Banka dışında hiçbir kişi veya kuruluş meslek edinerek mevduat veya katılım fonu kabul edemez; izinsiz mevduat toplayanlar üç yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezasıyla karşılaşır (5411 sayılı Kanun m. 60, 150). Bankadaki sigortalı mevduatınız banka faaliyet izni kaldırılırsa Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu tarafından ödenir (m. 63); elektronik para bakiyeniz ise mevduat sayılmaz ve faiz getirmez (6493 sayılı Kanun m. 14, 20). Yanlış IBAN'a gönderilen para için ise sebepsiz zenginleşme hükümleri işler; bu istem iki yılda zamanaşımına uğrar (TBK m. 77, 82).
Bu yazı, mevduat ve katılım fonunun güvencelerini, banka kapanırsa paranızın ne olacağını, hareketsiz hesabın zamanaşımı riskini, elektronik para bakiyesinin hukuki niteliğini ve yanlış IBAN'a para gönderdiğinizde izleyebileceğiniz adımları anlatır.
Bu yazıda
- Mevduat kabul etme yetkisi ve izinsiz toplamanın cezası
- Makbuz veya senet verilmesi mevduat olmadığı anlamına gelir mi?
- Mevduatı geri alma hakkı ve vadeli hesap
- Mevduat sigortası: kim sağlar, kim öder, neler kapsam dışında?
- Banka kapanırsa ve sigorta tutarı aşılırsa
- Hareketsiz hesap ve zamanaşımı
- Elektronik para ve ödeme kuruluşu bakiyesi
- Yatırımcı tazmin sistemi mevduatı kapsar mı?
- Yanlış IBAN'a para gönderdiyseniz
- Sık yapılan hatalar
Mevduat kabul etme yetkisi ve izinsiz toplamanın cezası
Kredi kuruluşları ile özel kanunlarına göre yetkili olanlar dışında hiçbir gerçek veya tüzel kişi, meslek edinerek mevduat veya katılım fonu kabul edemez (m. 60). Yüksek getiri vaat eden birine para vermeden önce Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumundan kuruluşun izin durumunu sorun. İzin almadan banka gibi faaliyet gösteren, mevduat kabul eden veya katılım fonu toplayan kişilerin görevlileri üç yıldan beş yıla kadar hapis ve adli para cezası ile cezalandırılır; bu işyerlerinin bir aydan bir yıla kadar kapatılmasına da karar verilebilir (m. 150).
Karşınızdaki kişi size hesap cüzdanı yerine makbuz, katılma belgesi, senet veya benzeri bir belge veriyorsa bu durum, alınan paranın mevduat sayılmasına engel değildir (m. 60). Dekont ve makbuzlarınızı saklayın; izinsiz toplama şüphesi varsa Kurum'a bildirin. Bu tür olaylarda aynı zamanda dolandırıcılık gündeme gelebilir; ayrıntı için yetkisiz işlem ve dolandırıcılık yazımıza bakabilirsiniz.
Mevduatı geri alma hakkı ve vadeli hesap
Mevduat ve katılım fonu sahiplerine ödenmesi gereken tutarları geri alma hakları hiçbir suretle sınırlandırılamaz. Ancak rehin, hapis hakkı, takas gibi kanundaki hükümler ile hesap sahibi ve banka arasında kararlaştırılan vade ve ihbar süresi şartları saklıdır (m. 61). Dolayısıyla vadeli mevduatı vadesinden önce çekmek istediğinizde hesap sözleşmenizdeki vade ve ihbar şartlarına bakmanız gerekir; kanun geri alma hakkını sınırlandırılamaz kabul eder ama taraflarca kararlaştırılan vade ve ihbar şartlarını da saklı tutar.
Mevduat sigortası: kim sağlar, kim öder, neler kapsam dışında?
Kredi kuruluşları nezdindeki mevduat ve katılım fonları, resmî kuruluşlar, kredi kuruluşları ve finansal kuruluşlara ait olanlar hariç, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu tarafından sigorta edilir. Sigortaya tabi tutarın kapsamını Fon Kurulu belirler; güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin (m. 63). Sigorta primini siz ödemezsiniz: kredi kuruluşları, nezdlerindeki mevduat ve katılım fonlarını sigortaya tâbi kısım üzerinden sigorta ettirmek ve bunun üzerinden prim ödemek zorundadır (m. 63).
Bazı hesaplar sigorta dışındadır. Kredi kuruluşunun hâkim ortakları, nitelikli pay sahipleri, yönetim kurulu üyeleri, genel müdür ve yardımcıları ile bunların kontrol ettiği tüzel kişiler ve yakınlarına ait hesaplar; Türk Ceza Kanunu'nun 282. maddesindeki suçtan kaynaklanan malvarlığı değerleri ve Fon Kurulunca belirlenen diğer hesaplar sigortaya tâbi değildir (m. 64).
Mevduat ile katılım fonu aynı hesap türü değildir. Kanun mevduat kabulünü ve katılım fonu kabulünü ayrı bankacılık faaliyetleri olarak sayar; sigorta, geri alma hakkı ve zamanaşımı gibi birçok hüküm ise ikisini birlikte düzenler. Hesabın hangi türde olduğu sözleşmenizde yazar (m. 4, 63).
Banka kapanırsa ve sigorta tutarı aşılırsa
Faaliyet izni kaldırılan kredi kuruluşlarında bulunan ve doğruluğu hiçbir şüpheye yer vermeyecek şekilde kanıtlanan mevduat ve katılım fonunun sigorta kapsamındaki kısmı, Fon tarafından mevduat sigorta rezervinden ödenir (m. 63). Hesap bilgilerinizi ve dekontlarınızı saklamanız ispat açısından önemlidir. Sigorta tutarını aşan kısım otomatik olarak kaybolmaz: kredi kuruluşunun iflası veya tasfiyesi hâlinde mevduat sahipleri, sigortaya tâbi olmayan kısım için İcra ve İflas Kanunu'nun 206. maddesindeki üçüncü sıra anlamında imtiyazlı alacaklıdır; ancak Fon'un ve Devlet'in kanunda sayılan alacaklarından sonra gelir (m. 63).
Hareketsiz hesap ve zamanaşımı
Bankalar nezdindeki mevduat, katılım fonu, emanet ve alacaklardan hak sahibinin en son talebi, işlemi veya yazılı talimatı tarihinden başlayarak on yıl içinde aranmayanlar zamanaşımına tâbidir (m. 62). Zamanaşımına uğrayan tutarlar, banka tarafından hak sahibine ulaşılamaması hâlinde yapılacak ilanı takiben Fon'a gelir kaydedilir. Hesaplarınızı düzenli kontrol edin ve hareketsiz hesabın zamanaşımı riskini bankadan sorun.
Aynı mantık aracı kurumdaki yatırım hesaplarında da vardır. Yatırım hizmetlerinden doğan emanet ve alacaklar, hesap sahibinin en son talebi, işlemi veya yazılı talimatı tarihinden başlayarak on yıl içinde talep ve tahsil edilmezse Yatırımcı Tazmin Merkezi'ne emaneten devredilir (6362 sayılı Kanun m. 83). Süre dolmadan aracı kuruma başvurarak hesabınızı kontrol edin.
Elektronik para ve ödeme kuruluşu bakiyesi
Ödeme ve elektronik para kuruluşlarının ödeme hizmeti ve elektronik para ihracı karşılığında aldığı fonlar mevduat veya katılım fonu olarak kabul edilmez (6493 sayılı Kanun m. 14). Bu fonlar kanunun fon sahiplerini koruyan özel hükümlerine tabidir. Elektronik para ihraç eden kuruluş, elektronik parayı elinde bulundurma süresine bağlı olarak elektronik para hamiline faiz veremez ve herhangi bir menfaat sağlayamaz (m. 20); bu yüzden e-para bakiyesi faiz getiren mevduat gibi çalışmaz.
Kuruluş tasfiye olursa durum şöyledir: ödeme ve elektronik para kuruluşlarının kabul ettiği fonlar ve bu fonların tutulduğu hesaplar, tasfiye veya faaliyet izninin iptali gibi hâllerde, başka kanunlardaki önceliklere bakılmaksızın fon sahiplerinin haklarının tazmini için kullanılır. Kuruluşlar fon sahiplerinin haklarının tazmininden sorumludur (m. 22).
Yatırımcı tazmin sistemi mevduatı kapsar mı?
Hayır. Bankacılık mevzuatı uyarınca mevduat veya katılım fonu olarak kabul edilen nakit ödeme yükümlülüklerine, Sermaye Piyasası Kanunu'ndaki yatırımcıların tazminine ilişkin hükümler uygulanmaz. O sistem yatırım kuruluşlarının sermaye piyasası faaliyetinden doğan yükümlülükleri içindir (6362 sayılı Kanun m. 82). Bu nedenle bankadaki paranızla aracı kurumdaki yatırım hesabınız farklı güvence sistemlerine tabidir.
Yanlış IBAN'a para gönderdiyseniz
Bankaya hemen yanlış transfer bildirimi yapın ve dekontu koruyun. Bankanın kendi imkânlarıyla yaptığı geri alma süreci ile alıcıya yöneltebileceğiniz hukuki talep farklı şeylerdir; bankanın alıcının hesabından tek taraflı para çekebileceğini varsaymayın. Alıcıya karşı hukuki yol sebepsiz zenginleşmedir: haklı bir sebep olmaksızın, bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür (TBK m. 77). Borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse bunu ancak kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir (m. 78); yanlış IBAN'da hata durumunu dekont ve yazışmalarla göstermeniz bu yüzden önemlidir.
Alıcı parayı elinden çıkarmış olsa bile durumu değişebilir. Sebepsiz zenginleşen, elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısmın dışında kalanı geri vermekle yükümlüdür; iyiniyetli olmaksızın elden çıkarmışsa veya elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa zenginleşmenin tamamını geri vermelidir (m. 79). Süre bakımından istem hakkı, geri isteme hakkını öğrendiğiniz tarihten başlayarak iki yılda, her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılda zamanaşımına uğrar (m. 82). Hiç vakit kaybetmeden alıcıya yazılı çağrı yapın, bankaya başvurunuzu kayda geçirin; sonuç alamazsanız hukuki yola gitmeyi değerlendirin.
Sık yapılan hatalar
- Yüksek getiri vaadi karşısında kuruluşun izin durumunu sormadan para vermek.
- Makbuz veya senet verilmesini paranın “özel borç” olduğu anlamına getirmek.
- Sigorta tutarını resmî kaynaktan kontrol etmeden hesapları tek bankada toplamak.
- Eski hesabı unutup on yıllık zamanaşımı riskini görmemek.
- E-para bakiyesini faizli mevduatmış gibi düşünmek.
- Yanlış IBAN gönderiminde bankaya hemen yazılı bildirim yapmamak.