Haksız Tutuklama Tazminatı: Başvuru Yeri, Süre ve Belgeler

Başvuru yerini tazminat talebinin hukukî dayanağı belirler. Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanan kişi ile tutuklama şartlarının baştan bulunmadığını ileri süren kişi aynı mercie başvurmaz.

Başvurucu önce CMK m. 141'deki sebebini seçer; ardından kesinleşme ve tebliğ tarihlerini çıkarır, maddi kaybını belgeler ve özgürlük kaybının kişisel etkilerini açıklar. Bu sıra, 2024'te değişen görev kuralıyla sürelerin birbirine karışmasını önler.

Talebin dayanağı başvuru yolunu belirler

CMK m. 141 birden fazla tazminat sebebi düzenler. Tutuklamayla ilgili iki yol özellikle ayrılır:

• Sonuçtan doğan tazminat
  Kişi kanuna uygun biçimde yakalanmış veya tutuklanmış; soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla ya da dava beraatle sonuçlanmıştır. CMK m. 141/1-e bu sonucu ayrıca tazminat sebebi sayar.
• Tedbirdeki hukuka aykırılıktan doğan tazminat
  Kişi, yakalama veya tutuklama şartlarının bulunmadığını, gözaltı süresinin aşıldığını, makul sürede hâkim önüne çıkarılmadığını ya da tutukluluğun gereğinden uzun sürdüğünü ileri sürer.

Anayasa Mahkemesi Gülseren Çıtak kararında, beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanan CMK m. 141/1-e başvurusunda ilk tutuklama kararının ayrıca hukuka aykırı olduğunun kanıtlanmasını aramamıştır. Kişi kararın kesinleşmesini ve uğradığı zararı gösterir.

Tazminat Komisyonu ile ağır ceza mahkemesi farklı sebeplere bakar

1 Haziran 2024 ve sonrasında yapılan başvurularda görev ayrımı şöyledir:

Başvurucu bir olayda birden fazla sebep ileri sürebilir. Ağır ceza mahkemesi kendi görevindeki kısmı inceler; m. 141/1-e, f veya l kapsamındaki kısmı ayırıp Tazminat Komisyonuna gönderir. Yalnız Komisyonun görevindeki bir talep mahkemeye verilmişse mahkeme dosyayı görevli Komisyona yollar.

Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı başvurusu Komisyona yapılır

Kişi kesinleşmiş beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararını, yakalama–tutuklama tarihlerini ve zarar belgelerini Tazminat Komisyonuna sunar. Beraatin delil yetersizliğine dayanması başvuru hakkını kaldırmaz; CMK m. 141/1-e beraat gerekçeleri arasında bu yönden ayrım yapmaz.

Komisyon kararına karşı kişi, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz eder. Bölge İdare Mahkemesi bu itiraz hakkında kesin karar verir.

Tedbirdeki hukuka aykırılık başvurusunu ağır ceza mahkemesi inceler

Kişi kanundaki şartlar bulunmadan tutuklandığını, gözaltı süresinin aşıldığını veya tutukluluğun makul süreyi geçtiğini ileri sürüyorsa CMK m. 142'deki görevli ağır ceza mahkemesine başvurur. Kural olarak zarar görenin oturduğu yer ağır ceza mahkemesi dosyaya bakar; işlemi bu mahkeme yapmışsa ve aynı yerde başka daire yoksa en yakın ağır ceza mahkemesi görevlidir.

Mahkeme Hazine temsilcisinin görüşünü alır, gerekli araştırmayı yapar ve duruşma sonunda karar verir. Taraflar bu karara karşı istinafa başvurabilir; bölge adliye mahkemesi esas hakkında kesin karar kurar.

Başvuru süresi tebliğ ve kesinleşme tarihlerinden hesaplanır

Kişi, kararın veya hükmün kesinleştiğinin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içinde başvurur. Başvuru, her durumda kararın kesinleştiği tarihi izleyen bir yıl içinde yapılır.

Örneğin beraat kararı 10 Ocak'ta kesinleşmiş ve bu kesinleşme kişiye 1 Mart'ta tebliğ edilmişse üç aylık süre 1 Mart'tan başlar; bir yıllık üst sınır ise 10 Ocak tarihinden hesaplanır. Başvurucu karar tarihini, kesinleşme tarihini ve kesinleşmenin tebliğ tarihini dosyadan ayrı ayrı çıkarır.

CMK m. 141/1-e kapsamındaki başvuru kesinleşmiş beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanır. Gözaltı süresinin aşılması veya yakının bilgilendirilmemesi gibi bazı diğer sebeplerde mahkeme, zararın ceza davası bitmeden belirlenip belirlenemeyeceğini ilgili bent üzerinden inceler.

Başvurucu zararı düzenli bir belge paketiyle gösterir

Dilekçe açık kimlik ve adresi, uygulanan tedbirin niteliği ile süresini, istenen maddi ve manevi tazminat miktarını ve bunların belgelerini içerir. Merci eksik zorunlu bilgilerin tamamlanması için bir ay süre verir.

1. Karar ve kesinleşmeBeraat, kovuşturmaya yer olmadığı veya diğer ilgili karar ile kesinleşme ve tebliğ kayıtları.
2. Tedbir çizelgesiYakalama, gözaltı, tutuklama, tahliye ve varsa konutu terk etmeme başlangıç–bitiş tarihleri.
3. Gelir belgeleriBordro, vergi kaydı, banka hareketi, sözleşme, ücret kesintisi veya meslek kazancını gösteren kayıtlar.
4. Doğrudan giderlerTedbirle bağlantılı ve belgeye bağlanabilen ödemeler ile başka mali kayıplar.
5. Kişisel etkilerSağlık, aile, bakım, eğitim ve çalışma yaşamındaki sonuçları gösteren rapor, yazışma veya diğer kayıtlar.

Tazminat Komisyonunun görevindeki taleplerde Adalet Bakanlığının yayımladığı Koruma Tedbirleri Yönünden Başvuru Formu kullanılabilir.

Maddi ve manevi tazminat farklı bilgilerle belirlenir

Maddi tazminat, tedbir nedeniyle gerçekleşen gelir kaybı ve doğrudan giderleri karşılar. Merci bordro, sözleşme, vergi ve banka kayıtlarından gerçek kaybı hesaplar. Gelir belgesi bulunmayan dosyalarda Yargıtay kararları net asgari ücreti bir hesap ölçüsü olarak kullanabilmektedir; sonradan geri ödenen maaş veya mali hak aynı kalem için ikinci kez ödenmez.

Manevi tazminat, özgürlükten yoksun kalmanın kişinin yaşamındaki etkisine karşılık gelir. Merci tutukluluk süresini, suçlamanın niteliğini, sağlık durumunu, aileden ayrılığı, çalışma ve sosyal yaşamdaki sonuçları birlikte ele alır. Sabit bir günlük tarife bulunmadığı için kişi, kendi yaşamındaki etkiyi somut bilgilerle anlatır.

Anayasa Mahkemesi, tazminatın olayın özellikleri karşısında yalnız sembolik kalmamasını arar. Maddi kayıp ile manevi etki ayrı açıklanır; her kalemin dayanağı ve istenen miktarı dilekçede gösterilir.

Anayasa Mahkemesinin hangi tutarları yetersiz bulduğu ve yıllara göre kendi ölçü tutarları haksız gözaltı ve tutuklama tazminatı sayfasında kararlarıyla birlikte gösteriliyor.

CMK 144 bazı sonuçlarda tazminat hakkını sınırlar

CMK m. 144; gözaltı veya tutukluluk süresinin başka bir mahkûmiyetten tamamen mahsup edilmesi, genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme, uzlaşma, kusur yeteneğinin bulunmaması nedeniyle ceza verilmesine yer olmadığı kararı ve kişinin gerçeğe aykırı beyanla kendi tutuklanmasına neden olması gibi durumları ayrıca düzenler. Başvurucu, kesinleşmiş kararın gerekçesini bu sınırlamalar yönünden kontrol eder.

Başvuru dosyası dört soruya cevap verir

1. 1

   Talep CMK m. 141'in hangi bendine dayanıyor?

2. 2

   Bu bende Tazminat Komisyonu mu, ağır ceza mahkemesi mi bakıyor?

3. 3

   Kesinleşme ve tebliğ tarihleri üç aylık ve bir yıllık süreyi nasıl etkiliyor?

4. 4

   Maddi kayıp ile manevi etki hangi belgelerle gösteriliyor?

Haksız tutuklama tazminatı hakkında sık sorulan sorular

Evet. Kanuna uygun biçimde yakalanan veya tutuklanan kişi hakkında kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmişse CMK m. 141/1-e ayrı bir tazminat sebebidir. Anayasa Mahkemesi Gülseren Çıtak kararında bu başvuruda ilk tutuklamanın ayrıca hukuka aykırı olduğunun kanıtlanmasını aramadı. Beraatin delil yetersizliğine dayanması da başvuru hakkını kaldırmaz.

1 Haziran 2024 ve sonrasındaki başvurularda CMK m. 141/1-e, f ve l kapsamındaki talepler, örneğin beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanan talepler, Tazminat Komisyonuna yapılır. Kanunî şartlar olmadan tutuklama, uzun tutukluluk veya gözaltı süresinin aşılması gibi diğer sebeplerde CMK m. 142'deki görevli ağır ceza mahkemesine başvurulur.

Başvuru, kararın veya hükmün kesinleştiğinin kişiye tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içinde yapılır. Her durumda kararın kesinleştiği tarihi izleyen bir yıl geçmeden başvurulmalıdır. Bu nedenle karar, kesinleşme ve tebliğ tarihleri dosyadan ayrı ayrı çıkarılır.

Maddi tazminat tedbir nedeniyle gerçekleşen gelir kaybını ve doğrudan giderleri karşılar; bordro, sözleşme, vergi ve banka kayıtlarıyla gösterilir. Gelir belgesi bulunmayan dosyalarda Yargıtay kararları net asgari ücreti hesap ölçüsü olarak kullanabiliyor. Manevi tazminatta tutukluluk süresi, suçlamanın niteliği, sağlık, aile ve çalışma yaşamındaki sonuçlar birlikte değerlendirilir; sabit bir günlük tarife yoktur.

Evet. Kişi, Komisyon kararının tebliğinden itibaren on beş gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz eder; Bölge İdare Mahkemesinin kararı kesindir. Ağır ceza mahkemesinin kararına karşı ise istinaf yoluna başvurulur.

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.

Başlıca kaynaklar

1. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, m. 141-144 ve geçici m. 6
2. 6384 sayılı Tazminat Komisyonu Kanunu
3. Tazminat Komisyonu Başkanlığı, görev alanları
4. AYM, Gülseren Çıtak [GK], B. No: 2020/1554, 27/4/2023
5. AYM, B. No: 2022/32033