Çevresel etki değerlendirmesi (ÇED), planlanan projelerin çevreye olabilecek etkilerinin belirlendiği, önlemlerin ve alternatiflerin değerlendirildiği ve uygulamanın izlendiği çalışmalar bütünüdür; ÇED olumlu kararı alınmadan ilgili projeler için onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez ve yatırıma başlanamaz (2872 sayılı Çevre Kanunu m. 2, 10). Bu karar diğer izin ve ruhsatların yerine geçmez; imar, yapı ve işletme izinleri ayrı ayrı aranır. ÇED toplantısına katılmamış olmanız ise başvuru ve dava haklarınızı kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Bu yazı, ÇED'in ne olduğunu, ÇED raporu ile proje tanıtım dosyası arasındaki farkı, olumlu kararın izin ve ruhsatlara etkisini, ÇED'e tabi olmanın nasıl öğrenileceğini, ÇED olmadan başlayan faaliyetlerin yaptırımlarını, halkın katılımı toplantısının hukuki değerini ve ÇED kararına karşı dava hakkınızı anlatır.
Bu yazıda
- ÇED nedir? Yalnızca proje başlamadan önce yapılan bir rapor mudur?
- ÇED raporu, proje tanıtım dosyası ve stratejik çevresel değerlendirme
- ÇED olumlu kararı, izinler ve ruhsatlar
- Projenin ÇED'e tabi olup olmadığını öğrenme
- ÇED olmadan başlayan faaliyetin yaptırımları
- Halkın katılımı toplantısına katılmadıysanız
- ÇED dosyasını incelerken nelere bakılır?
- ÇED kararına karşı iptal davası ve yürütmenin durdurulması
- Sık yapılan hatalar
ÇED nedir? Yalnızca proje başlamadan önce yapılan bir rapor mudur?
ÇED, planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin belirlendiği, olumsuz etkilerin önlenmesi veya en aza indirilmesi için önlemlerin, yer ve teknoloji alternatiflerinin değerlendirildiği ve projenin uygulanmasının izlenip kontrol edildiği çalışmalar bütünüdür (m. 2). Dolayısıyla ÇED yalnızca proje başlamadan önceki bir rapor değildir: kanundaki tanım, etkilerin önceden belirlenmesinin yanında önlemlerin ve alternatiflerin değerlendirilmesini ve projelerin uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları da kapsar. Bu nedenle faaliyet sırasında ortaya çıkan aykırılıkları da izin ve ÇED dosyasındaki taahhütlerle ilişkilendirerek bildirebilirsiniz.
ÇED raporu, proje tanıtım dosyası ve stratejik çevresel değerlendirme
ÇED raporu ile proje tanıtım dosyası aynı belge değildir. Çevre sorunlarına yol açabilecek faaliyet planlayanlar, ÇED raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdür. Proje tanıtım dosyası, projenin yerini, özelliklerini, olası olumsuz etkilerini ve öngörülen önlemleri genel boyutlarıyla tanıtan dosyadır; hangisinin gerektiği yönetmeliklerle belirlenir (m. 2, 10).
Stratejik çevresel değerlendirme ise ÇED'den farklıdır. ÇED belirli projeler için yapılır; stratejik çevresel değerlendirme, onaya tabi plan veya programın onayından önce, çevresel değerlerin plan ve programa entegre edilmesi ve olası çevresel etkilerin azaltılması için sürdürülen, yazılı rapor da içeren çalışmadır (m. 2, 10).
ÇED olumlu kararı, izinler ve ruhsatlar
Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı alınmadıkça ilgili projeler için onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez (m. 10). Kanundaki son düzenlemeye göre ayrıca, bu durum söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel değildir. Yani başvuru yapılabilir, fakat belge verilmesi için ÇED olumlu kararı gerekir. Yatırım yapacaksanız ÇED durumunu en başta öğrenmeniz önemlidir.
ÇED olumlu kararının varlığı, bütün izinlerin alındığı anlamına gelmez. ÇED değerlendirmesi diğer bütün izin ve ruhsatların yerine geçmez; projenin imar durumunu, yapı ruhsatını, çevre iznini ve diğer izinlerini ayrı ayrı kontrol etmek gerekir. ÇED kararı ile yapı ruhsatı farklı amaç ve şartlara bağlı işlemlerdir. Tek bir kararı görerek inşaatın ve faaliyetin tümüyle yetkili olduğunu varsaymayın. Bir enerji projesinde çevre izni verilmiş olması da süresiz denetimsizlik sağlamaz; izin koşulları ve çevresel yükümlülükler faaliyet sırasında da önemlidir (m. 11, 12). Projenin kapasitesi sonradan büyütülürse eski izin her şeyi kapsamaz; değişikliğin niteliğini ve ilgili değerlendirme kurallarını incelemek, eski kararı, yeni kapasiteyi ve değişiklik belgelerini karşılaştırmak gerekir (m. 10, 11).
Projenin ÇED'e tabi olup olmadığını öğrenme
ÇED'e tabi projeler ile stratejik çevresel değerlendirmeye tabi plan ve programlar ve bunlara ilişkin usul ve esaslar, Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle belirlenir (m. 10). Projenin türü ve kapasitesi için güncel yönetmelik eklerine ve il çevre, şehircilik idaresine bakmalısınız. Bir proje dosyasını incelerken önce yerini, kapasitesini, faaliyet türünü, etki alanını ve önlemleri belirleyin; yaşadığınız somut etkiyle bağlantılı bölümleri ve haritaları işaretleyin.
ÇED olmadan başlayan faaliyetin yaptırımları
ÇED süreci tamamlanmadan inşaata başlayan veya faaliyete geçenlere proje bedelinin yüzde ikisi oranında idari para cezası verilir ve yatırımcı alanı eski haline getirmekle yükümlüdür (m. 20). ÇED incelemesi yapılmaksızın başlanan faaliyetler ayrıca süre verilmeksizin Bakanlıkça durdurulur; proje tanıtım dosyası hazırlanmaksızın başlanan faaliyetler ise mahallin en büyük mülki amiri tarafından süre verilmeksizin durdurulur. Durdurma işlemi, kanundaki cezaların uygulanmasına engel değildir (m. 15). ÇED sürecinde verilen taahhütnameye aykırı davrananlara her bir ihlal için idari para cezası verilir; güncel tutarı Bakanlığın ilanından kontrol edin (m. 20). Her ihlalin ayrı ceza konusu olması nedeniyle taahhütleri ve proje şartlarını belgelerle takip etmek önemlidir.
Halkın katılımı toplantısına katılmadıysanız
Toplantıya katılmamak, bütün haklarınızın kaybı anlamına gelmez. Çevre politikalarının oluşmasında katılım hakkı esastır; Bakanlık ve yerel yönetimler, meslek odaları, birlikler, sivil toplum kuruluşları ve vatandaşların çevre hakkını kullanacakları katılım ortamını yaratmakla yükümlüdür (m. 3). Katılım kaydı ile dava ehliyeti ve süre ayrı konulardır. Çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören veya faaliyetten haberdar olan herkes, ilgili mercilere başvurarak gerekli önlemlerin alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebilir (m. 30). Projeden etkilenmeniz, kararın ilanı ve başvuru koşulları birlikte değerlendirilir.
Toplantıda sözlü itiraz etmek her zaman yeterli sayılmaz; görüşünüzü yazılı sunup kayıt veya teslim kanıtı almanız takibi kolaylaştırır. Toplantıya katılmak, ayrı bir idari ya da yargısal başvurunun yerine geçmeyebilir.
ÇED kararına karşı iptal davası ve yürütmenin durdurulması
ÇED olumlu kararı bir idari işlemdir ve yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduğu için menfaati ihlal edilenler iptal davası açabilir (İYUK m. 2). Çevre Kanunu uyarınca idari yaptırım kararları hariç, çevresel etki değerlendirmesi sonucu alınan kararlar hakkındaki davalar ivedi yargılama usulüne tabidir; bu usulde dava açma süresi otuz gündür (İYUK m. 20/A). Sürenin hangi tarihte başladığı, bildirimin ve ilanın nasıl yapıldığına göre değişir (İYUK m. 7); bu yüzden ilan edilen ÇED kararını geç gördüyseniz süreyi tahmin etmek yerine ilan kaydını ve kararı alıp özel usulü kontrol ettirin. Süre kaçırma riski nedeniyle hızlı hareket etmeniz gerekir.
İdari yargı yetkisi, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır; idare mahkemeleri yerindelik denetimi yapamaz. Bu nedenle dilekçede işlemdeki hukuka aykırılığı yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönünden açıklayın. Proje alanında yaşamamak da dava açmayı her durumda engellemez: mülkiyet, kullanım, yaşam çevresi veya ilgili faaliyet bağlantısı belgelerle açıklanır (İYUK m. 2). Çevre projesine dava açılması inşaatı kendiliğinden durdurmaz; yürütmenin durdurulması ayrıca istenir ve koşulları değerlendirilir. Mahkeme, işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesi durumunda yürütmeyi durdurabilir (İYUK m. 27). Genel bir çevre kaygısı yeterli olmaz; hukuka aykırılık iddiasını ve uygulamanın doğuracağı güç zararları teknik rapor ve yer bilgileriyle somutlaştırmak gerekir.
ÇED raporundaki bilgilerin yanlış olduğunu düşünüyorsanız rapor sayfasını, doğru konum veya kullanım kaydını ve farkın etkisini eşleştirerek gösterin; doğrulayamadığınız teknik sonucu kesin kanaat olarak yazmayın. Teknik raporların davadaki önemi için çevre kirliliği tazminatı ve teknik rapor yazımıza bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- ÇED olumlu kararını bütün izinlerin alındığı anlamında okumak.
- Halkın katılımı toplantısına gitmemeyi hak kaybı sanmak.
- İlan edilen karardaki dava süresini tahmin etmek, ilan tarihini kayda geçirmemek.
- Dava açıldığında inşaatın kendiliğinden duracağını varsaymak.
- Kapasite artışında eski ÇED kararının yeni projeyi de kapsadığını düşünmek.