralır.

Kolluk amiri kendi yazılı emrine dayanarak konutu, işyerini veya kamuya açık olmayan kapalı alanı arayamaz. Kolluk, verdiği diğer arama emirlerinin sonucunu Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirir.

Dört bilgi aramanın sınırını çizer

1. 01

   Aramaya neden olan fiil açıkça yazılmış mı?

2. 02

   Aranacak kişi, adres, yer veya eşya belirlenmiş mi?

3. 03

   Kararın veya emrin geçerli olduğu süre gösterilmiş mi?

4. 04

   İşlem kararda yazan yer, zaman ve amaç içinde kalmış mı?

Kolluk görevlileri aramayı bu bilgilerle bağlı olarak yürütür. Belirli bir adres için verilen karar başka bir adresi; belirli bir eşya için verilen karar ise o eşyanın bulunamayacağı bölmeleri kapsamaz.

Aramanın zamanı ve katılımcıları kanunda belirlenir

CMK m. 118, konut, işyeri ve diğer kapalı yerlerde aramayı gündüz vaktine yerleştirir. Kolluk; suçüstü, gecikmesinde sakınca veya kaçan yakalanmış, gözaltına alınmış, tutuklu ya da hükümlünün yeniden yakalanması hâllerinde gece araması yapabilir. Tutanak, aramanın başlangıç ve bitiş saatini gösterir.

Cumhuriyet savcısı konut, işyeri veya diğer kapalı yerdeki aramada hazır değilse kolluk, o yerin ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişiyi arama boyunca hazır bulundurur. Bu kişiler işlemi yönetmez; aramanın nasıl yapıldığına tanıklık eder.

Anayasa Mahkemesi, Mehmet Cengiz ve Rıdvan Cengiz kararında muhtarın arama sırasında bulunmayıp tutanağı sonradan imzalamasını yeterli görmedi. Bu karar, iki arama tanığının adının tutanağa yazılmasından önce, işlem sırasında gerçekten hazır bulunması gerektiğini gösterir.

Kişi ve avukatı arama sırasında sürece katılır

Yer sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir. Kendisi yoksa kolluk; temsilcisini, ayırt etme gücüne sahip bir yakınını, birlikte oturduğu kişiyi veya komşusunu hazır bulundurur. Arama üçüncü kişinin yerinde yapılıyorsa kolluk, aramaya başlamadan önce zilyede veya onun yerine çağrılan kişiye aramanın amacını açıklar.

• Avukat katılımıCMK m. 120 uyarınca kolluk, kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olamaz.
• Kapsam denetimiKişi; makam, adres, aranacak eşya ve geçerlilik süresini karar veya emirle karşılaştırabilir.
• Tutanak kaydıKişi, aramanın saati ve yürütülüşüyle ilgili gözlem ve itirazlarının tutanağa geçirilmesini isteyebilir.
• Eşya kaydıKolluk, koruma altına aldığı veya el koyduğu her eşyayı ayırt edilebilir biçimde listeye geçirir.

Arama bir eşyayı bulmaya, elkoyma ise o eşyayı adli makamların denetimine almaya yarar. Tutanak, eşyanın nerede bulunduğunu; elkoyma listesi de hangi malvarlığı değerinin teslim alındığını gösterir.

Arama sonunda belgeler teslim edilir

CMK m. 121, arama işlemine tabi tutulan kişinin istemi üzerine alabileceği belgeleri belirler. Bu kayıtlar kararın sınırı ile kolluğun yaptığı işlemi karşılaştırmayı sağlar.

Kişi, eşyanın mülkiyetiyle ilgili görüş ve iddiasını belgeye yazdırabilir. Kolluk, eşyanın tam defterini çıkarır ve eşyayı resmî mühürle ya da ayırt edici bir işaretle korur.

Hukuka aykırılığın sonucu ilgili işleme yönelir

Mahkeme; yetkisiz merci, yetersiz şüphe, karar kapsamının aşılması veya zorunlu katılımcıların yokluğu iddiasını arama kararı ve tutanak üzerinden inceler. Anayasa ve CMK uyarınca kanuna aykırı elde edilen bulgu hükme esas alınamaz. Mahkeme ayrıca o bulgu çıkarıldığında dosyada suçlamayı kanıtlayan başka delil bulunup bulunmadığını belirler.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu incelemede iki durumu ayırır. Kişi hakkında makul şüphe oluşmuşsa kolluk, Cumhuriyet savcısına bildirip adli arama kararı ya da yazılı arama emri almak zorundadır; süresi ve kapsamı geniş bir önleme araması kararıyla yapılan aramada ele geçen uyuşturucu hukuka aykırı elde edilmiş olur ve hükme esas alınamaz (E. 2016/33, K. 2018/374, 25.9.2018). Kolluk görev sırasında suçüstü hâliyle karşılaşmışsa delilin kaybolmaması için onu karar beklemeden muhafaza altına alabilir; böyle ele geçen delil hukuka aykırı sayılmaz (E. 2016/70, K. 2017/37, 31.1.2017).

Hâkim, elkoyma sürüyorsa eşyanın iadesi talebini ayrı bir karar konusu yapar. Ölçüsüz biçimde yürütülen arama ise CMK m. 141/1-i kapsamında Devletten tazminat istemine dayanak olabilir. Böylece delilin kullanılması, eşyanın iadesi ve zararın giderilmesi kendi hukukî yollarında ele alınır.

Karar, tutanak ve eşya listesi birlikte okunur

Karar veya yazılı emir aramanın izin verilen sınırını; tutanak işlemin nasıl yürütüldüğünü; eşya listesi ise adli makamların denetimine alınan malvarlığı değerlerini gösterir. Bu üç kayıt, aramanın mercii, yeri, zamanı, katılımcıları ve sonucunu aynı çizgide karşılaştırmaya imkân verir.

Arama kararı hakkında sık sorulan sorular

Arama kararını hâkim verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı yazılı emir verebilir; savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amiri de yazılı emir verebilir. Ancak kolluk amirinin emri konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama yetkisi doğurmaz.

Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda aramaya hâkim karar verir. Gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısı yazılı emir verebilir. Kolluk amiri kendi yazılı emrine dayanarak bu yerleri arayamaz.

Konut, işyeri ve diğer kapalı yerlerde arama kural olarak gündüz yapılır (CMK m. 118). Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâl ile kaçan yakalanmış, gözaltına alınmış, tutuklu veya hükümlünün yeniden yakalanması hâllerinde gece de arama yapılabilir.

Cumhuriyet savcısı hazır değilse kolluk, konut veya işyerindeki aramada o yerin ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişiyi arama boyunca hazır bulundurur. Yer sahibi veya temsilcisi de bulunabilir; kolluk kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olamaz (CMK m. 120).

Kişi isterse aramanın dayanağını gösteren belge, elkonulan veya koruma altına alınan eşyanın listesi ve hiçbir şey bulunmadıysa buna ilişkin belge kendisine verilir (CMK m. 121). Arama tutanağı da işlemi yapan görevlileri, zamanı ve katılımcıları gösterir.

Evet. Hâkim kararlarına karşı, kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie verilecek dilekçeyle itiraz edilebilir (CMK m. 267 ve 268). Hukuka aykırı aramayla elde edilen bulgu ise hükme esas alınamaz.

Hayır. Önleme araması suç işlenmeden önce tehlikeyi önlemek için Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu m. 9'a göre yapılır; kararı sulh ceza hâkimi, gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülkî amir yazılı emirle verir. Bu yazı CMK m. 116 ve devamındaki adli aramayı anlatır.

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.

Kaynakça

1. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 116-122 ve 141
2. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2016/33, K. 2018/374, 25.9.2018
3. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2016/70, K. 2017/37, 31.1.2017
4. AYM, Mehmet Cengiz ve Rıdvan Cengiz, B. No. 2019/21704, 20/9/2023