Bilirkişi Raporuna Nasıl İtiraz Edilir? Süre, Çelişkili Raporlar ve Yargıtay ile Anayasa Mahkemesi Kararları

Bilirkişi raporuna itiraz, rapordaki belirli teknik kusuru ve bu kusuru giderecek işlemi birlikte gösterir. İtiraz eden kişi; yanlış kabul edilen bilgiyi, incelenmeyen veriyi, açıklanmayan yöntemi veya gerekçe ile sonuç arasındaki kopukluğu rapordaki yeriyle belirtir. Ardından açıklama, ek rapor, bilirkişinin dinlenmesi ya da başka bir uzmanlık alanından yeni inceleme ister.

Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme itiraz için bir süre verir. Bu nedenle ilk işlem; raporu, eklerini, görevlendirme kararını ve süreyi gösteren tebligat ya da duruşma tutanağını birlikte almaktır.

Verilen süre başvurunun zamanını belirler

CMK m. 67/5 bütün raporlar için tek bir gün sayısı koymaz. Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme; yeni inceleme istenmesi ve rapora ilişkin itirazların bildirilmesi için ilgili kişiye süre verir. Tebligat, duruşma tutanağı veya UYAP kaydı bu sürenin kaynağını gösterir.

CMK m. 67/6, bilimsel mütalaa alınacağı gerekçesiyle ayrıca süre verilmesini engeller. Rapor veya ekleri bildirilmemişse kişi bu eksikliği gecikmeden dosyaya yazar ve inceleme imkânı ister.

Görevlendirme kararı raporun sınırını gösterir

Hâkim veya mahkeme görevlendirme kararında inceleme konusunu ve bilirkişinin cevaplayacağı soruları belirler. İtiraz eden kişi bu kararı; bilirkişiye gönderilen dosya, kayıt, numune ve karşılaştırma belgeleriyle birlikte okur. Böylece cevapsız soru ile bilirkişiye hiç yöneltilmemiş soru birbirinden ayrılır.

Bilirkişilik Yönetmeliği m. 55 raporda incelenen maddi unsurların, yöntemin, bilimsel veya teknik dayanakların ve gerekçeli sonucun bulunmasını ister. Örneğin “Bilirkişi telefon imajını doğrulamakta kullandığı yöntemi ve hash değerini açıklamamıştır” cümlesi, eksik teknik denetimi rapordaki yeriyle gösterir.

Teknik kusur adıyla ve dayanağıyla yazılır

İtiraz, raporun alanına göre değişir; fakat kusurun yeri çoğu dosyada dört başlıkta bulunur.

Yanlış maddi bilgi

Olay tarihi, kullanılan cihaz, ödeme miktarı veya tedavi bilgisi yanlışsa kişi doğru bilgiyi belgeyle gösterir ve yanlışın sonucu nasıl değiştirdiğini açıklar.

Eksik belge veya veri

Kamera kaydı, ham telefon verisi, mukayese imzası, hasta dosyası veya banka belgesi bilirkişiye ulaşmamış olabilir. İtiraz eden kişi eksik verinin adını, nereden getirileceğini ve hangi soruyu aydınlatacağını yazar.

Yöntem sorunu

Görüntünün yalnız ekran görüntüsü üzerinden incelenmesi, imza karşılaştırmasının elverişsiz belgelerle yapılması veya mali hesabın dayandığı kayıtların gösterilmemesi yöntemin sınanmasını engeller. İtiraz, uygulanması gereken teknik adımı veya karşılaştırma malzemesini belirtir.

Gerekçe, sonuç ve görev sınırı

Rapordaki bulgular sonuç cümlesini taşımıyorsa aradaki kopukluk gösterilir. Bilirkişi uzmanlık alanı dışındaki bir soruyu cevaplamış veya teknik olgu yerine suçun oluştuğuna ve cezanın ne olacağına karar vermişse ilgili cümle işaretlenir. Hukukî nitelendirmeyi hâkim veya mahkeme yapar.

Kusurun niteliği istenecek işlemi belirler

Eksik hesap kalemi, cevapsız soru veya belirsiz ifade için hâkim ya da mahkeme ek raporla mevcut incelemeyi tamamlatabilir. Yöntemin sözlü açıklanması yeterliyse CMK m. 68 uyarınca bilirkişiyi duruşmada dinler.

Uzmanlık alanı, temel yöntem veya tarafsızlık sorunu yeni bir bilirkişi ya da heyet gerektirebilir. Talep, ihtiyaç duyulan bilim veya meslek alanını ve yeni incelemede cevaplanacak soruları gösterir. Mahkeme ret kararı verirse CMK m. 67/5 uyarınca gerekçesini açıklar.

Mahkeme raporu diğer delillerle karşılaştırır

Bilirkişi teknik bilgiyi açıklar; hükmü mahkeme kurar. Bilirkişilik Yönetmeliği m. 56, raporun diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilmesini öngörür. Mahkeme iki raporun verisini, yöntemini, uzmanlık alanını ve gerekçesini karşılaştırarak birini benimseyebilir; kararında bu tercihi açıklar.

Adli tıp raporlarında Yargıtay bu serbestliği sınırlar. Ceza Genel Kurulu, sanığın kusur yeteneği konusunda bir hastane raporu ile Adli Tıp Kurumu raporlarının açıkça çeliştiği dosyada, çelişki Kurumun üst kurulundan rapor alınarak giderilmeden kurulan hükmü eksik araştırma nedeniyle bozdu (E. 2015/607, K. 2015/300, 6.10.2015). Raporların konusu farklıysa ve biri kesin bir görüş bildirmiyorsa Kurul çelişki görmedi (E. 2015/617, K. 2015/386, 10.11.2015).

Teknik çelişki mevcut bilgilerle çözülemiyorsa itiraz eden kişi sonuçları yan yana dizmek yerine farkın kaynağını gösterir: raporların incelediği film, hasta kaydı, mukayese imzası veya hesap yöntemi aynı mıdır? Cevap, ek açıklama ile yeni inceleme arasındaki seçimi yönlendirir.

Yargıtay bilirkişi raporu yüzünden hangi hükümleri bozuyor?

Ceza dairelerinin bilirkişi raporu tartışılan bozma kararlarını tam metinleriyle okuduk. Bozmalar iki gerekçede toplanıyor:

1. Raporlar arasındaki çelişki giderilmeden hüküm kurulmuş. Sanığın akıl sağlığına ilişkin bir hastane raporu ile Adli Tıp Kurumu Gözlem İhtisas Dairesi ve 4. İhtisas Kurulu raporları çeliştiğinde Yargıtay, sanığın Adli Tıp Üst Kuruluna (eski adıyla Adli Tıp Genel Kurulu) gönderilip muayene edilmesini ve oradan rapor alınmasını istiyor; çelişki giderilmeden kurulan hüküm bozuluyor (1. Ceza Dairesi, 19.11.2018, E.2018/3595, K.2018/4752; 14.10.2019, E.2019/2699, K.2019/4317; 2. Ceza Dairesi, 13.2.2020, E.2019/14093, K.2020/2608). Aynı kural yaralanmanın niteliğinde de uygulanıyor: Adli Tıp İhtisas Kurulu organ işlevinin sürekli zayıflamadığını, Adli Tıp Şube Müdürlüğü zayıfladığını bildirmişse çelişki giderilmeden ceza belirlenemez (3. Ceza Dairesi, 6.2.2019, E.2018/6153, K.2019/2181). Trafik ve iş kazalarında soruşturma raporu sanığı asli, kovuşturma raporu tali kusurlu bulmuşsa Yargıtay, teknik üniversitelerin öğretim üyelerinden oluşan üç kişilik bir heyetten yeni kusur raporu alınmasını istiyor (12. Ceza Dairesi, 17.10.2017, E.2016/2831, K.2017/7562; 15.5.2012, E.2011/19536, K.2012/12119).
2. Uzmanlık gerektiren soru bilirkişiye sorulmadan cevaplanmış. Sanıklar telefondaki seslerin kendilerine ait olmadığını söylüyorsa ses örnekleri alınıp Adli Tıp Kurumu Fizik İhtisas Dairesine ya da uzman bir kuruma ses analizi yaptırılmalı (10. Ceza Dairesi, 20.5.2014, E.2014/1427, K.2014/3946). Görüntüdeki cismin patlayıcı olup olmadığı patlayıcı madde uzmanına sorulmalı (16. Ceza Dairesi, 26.4.2016, E.2015/2650, K.2016/2814). Kamera kaydındaki kişinin sanık olup olmadığı ve görüntüdeki eşyanın çalınan eşyayla aynı olup olmadığı bilirkişiyle belirlenmeden verilen beraat, katılanın temyizi üzerine bozuldu (13. Ceza Dairesi, 15.6.2016, E.2015/7054, K.2016/11112). Sahte olduğu ileri sürülen faturalardaki yazı ve imzaların sanığa ait olup olmadığı uzman bir kurumdan alınacak raporla belirlenmeli (11. Ceza Dairesi, 17.6.2021, E.2017/3276, K.2021/5443).

Bu kararların gösterdiği yol şudur: itiraz dilekçesi iki raporun hangi noktada çeliştiğini sayfa ve cümleyle gösterir ve çelişkiyi çözecek merciyi (Adli Tıp Üst Kurulu, üniversite heyeti, ihtisas dairesi) adıyla ister; mahkeme bunu karşılamadan hüküm kurarsa eksiklik istinaf ve temyizde bu kararlara dayanılarak ileri sürülür. Görüntü kaydındaki kimlik sorunu kamera kaydı, baz istasyonu ve hat analizi HTS kayıtları yazısında ayrıca anlatılmıştır.

İlgili kişi raporu görür ve görüşünü sunar

CMK m. 67/4 rapor örneğinin Cumhuriyet savcısına, katılana, vekiline, şüpheliye veya sanığa, müdafiine ya da kanunî temsilciye verilmesini düzenler. Bu kişiler raporu ve eklerini görerek hükümden önce etkili cevap verme imkânına sahip olmalıdır.

AYM, Murat Yasan kararında hükme esas sağlık raporunun karar öncesinde bildirilmemesini ve sonradan ileri sürülen itirazın karşılanmamasını ihlal saydı. Kemal Karanfil (4) kararında ise soruşturma raporuna kovuşturma sırasında erişim, duruşmadaki tartışma ve kanun yolu imkânını birlikte değerlendirdi. Ölçü, yargılamanın bütünü içinde raporu inceleyip cevaplayacak gerçek bir fırsattır.

Anayasa Mahkemesinin bilirkişi talebi, tebliğ edilmeyen rapor ve itirazlar konusundaki diğer kararları silahların eşitliği sayfasında bir arada.

İtiraz cevapsız kalırsa ya da bilirkişi talebi reddedilirse

Mahkeme her itiraza ayrıntılı cevap vermek zorunda değildir; ancak sonucu değiştirebilecek bir itirazı ilgili ve yeterli gerekçeyle karşılamak zorundadır. Anayasa Mahkemesinin son kararları iki ayrı ihlali gösteriyor:

• "İtirazlar raporu kusurlandırıcı nitelikte görülmemiştir" cümlesi yetmez. Hakem hastane raporuna bilimsel ve teknik itirazlar sunulan davada mahkeme bu kalıp cümleyle yetinmiş, itirazların hiçbirini tartışmamıştı. Anayasa Mahkemesi gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılmasına karar verdi (Mustafa Arıkboğa, B. No. 2021/826, 6.5.2026, § 24).
• Belirleyici teknik soru için bilirkişi talebinin karşılanmaması. Yasa dışı bahis gerekçesiyle idari para cezası verilen kişi, bahsin kim tarafından, hangi IP ve port üzerinden, hangi sitede oynandığının bilirkişiyle belirlenmesini istemiş; sulh ceza hâkimliği yalnız para transferine dayanarak itirazı reddetmişti. Anayasa Mahkemesi, belirleyici nitelikteki bilirkişi raporunun alınmamasını silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlali saydı (Nazım Ateş, B. No. 2022/63157, 9.4.2026, §§ 15–16). Genel Kurul da ByLock tespitine itiraz eden sanığın CGNAT kayıtları üzerinde bilirkişi incelemesi talebinin yeterli değerlendirme yapılmadan reddedilmesini aynı gerekçeyle ihlal saydı; Mahkemeye göre sanığın bu kayıtların doğruluğunu kendi imkânlarıyla ispat etmesi mümkün değildi (Esra Saraç Arslan [GK], B. No. 2019/10514, 28.12.2022, §§ 57–59).

Bu kararlardan çıkan ölçü şudur: bilirkişi talebi veya rapora itiraz, sorunun hangi teknik veriyle çözüleceğini ve sonucu nasıl değiştireceğini somut olarak gösterirse mahkemenin bunu gerekçeyle karşılaması gerekir. Mahkeme karşılamazsa sanık bu eksikliği istinaf ve temyizde, kanun yolları tükendikten sonra da 30 gün içinde yapılacak bireysel başvuruda ileri sürer.

Uzman mütalaası yöntemi teknik açıdan sınar

CMK m. 67/6 Cumhuriyet savcısına, katılana, vekiline, şüpheliye veya sanığa, müdafiine ve kanunî temsilciye kendi seçtiği uzmandan bilimsel mütalaa alma hakkı verir. Uzman; kullanılan yöntemi, ham veriyi, hata payını ve raporun vardığı sonucu teknik açıdan inceler.

Mahkeme, belirli bir yöntem hatası veya bilimsel çelişki gösteren mütalaayı sonuca etkisi ölçüsünde ele alır. AİHM'in Stoimenov/Kuzey Makedonya ve Matytsina/Rusya kararları, savunmanın suçlamanın dayandığı teknik görüşü sorgulayabilmesi ve kendi uzman incelemesini sunabilmesi üzerinde durur.

İtiraz beş bağlantıyı kurar

Dilekçe aşağıdaki unsurları aynı teknik sorun çevresinde birleştirir:

1. 01

   Raporun tebliğ veya öğrenme tarihi ile verilen süre belirlenir.

2. 02

   İtiraz edilen tespit, rapordaki sayfa veya başlığıyla gösterilir.

3. 03

   Doğru bilgi, eksik veri veya yöntem eleştirisi dayanağıyla sunulur.

4. 04

   Teknik kusurun raporun sonucuna etkisi açıklanır.

5. 05

   Soruna uygun işlem ve yeni incelemede cevaplanacak sorular yazılır.

Tıbbî rapor ile dijital inceleme raporu farklı teknik gerekçeler ister. Dilekçe kalıbı değil, rapordaki kusur ile talep edilen işlem arasındaki bağ başvuruyu taşır.

Bilirkişi raporuna itiraz hakkında sık sorulan sorular

CMK m. 67/5 tek bir gün sayısı koymaz; Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme itiraz için süre verir. Süreyi tebligat, duruşma tutanağı ya da UYAP kaydı gösterir. Maddedeki üç gün itiraz süresi değil, yeni inceleme talebini reddeden merciin gerekçeli karar verme süresidir.

Hukuk davasında taraflar raporun kendilerine tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz eder. İtirazın bu sürede hazırlanması çok zor veya imkânsızsa, aynı süre içinde başvuran tarafa bir kez ve en çok iki haftalık ek süre verilebilir (HMK m. 281). İdari yargıda da bilirkişi konusunda HMK hükümleri uygulanır (İYUK m. 31).

Hukuk davalarında adli tatile tabi işlerde, kanunun öngördüğü süre tatil içinde biterse süre ayrıca karar gerekmeden tatilin bittiği günden itibaren bir hafta uzamış sayılır (HMK m. 104). Ceza davasında ise mahkemenin verdiği sürenin kendisine bakılır.

Hâkim veya mahkeme itirazın niteliğine göre bilirkişiden ek rapor ister, bilirkişiyi duruşmada dinler (CMK m. 68) ya da yeni bir bilirkişi veya heyet görevlendirir. Yeni inceleme talebini reddederse bunu gerekçeli kararla yapar.

Mahkeme çelişki giderilmeden birini seçemez. Yargıtay, sanığın akıl sağlığına ya da yaralanmanın niteliğine ilişkin raporlar çeliştiğinde Adli Tıp Üst Kurulundan, trafik ve iş kazalarındaki kusur raporları çeliştiğinde teknik üniversite öğretim üyelerinden oluşan bir heyetten yeni rapor alınmasını istiyor ve çelişki giderilmeden kurulan hükmü bozuyor (örneğin 1. Ceza Dairesi, 14.10.2019, E.2019/2699, K.2019/4317; 12. Ceza Dairesi, 17.10.2017, E.2016/2831, K.2017/7562).

Hayır. Bilirkişi teknik bilgiyi açıklar, hükmü mahkeme kurar; rapor diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirilir. Mahkeme çelişen iki rapordan birini benimserse nedenini gerekçesinde açıklar.

Evet. CMK m. 67/6 Cumhuriyet savcısına, katılana, şüpheliye veya sanığa, müdafiine ve vekile kendi seçtiği uzmandan bilimsel mütalaa alma hakkı verir. Mahkeme yöntem hatası veya bilimsel çelişki gösteren mütalaayı sonuca etkisi ölçüsünde değerlendirir.

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.

Başlıca hukukî kaynaklar

1. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, özellikle m. 67-69 ve 214-217
2. Bilirkişilik Yönetmeliği, özellikle m. 5, 55 ve 56
3. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/607, K. 2015/300, 6.10.2015
4. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/617, K. 2015/386, 10.11.2015
5. Yargıtay 1. Ceza Dairesi, E.2018/3595, K.2018/4752, 19.11.2018 ve E.2019/2699, K.2019/4317, 14.10.2019; 2. Ceza Dairesi, E.2019/14093, K.2020/2608, 13.2.2020; 3. Ceza Dairesi, E.2018/6153, K.2019/2181, 6.2.2019; 10. Ceza Dairesi, E.2014/1427, K.2014/3946, 20.5.2014; 11. Ceza Dairesi, E.2017/3276, K.2021/5443, 17.6.2021; 12. Ceza Dairesi, E.2016/2831, K.2017/7562, 17.10.2017 ve E.2011/19536, K.2012/12119, 15.5.2012; 13. Ceza Dairesi, E.2015/7054, K.2016/11112, 15.6.2016; 16. Ceza Dairesi, E.2015/2650, K.2016/2814, 26.4.2016
6. AYM, Mustafa Arıkboğa, B. No: 2021/826, 6.5.2026
7. AYM, Nazım Ateş, B. No: 2022/63157, 9.4.2026
8. AYM, Esra Saraç Arslan [GK], B. No: 2019/10514, 28.12.2022
9. AYM, Murat Yasan, B. No: 2015/6802, 8.1.2020
10. AYM, Kemal Karanfil (4), B. No: 2021/54151, 5.6.2024
11. AİHM, Stoimenov/Kuzey Makedonya, B. No: 17995/02, 5.4.2007
12. AİHM, Matytsina/Rusya, B. No: 58428/10, 27.3.2014
13. Handan Yokuş Sevük, “Ceza Muhakemesi Hukukunda Bilirkişilik”, İÜHFM, 2006
14. Ali Kemal Yıldız, “Ceza Muhakemesi Hukukunda Bilirkişilik”, EÜHFD, C. X, S. 3-4, 2006