Atığı çevreye zarar verecek şekilde, yönetmeliklerdeki standart ve yöntemlere aykırı olarak alıcı ortama vermek, depolamak, taşımak veya uzaklaştırmak yasaktır (2872 sayılı Çevre Kanunu m. 8). Atık bertaraf sözleşmesi yapmak bütün çevre sorumluluğunuzu otomatik olarak devretmez: atığın niteliği, teslim ve yetkili kuruluş koşulları ile özel sorumluluklar ayrıca değerlendirilir; bu yüzden lisans, taşıma ve teslim kayıtlarınızı saklamanız gerekir (m. 11, 28).
Bu yazı, evde veya iş yerinde çıkan atığı nereye vereceğinizi, kanunda atık, kirlenme ve kirleten kavramlarının ne anlama geldiğini, arıtma ve bertaraf yükümlülüğünün yapı ruhsatına etkisini, tehlikeli atık ve kimyasallara ilişkin kuralları, sulak alan korumasını ve atık taşıma sözleşmesi yapan firmaların sorumluluğunun sınırlarını anlatır.
Bu yazıda
- Atığı gelişigüzel bir araziye bırakmak neden yasaktır?
- Atık, çevre kirliliği, kirleten ve tehlikeli atık tanımları
- Atık yola veya araziye dökülürse ne yapmalısınız?
- Yapı ruhsatı, kullanma izni ve tesis büyütme
- Atıksu altyapısı ve atık üreticisinin yükümlülükleri
- Tehlikeli atık ve kimyasallar
- Toprağa atık verme ve idari para cezası
- Sulak alanı doldurmak mümkün mü?
- Atık bertaraf sözleşmesi yapınca sorumluluk biter mi?
- Kirlenmiş arsa alırken dikkat edilecekler
- Sık yapılan hatalar
Atığı gelişigüzel bir araziye bırakmak neden yasaktır?
Kanun, atığı çevreye zarar verecek şekilde alıcı ortama vermeyi, depolamayı, taşımayı veya uzaklaştırmayı yasaklar. Yasak, atığın yönetmeliklerdeki standart ve yöntemlere aykırı yönetilmesini kapsar (m. 8). Pratikte bu, evde veya iş yerinde çıkan atığı boş araziye, dereye ya da yol kenarına bırakmanın hukuka aykırı olduğu anlamına gelir. Atığınızı yetkili toplama veya bertaraf düzenine teslim etmeniz gerekir; belediyenin atık toplama kurallarını sorabilirsiniz. İnşaat artığı, bitkisel yağ veya elektronik atık gibi özel atıklarda ayrıca ilgili düzenlemeler sorulmalıdır.
Atık, çevre kirliliği, kirleten ve tehlikeli atık tanımları
Kanuna göre atık, herhangi bir faaliyet sonucunda oluşan, çevreye atılan veya bırakılan her türlü maddedir. Tehlikeli atık ise ekolojik dengeyi ve canlıların doğal yapısını bozan atıkları ve bunlarla kirlenmiş maddeleri kapsar. Çevre kirliliği, çevrede meydana gelen ve canlıların sağlığını, çevresel değerleri ve ekolojik dengeyi bozabilecek her türlü olumsuz etkidir. Kirleten ise faaliyetleri sırasında veya sonrasında doğrudan ya da dolaylı olarak kirliliğe veya çevrenin bozulmasına neden olan gerçek ve tüzel kişilerdir (m. 2). Bu tanımlar, kimin hangi yükümlülükle karşılaşacağını belirlediği için başvuru ve savunmalarda belirleyicidir; kirleten kavramı doğrudan veya dolaylı neden olanları da kapsar.
Atık yola veya araziye dökülürse ne yapmalısınız?
Kirlenme meydana gelmişse kirleten, kirlenmeyi durdurmak, etkilerini gidermek veya azaltmak için gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. Kirlenme ihtimali varken de ilgililer kirlenmeyi önlemek zorundadır (m. 8). Taşıdığınız atık yola veya araziye dökülürse önce güvenliği sağlayın, sonra ilgili idareye bildirin. Olayın fotoğrafını ve aldığınız önlemleri kaydetmek, ileride yükümlülüğü yerine getirdiğinizi ispatlamanıza yardımcı olur. Zehirli olduğunu düşündüğünüz bir varil gibi bir durumla karşılaşırsanız onu açmayın ve içine müdahale etmeyin; güvenli mesafeden konumunu bildirin. Acil risk varsa acil yardım kanallarını, çevresel inceleme için yetkili makamı kullanın (m. 8, 13).
Yapı ruhsatı, kullanma izni ve tesis büyütme
Atığını alıcı ortama vermesi uygun görülmeyen tesis, işletme ve yerleşim birimleri, yapı ruhsatı aşamasında arıtma ve bertaraf yükümlülüğünü yerine getireceğini gösteren proje ve belgeleri ilgili kuruma sunmadıkça yapı ruhsatı alamaz (m. 11). Hangi belgelerin istendiğini ruhsat verecek idareden öğrenin. İnşaatı bitmiş olup arıtma veya bertaraf yükümlülüğünü yerine getirmeyenlere işletme ruhsatı veya yapı kullanma izin belgesi verilmez; ruhsat veya izin alındıktan sonra yükümlülük yerine getirilmezse verilmiş yapı kullanma izni ya da işletme izni iptal edilir (m. 11).
Tesisinizi büyütmeyi düşünüyorsanız yükümlülük yeniden gündeme gelir: faaliyetlerinde değişiklik yapmayı veya tesislerini büyütmeyi planlayan gerçek ve tüzel kişiler, yönetmelikte belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde atıklarını arıtma veya bertaraf etme yükümlülüğünü yerine getirmek zorundadır (m. 11). Büyütme kararından önce mevcut izinlerinizi ve arıtma kapasitenizi kontrol edin.
Atıksu altyapısı ve atık üreticisinin yükümlülükleri
Atıksu altyapı sistemlerini kullananlar, arıtma sistemlerinden sorumlu yönetimlerin yatırım, işletme, bakım ve temizleme harcamalarının tamamına kirlilik yükü ve atıksu miktarı oranında katılmak zorundadır; bu hizmetler için belediye meclisinin veya yetkili idarenin belirlediği tarifeye göre ücret alınır (m. 11). Atık üreticileri uygun metot ve teknolojilerle atıklarını en az düzeye düşürecek tedbirleri almak zorundadır; atık yönetimini, atık yönetim sorumlusu olarak yetkilendirilmiş firmalar aracılığıyla da yerine getirebilirler, bazı üreticiler için bu yol Bakanlıkça zorunlu tutulur (m. 11).
Tehlikeli atık ve kimyasallar
Tehlikeli atıkların ithalatı kanunla yasaklanmıştır. Tehlikeli atığın toplanması, depolanması, taşınması, bertarafı ve ihracatı gibi aşamalar ise Bakanlıkça yayımlanan yönetmelikle düzenlenir. Bu konuda iş yapacaksanız güncel yönetmelik hükümlerini ve gerekli izinleri öğrenin (m. 13). Yönetmeliğe aykırı olarak piyasaya sürüldüğü tespit edilen tehlikeli kimyasallar ve bunları içeren eşya toplattırılır ve imha ettirilir; nakil ve imha masrafları ilgililerine aittir, ödenmezse bu masraflar Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilir (m. 13).
Toprağa atık verme ve idari para cezası
Kanunda ve yönetmelikte öngörülen yasaklara veya standartlara aykırı olarak ya da önlemleri almadan atıkları toprağa verenlere idari para cezası uygulanır. Konutlarla ilgili fiillerde ceza, müstakil konutta konutu kullanana, diğer konutlarda yöneticiye aittir. Güncel ceza tutarlarını Bakanlığın ilanından kontrol edin (m. 20). Ceza verilmiş olması kirlenmeyi giderme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; ceza ve idari yaptırım süreci için çevre denetimi ve idari yaptırımlar yazımıza bakabilirsiniz.
Sulak alanı doldurmak mümkün mü?
Hayır. Sulak alanların doğal yapısı ve ekolojik dengesi korunur; doldurulması ve kurutulması yoluyla arazi kazanılamaz. Buna aykırı olarak arazi kazanılırsa alan, faaliyet sahibi tarafından eski haline getirilir (m. 9). Böyle bir uygulama gördüyseniz yetkili çevre idaresine başvurabilirsiniz. Benzer şekilde ağaç kesimi gibi uygulamalarda her kesimin yasak olduğunu söylemeden önce arazinin ve ağacın hukuki statüsünün ve izinlerin farklılaşabileceğini bilin; konumu ve faaliyeti bildirip yetkili makamdan izin ve denetim bilgisi isteyin (m. 9, 30).
Atık bertaraf sözleşmesi yapınca sorumluluk biter mi?
Hayır; sözleşme bütün çevre yükümlülüklerini otomatik olarak devretmez. Atığın niteliğine göre üretici ve diğer kişilerin yükümlülükleri devam edebilir. Atığı başka bir firmaya taşıtmak da bütün sorumluluğu kaldırmaz (m. 11, 13). Çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler, sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı kusur şartı aranmaksızın sorumludur (m. 28); bu nedenle atığınızı teslim ettiğiniz firmanın yetkisini, taşıma ve teslim belgelerini ve izleme kayıtlarını sözleşmeyle birlikte saklayın. Yetkisiz bir firmaya verilen atık, sonradan çevreye bırakılırsa zincirin hangi halkasında kimin sorumlu olduğu ayrıca tartışılır; sizin açınızdan en güçlü savunma, belgeli ve yetkili bertaraf zincirini göstermektir. Kusursuz sorumluluğun ayrıntıları için çevre kirliliği tazminatı yazımıza göz atabilirsiniz.
Kirlenmiş arsa alırken dikkat edilecekler
Kirlenmiş bir arsayı satın almadan önce önceki kullanımını, çevresel incelemeleri ve varsa temizlik yükümlülüklerini araştırın. Tapuda sorun görünmemesi çevresel risk bulunmadığını göstermez (m. 8, 28). Temizlik masrafını kendiniz karşılamanız kirletene karşı talebinizi engeller mi sorusunda da zorunlu gider ve sorumluluk koşulları ayrıca değerlendirilir; müdahale öncesi durumu, gider faturalarını ve yetkili makama yaptığınız bildirimleri saklayın (m. 28).
Atık zincirini belgelemek için pratik adımlar
- Atığın türünü ve miktarını yazılı kaydedin; tehlikeli olup olmadığını belirleyin.
- Taşıyıcı ve bertaraf firmasından yetki belgelerinin güncel örneğini isteyin.
- Her teslimde tarih, miktar ve teslim alan kişiyi gösteren bir belge imzalatın.
- Sözleşmede kimin hangi aşamada sorumlu olduğunu açıkça yazdırın.
- Teslimden sonra bertarafın gerçekleştiğine dair belge veya izleme kaydı isteyin.
Bu kayıtlar, bir idari denetimde veya zarar davasında atığın usulüne uygun yönetildiğini göstermenin en pratik yoludur. Belgeleri en az faaliyetin sona ermesinden sonra da bir süre saklayın; kirliliğin sonradan ortaya çıkması hâlinde zincirin tamamını göstermeniz gerekebilir.
Sık yapılan hatalar
- Atığı “geçici” diye boş araziye bırakmak.
- Atık bertaraf sözleşmesi imzalanınca sorumluluğun bittiğini sanmak.
- Taşıyıcı ve bertaraf firmasının lisansını kontrol etmemek.
- Yapı ruhsatı aşamasında arıtma projesini unutmak.
- Tesisi büyütürken mevcut arıtma kapasitesini hesaba katmamak.
- Tehlikeli madde şüphesinde müdahale etmek ya da kapağı açıp fotoğraflamak.