Çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar görmeseniz bile, faaliyetten haberdar olmanız yeterlidir: ilgili mercilere başvurarak gerekli önlemlerin alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebilirsiniz (2872 sayılı Çevre Kanunu m. 30). Çevre izni olmayan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur (m. 15). Çevre bilgisine ulaşmak için Bilgi Edinme Hakkı Kanunu'na dayanabilirsiniz; talep, yalnızca açıklanması hâlinde üreme alanları, nadir türler gibi çevresel değerlere zarar verecek bilgiler bakımından reddedilebilir.
Bu yazı, dere, koku, gürültü veya atık gibi bir çevre sorununu nasıl bildireceğinizi, başvuruda hangi bilgi ve kayıtların bulunması gerektiğini, bilgi edinme dilekçesinin nasıl yazılacağını, cevap sürelerini, reddedilen taleplere itirazı, idari başvuru ile dava ehliyeti farkını ve bir şikâyetin neden zarar giderilmesiyle aynı şey olmadığını anlatır.
Bu yazıda
- Kimler çevre sorununu idareye bildirebilir?
- Başvuruda hangi bilgiler bulunmalı?
- Kanıt toplama: fotoğraf, numune, uygulama ölçümü
- İzinsiz çalışan işletmeyi ihbar etmek
- Katılım hakkı ve çevrenin korunmasında herkesin görevi
- Bilgi edinme dilekçesi: içerik, elektronik başvuru, süre
- Bilgi talebi reddedilirse: ticari sır ve itiraz yolu
- İptal davası ve idari yargının sınırı
- Şikâyet ile tazminat aynı şey değildir
- Sık yapılan hatalar
Kimler çevre sorununu idareye bildirebilir?
Çevreyi kirleten veya bozan bir faaliyetten zarar gören veya faaliyetten haberdar olan herkes ilgili mercilere başvurabilir (m. 30). Dere kirliliği, yoğun koku, kontrolsüz atık, gürültü gibi sorunlarda önce olayı bir kamu kurumuna bildirmek mümkündür; başvurunuzda olay yerini, tarihi, fotoğraf ve varsa ölçüm kayıtlarını ekleyin. Çevre politikalarının oluşmasında halkın katılım hakkı esastır; Bakanlık ve yerel yönetimler, meslek odaları, birlikler, sivil toplum kuruluşları ve vatandaşların çevre hakkını kullanacakları katılım ortamını yaratmakla yükümlüdür. Çevrenin korunmasında yalnızca devlet görevli değildir: başta idare, meslek odaları, birlikler ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere herkes çevrenin korunması ve kirliliğin önlenmesi ile görevlidir ve alınacak tedbirlere uymakla yükümlüdür (m. 3).
Başvuruda hangi bilgiler bulunmalı?
Olayın yerini, zamanını, tekrarını ve gözlenen etkisini belirtin. Mahalledeki yoğun kokuyu şikâyet ederken konumu, tarihi, saati ve tekrar sıklığını not edin. Kaynağını kesin bilmiyorsanız tahmini bir olgu gibi sunmayın; gözleminizi ve etkisini anlatın ve yerinde inceleme yapılmasını isteyin (m. 30). Çevre şikâyetinde faaliyetin sahibini bilmek zorunda değilsiniz: bilinen adresi, faaliyeti ve gözlemleri yazın, kimliğini bilmediğiniz işletmeyi kesin biçimde suçlamadan yeri ve olayın özelliklerini tarif edin.
Birçok komşunun etkilendiği durumlarda tek bir başvuru yapmak zorunlu değildir. Ortak bir olay anlatımı hazırlanabilir; ancak her kişinin etkilenme biçimi ve talebi ayrıca belirtilmelidir. Bir kişinin diğerlerini temsil yetkisi olduğunu varsaymayın.
Kanıt toplama: fotoğraf, numune, uygulama ölçümü
Dere kirliliğinde kendi aldığınız su örneği resmî ölçümün yerini tutmaz; numune alma ve analiz usulü güvenilirlik açısından önemlidir. Yetkili makamdan inceleme isteyin ve kişisel gözlemlerinizi resmî tespit talebine ekleyin. Fabrika gürültüsünü telefon uygulamasıyla ölçmek yardımcı olabilir ama teknik ölçümün yerini her durumda tutmaz; etkilendiğiniz saatleri ve alanı belirterek yetkili denetim isteyin (m. 12, 30). Zehirli olduğunu düşündüğünüz bir varili açıp fotoğraflamayın: güvenli mesafeden konumu bildirin ve tehlikeli maddeye müdahale etmeyin; acil risk varsa acil yardım kanallarını kullanın (m. 8, 13). Eski bir fotoğrafı güncelmiş gibi kullanmayın; her görselin tarihini ve kaynağını belirtin, çünkü eski kayıt sürekliliği açıklayabilir ama güncel durumun yerine sunulması başvurunuzun güvenilirliğini zedeler.
İzinsiz çalışan işletmeyi ihbar etmek
Çevre izni veya çevre izin ve lisansı olmayan faaliyetler süre verilmeksizin durdurulur (m. 15). İşletmeyi ilgili mercilere bildirerek önlem alınmasını veya faaliyetin durdurulmasını isteyebilirsiniz; başvuruda işletmenin adresini ve faaliyetin niteliğini yazın (m. 15, 30). İzin ve denetim süreçleri için çevre denetimi yazımıza bakabilirsiniz.
Bilgi edinme dilekçesi: içerik, elektronik başvuru, süre
Dilekçede adınız, soyadınız, imzanız ve oturma yeriniz veya iş adresiniz bulunmalı, istenen bilgi veya belgeler açıkça belirtilmelidir. Başvuru, bilgi veya belgenin bulunduğu kurum ve kuruluşa yapılır (4982 sayılı Kanun m. 6). Hangi kurumun elinde olduğunu bilmiyorsanız önce çevre idaresinden öğrenin. İstenen bilgi başka bir yerdeyse dilekçe o kuruma gönderilir ve durum size yazılı bildirilir (m. 7). Başvuru, kimliğinizin ve imzanızın veya yazının kimden neşet ettiğinin tespitine yarayacak başka bilgilerin yasal olarak belirlenebilir olması kaydıyla elektronik ortamda veya diğer iletişim araçlarıyla da yapılabilir (m. 6). Fabrikanın izin belgelerini veya bir çevre denetim tutanağını istiyorsanız belgenin tarihini, yerini ve konusunu tanımlayın; kanuni istisnalar veya üçüncü kişi bilgileri nedeniyle erişimin kapsamı ayrıca değerlendirilebilir (m. 5-7).
Süre bakımından kurum ve kuruluşlar istenen bilgi veya belgeye erişimi onbeş iş günü içinde sağlar. Başvuru içeriği birden fazla kurum ve kuruluşu ilgilendiriyorsa erişim otuz iş günü içinde sağlanır; sürenin uzatılması ve gerekçesi onbeş iş günlük sürenin bitiminden önce başvuru sahibine yazılı olarak bildirilir (m. 11).
Bilgi talebi reddedilirse: ticari sır ve itiraz yolu
Çevre bilgisi için en önemli kanuni red nedeni, açıklanması hâlinde üreme alanları, nadir türler gibi çevresel değerlere zarar verecek bilgilerdir; diğer çevre bilgileri bakımından Bilgi Edinme Hakkı Kanunu'ndaki genel kurallar uygulanır (Çevre Kanunu m. 30). Talebiniz ticari sır denilerek reddedildiğinde, ret gerekçesinin hangi bilgiye uygulandığını ve ayrılabilir bölümlerin verilip verilemeyeceğini sorun: gizlilik dereceli veya açıklanması yasaklanan bilgilerle açıklanabilir nitelikte olanlar birlikte bulunuyor ve birbirinden ayrılabiliyorsa, yasaklı bilgiler çıkarıldıktan sonra belge size sunulur ve ayırma gerekçesi yazılı bildirilir (4982 sayılı Kanun m. 9, 23). Ret hâlinde kararın gerekçesi ve başvuru yolları belirtilir (m. 12). Bilgi edinme istemi reddedilen başvuru sahibi, yargı yoluna başvurmadan önce kararın tebliğinden itibaren onbeş gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu'na itiraz edebilir; Kurula itiraz, idari yargıya başvurma süresini durdurur (m. 13). İtiraz yolunu ve bildirim tarihini takip edin.
İptal davası ve idari yargının sınırı
Çevresel bir idari işleme karşı, işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduğunu ileri süren ve menfaati ihlal edilen kişiler iptal davası açabilir. Dilekçenize işlemden doğrudan etkilendiğinizi gösteren belgeleri ekleyin (İYUK m. 2). İdari yargı yetkisi, işlemlerin hukuka uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır; idare mahkemeleri yerindelik denetimi yapamaz, yani bir projenin “doğru olup olmadığına” değil, hukuka uygun olup olmadığına bakar.
Şikâyet ile tazminat aynı şey değildir
İdari denetim veya yaptırım talebiyle kişisel zararınızın giderilmesi aynı işlem değildir. Zarar, kaynağı ve bağlantısı ayrıca incelenir; ürün, taşınmaz veya sağlık etkisine ilişkin belgeleri koruyarak tazminat yolunu değerlendirin. Çevreyi kirletenler kusur şartı aranmaksızın sorumludur (m. 28); ayrıntı için çevre kirliliği tazminatı yazımıza göz atın. ÇED kararı ile ruhsatın da aynı şey olmadığını unutmayın; kararın türü, ilanı ve projeden etkilenme durumunuz başvuru açısından önemlidir (m. 10). Elektrik veya doğal gaz hizmeti uyuşmazlığı ile çevre kirliliği ayrı yollar gerektirir; elektrik tarafı için elektrik faturası ve kesinti yazımıza bakabilirsiniz.
Çevre şikâyet dilekçesinin iskeleti
- Başvuranın adı, iletişim bilgileri ve olayla bağlantısı (oturduğu mahalle, mülkiyeti veya kullandığı alan).
- Olayın yeri, tarihi, saati ve ne sıklıkla tekrar ettiği.
- Gözlenen etki: koku, renk değişimi, gürültü, ölü balık, duman gibi somut bir anlatım.
- Varsa faaliyetin adresi veya türü; bilinmiyorsa “bölgede faaliyet gösteren işletmeler” denilerek yer tarifi.
- İstenen işlem: yerinde inceleme, ölçüm, önlem alınması veya faaliyetin durdurulması.
- Ekler: fotoğraf, video, önceki başvuru kayıtları ve varsa ölçüm sonuçları.
Dilekçenizi kayıtlı bir kanaldan iletin ve başvuru numarasını saklayın. Cevap gelmezse veya cevap yetersizse aynı dosyaya yazılı hatırlatma yapın; böylece sürecin tarihlerini gösteren bir kayıt zinciri oluşur.
Sık yapılan hatalar
- Sadece sosyal medyada paylaşıp resmî başvuru yapmamak.
- Kaynağı bilmediğiniz hâlde belirli bir işletmeyi kesin biçimde suçlamak.
- Kendi su örneğinin resmî ölçüm yerine geçtiğini sanmak.
- Tehlikeli madde şüphesinde müdahale etmek.
- Bilgi edinme başvurusunda belgeyi açık tanımlamamak.
- Reddedilen talepte itiraz süresini kaçırmak.