Çevre Kanunu'na göre verilen idari yaptırım kararına karşı, kararın tebliği tarihinden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir; ancak dava açmış olmak idarece verilen cezanın tahsilini durdurmaz (2872 sayılı Kanun m. 25). İdari para cezasını ödemek faaliyetin sürdürülmesi hakkı vermez: para cezası, faaliyetin durdurulması ve aykırılığın giderilmesi farklı işlemlerdir ve kirlenmeyi giderme yükümlülüğü ceza ödenmiş olsa da devam eder (m. 8, 15, 27).
Bu yazı, çevre denetiminin kimler tarafından yapıldığını, denetime gelen görevliye karşı yükümlülüklerinizi, yanlış bilgi vermenin sonuçlarını, faaliyetin hangi hâllerde süre verilerek veya süre verilmeden durdurulduğunu, tutanak ve tebliğ sürecini, dava açma süresini, tekrar hâlinde cezanın artışını ve cezayı ödedikten sonra yapılması gerekenleri anlatır.
Bu yazıda
- Çevre denetimini kim yapar?
- Denetimde bilgi ve belge verme, yanlış bilginin cezası
- İdare önce süre verir mi? Faaliyetin durdurulması
- Tutanak, ceza kararı ve tebliğ
- Ceza kararına karşı dava: süre, dava konusu ve davalı
- Tekrarda ceza artışı
- Cezayı ödemek faaliyeti sürdürmeye yeter mi?
- İdare kirliliği kendisi giderirse masraf kime yüklenir?
- Hata ve eksik tutanaklara itiraz
- Sık yapılan hatalar
Çevre denetimini kim yapar?
Kanuna uyulup uyulmadığını denetleme yetkisi kural olarak Bakanlığa aittir; bazı hükümler bakımından Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğüne aittir. Gerektiğinde yetki, kolluk, il özel idareleri ve çevre denetim birimi kuran belediyeler gibi kurumlara devredilebilir (m. 12). İdari yaptırım kararlarını verme yetkisi de Bakanlığa aittir: Bakanlık merkez teşkilatında genel müdürler, taşra teşkilatında çevre ve şehircilik il müdürleri bu kararları verir; yetki devredilen kurum ve mercilerce de kullanılabilir (m. 24).
Denetimde bilgi ve belge verme, yanlış bilginin cezası
İlgililer, Bakanlığın veya yetkili denetim biriminin isteyeceği bilgi ve belgeleri vermek, yaptıracakları analiz ve ölçümlerin giderlerini karşılamak ve denetim sırasında kolaylık göstermek zorundadır (m. 12). Hammadde, yakıt, atık ve üretim şemalarına ilişkin belgeleri hazır tutmak denetimi kolaylaştırır. Bildirim ve bilgi verme yükümlülüğüne aykırı olarak yanlış ve yanıltıcı bilgi verenler altı aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır; yanlış ve yanıltıcı belge düzenleyenler ve kullananlar hakkında ise Türk Ceza Kanunu'ndaki belgede sahtecilik hükümleri uygulanır (m. 26). Bu yüzden eksik belgeyi tamamlamak, yanlış belgeyi sunmaktan çok daha güvenlidir.
İdare önce süre verir mi? Faaliyetin durdurulması
Aykırı faaliyeti düzeltmek üzere bir defaya mahsus olmak üzere ve bir yılı aşmamak üzere süre verilebilir. Süre verilmezse faaliyet derhâl, verilirse süre sonunda aykırılık giderilmemişse kısmen veya tamamen, süreli veya süresiz durdurulur (m. 15). Çevre ve insan sağlığı yönünden tehlike yaratan faaliyetler ile çevre izni veya çevre izin ve lisansı olmayan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur. Süre verilmesi ve faaliyetin durdurulması, kanunda öngörülen cezaların uygulanmasına engel teşkil etmez (m. 15).
Hava kirliliği yönünden izne tabi tesisi izinsiz kuran ve işletenlere idari para cezası verilir; emisyon yönetmelikte belirlenen sınırları aşıyorsa daha ağır ceza uygulanır. Ayrıca çevre izni olmayan faaliyet süre verilmeksizin durdurulabilir (m. 15, 20). Güncel ceza tutarlarını Bakanlığın ilanından kontrol edin.
Tutanak, ceza kararı ve tebliğ
İdari yaptırım gerektiren fiillerle ilgili olarak yetkili denetleme elemanlarınca bir tutanak düzenlenir ve karar vermeye yetkili mercie iletilir. Merci tutanağı değerlendirerek gerekli idari yaptırım kararını verir; karar Tebligat Kanunu hükümlerine göre ilgiliye tebliğ edilir (m. 25). Cezayı aldığınızda tutanağın içeriğini ve tebliğ tarihini kontrol edin. Tutanak olmadan ceza verilemez; çünkü kanun, kararın dayanağı olarak tutanak düzenlenmesini öngörür.
Şirket adı doğru ama olay yeri yanlışsa tutanağı, koordinatı ve faaliyet adresini karşılaştırın; hatanın işlemin dayanağına etkisini somutlaştırıp tebliğ edilen karardaki başvuru yolunu izleyin (m. 24, 25).
Ceza kararına karşı dava: süre, dava konusu ve davalı
İdari yaptırım kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir. Dava açmış olmak idarece verilen cezanın tahsilini durdurmaz; idari para cezalarının tahsil usulü hakkında Kabahatler Kanunu hükümleri uygulanır (m. 25). Kararın dayandığı tutanağı ve tebligat tarihini saklamak önemlidir. Davayı kime karşı açacağınız da kanunda belirlidir: Çevre Kanunu uyarınca uygulanan idari para cezalarına karşı açılacak davalar Bakanlığa karşı açılır; bazı biyolojik çeşitlilik ve sulak alan ihlallerinde ise Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü davalı olur (m. 24). Dava dilekçesinde cezayı veren birimi ve karar tarihini belirtin.
Tekrarda ceza artışı
Çevre Kanunu'ndaki idari para cezaları, cezayı gerektiren fiillerin işlenmesinden itibaren üç yıl içinde birinci tekrarında bir kat, ikinci ve sonraki tekrarında iki kat artırılarak verilir (m. 23). Tekrar hesabında önceki ihlal tarihleri önemlidir; bu yüzden bir ceza kararı aldığınızda önceki tutanakları ve karar tarihlerini bir arada tutmanız gerekir.
Cezayı ödemek faaliyeti sürdürmeye yeter mi?
Hayır. Para cezası, faaliyetin durdurulması ve aykırılığın giderilmesi farklı işlemlerdir. Ödeme yapmak, eksik izni veya zararı otomatik olarak düzeltmez. Kirleten, kirlenmeyi durdurmak, etkilerini gidermek veya azaltmak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür; idari ceza bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz ve bu Kanunda yazılı fiiller için diğer kanunlarda öngörülen cezaların uygulanmasına da engel olmaz (m. 8, 27). Dolayısıyla karardaki teknik yükümlülükleri, süreleri ve durdurma işlemini birlikte incelemeli; ödemeyle yetinmeyip eksik izni tamamlamalı veya aykırılığı gidermelisiniz.
İdare kirliliği kendisi giderirse masraf kime yüklenir?
Kirletenin önlemleri almaması veya önlemlerin yetkili makamlarca doğrudan alınması nedeniyle kamu kurumlarınca yapılan gerekli harcamalar, Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre kirletenden tahsil edilir (m. 3). Bu nedenle idarenin müdahalesini beklemek yerine tedbirleri zamanında almanız maliyeti de azaltır. Atık yönetimindeki yükümlülükler için atık ve kirletme yasağı yazımıza göz atabilirsiniz.
Hata ve eksik tutanaklara itiraz
Dava dilekçenizde idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönünden hukuka aykırılığını açıklayın; tutanağın hangi olgulara dayandığını, ölçümün nasıl yapıldığını ve cezanın hangi bende dayanarak verildiğini sorgulayın. Başvuru ve dava süresi geçtikten sonra karar kesinleşebilir; bu yüzden tebliğ tarihini ilk günden not edin.
Ceza veya durdurma kararı aldığınızda adım adım ne yapmalısınız?
- Tebliğ tarihini ve tebliğ şeklini kaydedin; otuz günlük dava süresi bu tarihten işler.
- Kararın dayandığı tutanağı ve eklerini isteyin; tutanaktaki tarih, yer ve faaliyet bilgisinin doğru olup olmadığını kontrol edin.
- Kararı veren birimin yetkisini ve kararda gösterilen kanun maddesini inceleyin.
- Süre verilmişse süreyi, aykırılığın nasıl giderileceğini ve süre sonunda hangi yaptırımın uygulanacağını ayrı bir takvime yazın.
- Faaliyetin durdurulması söz konusuysa durdurmanın kapsamını, kısmi mi tam mı, süreli mi süresiz mi olduğunu belirleyin.
- Para cezası, durdurma ve giderme yükümlülüğünü ayrı ayrı değerlendirip her biri için hangi başvuru yolunun açık olduğunu netleştirin.
Bu adımlar, hem idareye vereceğiniz yazılı cevabı hem de dava dilekçenizi daha somut hâle getirir. Özellikle süreler ve tutanak içeriği, idari yargıda sıkça tartışılan başlıklardır.
Denetim sırasında nelere dikkat etmelisiniz?
Denetime gelen görevlilere kolaylık göstermek kanuni bir yükümlülüktür; ancak sunduğunuz bilgi ve belgelerin doğru olması en az onun kadar önemlidir. Görevlilerin kimlik ve yetki belgelerini görmek, denetimin tarihini ve saatini not etmek, ölçüm veya numune alındıysa bunun nasıl yapıldığını sormak ve tutanağı imzalamadan önce okumak savunmanızı güçlendirir. Tutanağa katılmadığınız bir tespit varsa bunu somut biçimde yazdırın ve nüshanızı alın. Hava kirliliği yönünden izne tabi bir tesisseniz izin belgenizdeki koşulları ve emisyon sınırlarını denetim öncesinde gözden geçirin; çünkü izne aykırı işletme ayrıca idari para cezasına yol açabilir (m. 20).
Sık yapılan hatalar
- Cezayı ödeyip faaliyete eski şekliyle devam etmek.
- Tebliğ tarihinden itibaren otuz günlük dava süresini kaçırmak.
- Dava açıldığında cezanın tahsilinin kendiliğinden duracağını varsaymak.
- Denetim sırasında eksik veya yanıltıcı belge vermek.
- Tekrarda cezanın artacağını hesaba katmamak.
- Çevre izni olmayan faaliyetin süre verilmeden durdurulabileceğini bilmemek.