Halka arz ve borsada işlem için izahnamenin Kurul tarafından onaylanması zorunludur; yatırım danışmanlığı kanunda yatırım hizmeti sayılır ve düzenli olarak yapılabilmesi için Kurul izni gerekir (6362 sayılı Kanun m. 4, 37, 39). Piyasadaki fiyat hareketlerinden doğan zarar tek başına aracı kurumun sorumluluğunu göstermez; ancak yetkisiz işlem, eksik bilgilendirme veya sözleşmeye aykırılık varsa durum değişir. Aracı kurum borçlansa bile hesabınızdaki varlıklar haczedilemez (m. 46).
Bu yazı, halka arz ve izahname hukukunu, yanlış bilgiden doğan tazminat sorumluluğunu, yatırım danışmanlığı yapan hesapların yetkisinin nasıl kontrol edileceğini, aracı kurumun varlıkları kullanma yasağını, piyasa dolandırıcılığı ve içeriden öğrenenlerin ticareti suçlarını, yatırımcı tazmin sistemini ve zarar ettiğinizde aracı kurumdan neleri isteyeceğinizi anlatır.
Bu yazıda
- Halka arz ve izahname: ne zaman zorunlu?
- İzahnamedeki yanlış bilgi ve tazminat davasının süresi
- Yatırım danışmanlığı yapan hesabın yetkisini kontrol etme
- Yatırım hesabında zarar ettiyseniz aracı kurum sorumlu mu?
- Aracı kurum varlıklarınızı kullanabilir mi, haczedilebilir mi?
- Piyasa dolandırıcılığı ve içeriden öğrenenlerin ticareti
- Aracı kurum yükümlülüğünü yerine getiremezse: yatırımcı tazmini
- Yatırım fonu varlıkları ve saklayıcı kuruluş
- Sık yapılan hatalar
Halka arz ve izahname: ne zaman zorunlu?
Halka arz, sermaye piyasası araçlarının satın alınması için her türlü yoldan yapılan genel bir çağrıyı ve bu çağrının devamında gerçekleştirilen satışı ifade eder. Halka arz edilebilmesi için izahnamenin hazırlanması ve Kurulca onaylanması zorunludur (m. 3, 4). Sermaye piyasası araçlarının halka arz edilebilmesi veya borsada işlem görebilmesi için de aynı şart geçerlidir; izahnamede bilgiler yatırımcıların kolayca anlayabileceği şekilde sunulmalıdır (m. 4). Bir halka arzda izahnameyi okumak, yalnızca reklam ve duyurulara güvenmemek açısından sizin ilk savunma hattınızdır.
İzahnamedeki yanlış bilgi ve tazminat davasının süresi
İzahnamedeki yanlış, yanıltıcı ve eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan ihraççılar sorumludur. Zarar ihraççıdan tazmin edilemezse halka arz edenler, lider aracı kurum, varsa garantör ve ihraççının yönetim kurulu üyeleri kusurlarına göre sorumlu olur (m. 10). Kamuyu aydınlatma belgelerinden doğan tazminat talebi ise zararın meydana geldiği tarihten itibaren altı ay içinde zamanaşımına uğrar. Belgeyi imzalayanlar yanlış bilgi konusunda bilgi sahibi olmadıklarını ve kast veya ağır ihmallerinin bulunmadığını ispatlarsa sorumlu olmaz (m. 32). Süre kısa olduğu için zararınızı öğrenir öğrenmez belgeleri toplamanız ve hukuki desteğe başvurmanız gerekir.
Yatırım danışmanlığı yapan hesabın yetkisini kontrol etme
Yatırım danışmanlığı kanunda yatırım hizmetleri ve faaliyetleri arasında sayılmıştır. Yatırım hizmetlerinin düzenli uğraşı, ticari veya mesleki faaliyet olarak yapılabilmesi için Kurul'dan izin alınması zorunludur (m. 37, 39). Özel kanunları ile yetkili kılınmış olsalar dahi kanunda sayılan şartları taşımayan ve Kurulca izin verilmeyen kişi ve kuruluşlar yatırım hizmetleri ve faaliyetlerinde bulunamaz (m. 39). Kişi veya kuruluşun sunduğu hizmeti ve resmî yetki kapsamını Kurul kayıtlarından doğrulayın.
Sosyal medya takipçi sayısı, “kazanç ekranları” ve ekran görüntüleri yetkinin kanıtı değildir. Bir hesap size belirli bir hisse veya kripto varlık için “al-sat” sinyali veriyor, hesabınıza yatırım yapıp yönetmeyi öneriyor veya sizden para toplamak istiyorsa, sözleşmeyi ve para aktarımını doğrulamadan ilerlemeyin. Kanun, genel nitelikli yatırım araştırması ve genel tavsiyeyi ayrı bir yan hizmet olarak düzenler (m. 38); bu nedenle sunulan hizmetin gerçekte ne olduğunu sormak önemlidir. Yetkisiz yapılarla ilgili para kaybı için dolandırıcılık yazımıza da bakabilirsiniz.
Yatırım hesabında zarar ettiyseniz aracı kurum sorumlu mu?
Piyasa zararı tek başına kurumun sorumluluğunu göstermez. Kanunun yatırım hizmeti ve faaliyetleri çerçevesi (m. 37-39) içinde şu iddialar ayrı ayrı somutlaştırılmalıdır: hesabınızdan sizin talimatınız olmadan işlem yapılması, yeterli bilgilendirme yapılmaması, sözleşmeye aykırı hareket edilmesi. Bunun için emir kayıtlarını, risk bildirimlerini, sözleşmeyi ve hesap ekstrelerini talep edin. Aracı kurumun veya sorumlu kişilerin yaptığı bir işlem sizin talimatınız dışındaysa ve belge kayıtları bunu gösteriyorsa başvuru çok daha güçlü hâle gelir.
Tazmin sisteminin kapsamı da bu ayrımı destekler: yatırım danışmanlığı veya piyasadaki fiyat hareketlerinden kaynaklanan zararlar tazmin kapsamında değildir (m. 84). Yani zararınızın niteliğini doğru koymak gerekir.
Aracı kurum varlıklarınızı kullanabilir mi, haczedilebilir mi?
Yatırımcıların yatırım kuruluşları nezdindeki nakit ve sermaye piyasası araçları yatırım kuruluşunun malvarlığından ayrı izlenir. Bu varlıklar, yatırımcının yazılı açık izni olmaksızın tevdi amacı dışında kuruluşa veya üçüncü kişilere menfaat sağlayacak şekilde kullanılamaz (m. 46). Aynı maddeye göre bu varlıklar yatırım kuruluşunun borçları nedeniyle kamu alacakları için olsa dahi haczedilemez; yatırımcıların ayrıca yazılı ön izni olmaksızın rehnedilemez ve iflas masasına dâhil edilemez.
Bankalar nezdinde tutulan müşteri nakitlerinin yatırım kuruluşu müşterileri için açılacak münferit hesaplarda, kuruluşun kendi nakit varlığından ayrı izlenmesi esastır. Müşteri hesapları kredi teminatı olarak gösterilemez ve üzerlerinde yatırım kuruluşu lehine blokaj veya rehin tesis edilemez (m. 46). Yatırım hizmetleri kapsamında verilen teminatlar da tevdi amaçları dışında kullanılamaz, üçüncü kişilere devredilemez, haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dâhil edilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz (m. 46).
Piyasa dolandırıcılığı ve içeriden öğrenenlerin ticareti
Fiyatlar hakkında yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım satım yapmak veya emir vermek suçtur; ceza üç yıldan beş yıla kadar hapistir (m. 107). Fiyatları etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi yayarak menfaat sağlamak da bu kapsamdadır. Kamuya duyurulmamış, fiyatları veya yatırımcı kararlarını etkileyebilecek bilgiye dayalı olarak emir verip menfaat temin eden yöneticiler, pay sahipleri, bilgiyi görevi nedeniyle bilenler ve bilginin niteliğini bilen kişiler üç yıldan beş yıla kadar hapis veya adli para cezası ile cezalandırılır (m. 106).
Yatırım kuruluşuna emanet veya faaliyet sebebiyle tevdi edilen sermaye piyasası araçlarını, nakit ve diğer kıymetleri kendisinin veya başkasının menfaatine satmak, kullanmak, rehnetmek, gizlemek veya inkâr etmek güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâlidir ve ceza üç yıldan az olamaz (m. 110).
Aracı kurum yükümlülüğünü yerine getiremezse: yatırımcı tazmini
Kurul, yatırım kuruluşlarının sermaye piyasası faaliyetinden doğan nakit ödeme veya araç teslim yükümlülüklerini yerine getiremediğini ya da kısa sürede getiremeyeceğini tespit ederse yatırımcıları tazmin kararı alır; bu karar, durumun tespitinden itibaren üç ay içinde alınır (m. 82). Tazminin kapsamını yatırım kuruluşunca yatırımcı adına saklanan veya yönetilen nakit ödeme ya da araç teslim yükümlülüklerinin yerine getirilmemesinden doğan talepler oluşturur (m. 84).
Yatırımcılar tazmin taleplerini Yatırımcı Tazmin Merkezi'ne yazılı olarak yapar. Tazmin talebinde bulunma hakkı, tazmin kararının ilanından itibaren bir yıl sonra zamanaşımına uğrar (m. 85). Merkez, hak sahiplerini ve tazmin tutarlarını belirledikten sonra üç ay içinde ödemeleri gerçekleştirmekle yükümlüdür; zorunlu hâllerde bu süre Kurul'un onayıyla en fazla üç ay daha uzatılabilir (m. 85). Tazmin kararı verilen yatırım kuruluşunun yönetim kurulu üyeleri, yöneticileri, şahsen sorumlu ortakları, yüzde beş veya daha fazla paya sahip ortakları, denetim kurulu üyeleri ile bunların eş ve ikinci dereceye kadar kan ve kayın hısımları tazmin edilmez (m. 84). Banka mevduatı bu sistemin dışındadır; ayrıntı için mevduat yazımıza bakabilirsiniz.
Yatırım fonu varlıkları ve saklayıcı kuruluş
Kolektif yatırım kuruluşlarının portföylerindeki varlıklar, bu kuruluşlar adına açılmış ayrı bir saklama hesabında portföy saklama hizmetini yürüten kuruluşa teslim edilir. Saklama kuruluşu, yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle verdiği zararlardan portföy yönetim şirketine ve katılma payı sahiplerine karşı sorumludur (m. 56).
Sık yapılan hatalar
- İzahnameyi okumadan yalnızca halka arz duyurularına güvenmek.
- Kamuyu aydınlatma belgesindeki yanlış bilgi için altı aylık süreyi kaçırmak.
- Sosyal medyadaki hesabın yetkili olup olmadığını Kurul kayıtlarından kontrol etmemek.
- Emir kayıtlarını ve risk bildirimlerini talep etmeden “zarar ettim” diye başvurmak.
- Tazmin kararının ilanından sonraki bir yıllık süreyi izlememek.
- Piyasa zararı ile yetkisiz işlem iddiasını birbirine karıştırmak.