Damga vergisinin mükellefi kağıdı imzalayanlardır ve kağıdın vergisi adına değil mahiyetine göre belirlenir (Damga Vergisi Kanunu m. 3 ve 4); yargı harçlarını ise genel olarak davayı açan veya harca konu işlemin yapılmasını isteyen kişiler öder (Harçlar Kanunu m. 11). Sözleşme imzalarken, dava açarken, tapu veya noter işlemi yaptırırken ödenecek vergi ve harcın kime ait olduğu, ne zaman ödeneceği ve ödenmezse ne olacağı bu iki kanundan okunur.
Bu yazı damga vergisinin kapsamını, sözleşmelerde nüsha, imza ve cezai şart gibi hâlleri, ödeme ve sorumluluk kurallarını, harçların türlerini ve dava, icra, tapu ve noter işlemlerinde harcı kimin ödeyeceğini anlatır. Tutarlar her yıl değiştiği için bu yazıda tutar verilmez; güncel tarifeleri resmî kaynaktan kontrol edin.
Bu yazıda
- Damga vergisi kapsamı, mükellef ve verginin belirlenmesi
- Nüsha, imza, birden fazla işlem ve cezai şart
- Yurt dışında düzenlenen kağıtlar, ödeme ve sorumluluk
- Noter, resmî daire ve banka kontrolü
- Harç türleri ve ödeyen kişi
- Dava, karar ve ilam harcı, feragat, ıslah ve işçi alacağı
- İcra, tapu ve noter harcı
Damga vergisi hangi kağıtlara uygulanır?
Kanuna ekli (1) sayılı tabloda yazılı kağıtlara. Kağıt; imzalanarak düzenlenen ve bir hususu ispat veya belli etmek için ibraz edilebilecek belgeler ile elektronik imzayla elektronik ortamda oluşturulan belgelerdir (m. 1). Vergi, resmî daireye değil imzalayana aittir: resmî daireler ile kişiler arasındaki işlemlere ait kağıtların damga vergisini kişiler öder (m. 3). Kağıdın tabi olacağı verginin tayininde kağıdın mahiyetine bakılır; şekli kanunlarda belirtilmişse kanundaki adı, belirtilmemişse üzerindeki yazının taşıdığı hüküm ve anlam esas alınır (m. 4).
Sözleşmelerde nüsha, imza, çoklu işlem ve cezai şart
- Birden fazla nüsha: Bir nüshadan fazla düzenlenen kağıtlarda, maktu vergiye tabi olanların her nüshası ayrı ayrı aynı miktarda vergiye tabidir; nispi vergiye tabi olanlarda ise yalnızca bir nüsha damga vergisine tabi olur (m. 5).
- Birden fazla işlem: Birbirinden tamamen ayrı akit ve işlemlerin her biri ayrı ayrı vergilendirilir. Birbirine bağlı ve bir asıldan doğan işlemlerde ise en yüksek vergiyi gerektiren akit veya işlem üzerinden vergi alınır (m. 6).
- Cezai şart: Pey akçesi, cayma tazminatı, ücret tevkifi, cezai şart gibi bir sözleşmenin müeyyidesi niteliğindeki taahhütlerden, başlı başına bir sözleşmeye konu olmadıkça damga vergisi alınmaz (m. 6).
- Çok imza: Kağıtlara konulan imzanın birden fazla olması, kural olarak verginin tekerrürünü gerektirmez. Ancak maktu vergiye tabi makbuz ve ibra senetlerinde imza adedine göre vergi alınır (m. 7).
- Yurt dışında düzenlenen kağıt: Yabancı memleketlerde düzenlenen kağıtlar Türkiye'de resmî dairelere ibraz edilirse, üzerinde devir veya ciro işlemleri yapılırsa ya da herhangi bir şekilde hükümlerinden yararlanılırsa damga vergisine tabi tutulur (m. 1 ve 3).
Damga vergisi nasıl ödenir, ödenmezse kim sorumlu?
Damga vergisi makbuz karşılığı, istihkaktan kesinti yapılması veya basılı damga konulması şekillerinden biriyle ödenir. Makbuz karşılığı ödemede, belirlenen mükellefler dışındaki hâllerde kağıdın düzenlendiği tarihi izleyen on beş gün içinde beyanname verilir ve ödeme yapılır (m. 15 ve 22). Damga vergisinin ödenmemesinden veya eksik ödenmesinden dolayı vergi ve ceza, mükelleflere rücu hakkı saklı kalmak üzere kağıtları ibraz edenlerden alınır; birden fazla kişi imzalamışsa imza edenler vergi ve cezanın tamamından müteselsilen sorumludur (m. 24).
Noter, resmî daire ve bankaların rolü
- Noter: Noterler, damga vergisi ödenmemiş veya eksik ödenmiş kağıtları vergi ve cezası ödenmedikçe tasdik edemez veya suretlerini çıkarıp veremez; aykırı davranan noterden kanunda belirtilen ceza ayrıca alınır (m. 27).
- Resmî daireler: İlgili memurlar kendilerine ibraz edilen kağıtların damga vergisini aramak ve vergisi hiç ödenmemiş veya eksik ödenmiş olanları bir tutanakla tespit etmek veya tutanak düzenlenmek üzere vergi dairesine göndermekle yükümlüdür (m. 26).
- Bankalar: Bankalar, kamu iktisadi teşebbüsleri ve kanunda belirtilen diğer kuruluşlar, vergisi ödenmemiş veya eksik ödenmiş kağıtları usulüne uygun olarak vergi ve cezası ödenmedikçe işleme koyamaz (m. 27).
Harçlar: türleri ve kim öder?
Harçlar Kanunu yargı, noter, vergi yargısı, tapu ve kadastro, konsolosluk, pasaport ve vize, gemi ve liman, imtiyazname ve diploma ile trafik harçlarını düzenler (m. 1). Genel olarak yargı harçlarını davayı açan veya harca konu işlemin yapılmasını isteyen kişiler öder; herhangi bir istek olmaksızın resen yapılan işlemlerde aksine hüküm yoksa harç lehine işlem yapılan kişilerden alınır (m. 11).
Dava harçları: karşı dava, karar ve ilam, feragat, ıslah
- Karşı dava ve müdahale: Karşılık davalar, müstakil davalar gibi harca tabidir. Davaya müdahale eden kişi de kanun yollarına başvurursa iltihak ettiği taraftan alınan harca eşit harcı ödemek zorundadır (m. 6).
- Karar ve ilam harcı: Karar ve ilam harcının dörtte biri peşin, geri kalanı kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. Ölüm ve cismani zarar sebebiyle açılan tazminat davalarında peşin harç oranı yirmide bir olarak uygulanır; bakiye harcın ödenmemesi kanun yoluna başvuruyu engellemez (m. 28).
- Feragat, kabul, sulh: Davadan feragat, davayı kabul veya sulh muhakemenin ilk celsesinde olursa karar ve ilam harcının üçte biri, daha sonra olursa üçte ikisi alınır (m. 22).
- Dava değerinin artması: Muhakeme sırasında belirlenen değer dava dilekçesinde bildirilenden fazla çıkarsa, noksan değer üzerinden peşin karar ve ilam harcı tamamlanmadıkça takip eden celseden sonra davaya devam olunmaz (m. 30).
- Harç ödenmezse: Yargı işlemlerinden alınacak harçlar ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz. İlgilisi ödemezse diğer taraf ödeyerek işlemin devamını sağlayabilir; bu tutar karar sonunda ayrıca istek aranmadan hükümde dikkate alınır (m. 32).
- İşçi alacağı: İş mahkemelerince işçiler lehine hükme bağlanan hak ve alacakların takibinde işçilerden hiçbir harç alınmadan gerekli işlem yapılır; harçlar işçi haklı çıkarsa takip sonunda hesaplanarak borçludan tahsil edilir (m. 33).
Dava masraflarının genel çerçevesi için dava masrafları yazısına da bakabilirsiniz.
İcra, tapu ve noter harçları
- İcra takibinden vazgeçme: İcra takibinden vazgeçildiğinin zabıtnameye yazılması için vazgeçilen miktara ait tahsil harcının yarısı alınır. Haczedilen mal satılıp paraya çevrildikten sonra vazgeçilirse tahsil harcı tam olarak alınır (m. 23).
- Tapu harcı: Tapu harcını kanuna ekli tarifede belirtilen kişiler öder; tarifede belirtilmeyen işlemlerde taraflar aksini kararlaştırmamışsa mülkiyet ve ayni hakları iktisap edenler, ipotekte ipoteği tesis edenler gibi kanunda sayılan kişiler öder. Birden fazla iktisap edenler hisseleri oranında öder (m. 58). Tapu işlemleri için tapu harcı yazısına bakın.
- Noter harcı: Noter harçlarını harca konu işlemin yapılmasını isteyen kişiler öder; noter harçları ilgili işlemin sona ermesinden önce peşin olarak alınır (m. 40 ve 49).
Sözleşme imzalarken pratik öneriler
Damga vergisi sözleşmeyi imzalayanlara aittir, ancak sözleşmede vergiyi hangi tarafın üstleneceğini yazabilirsiniz; vergi dairesine karşı sorumluluk yine imzalayanlarda kalır ve ödenmezse her biri tamamından müteselsilen sorumlu olabilir. Bu yüzden sözleşmede damga vergisinin kim tarafından ve ne zaman ödeneceğini açıkça belirleyin, ödeme makbuzunu veya dekontunu sözleşme nüshasıyla birlikte saklayın. Noterde yapılacak işlemlerde vergi ve harç ödenmeden işlem tamamlanmayacağını bilerek bütçenizi önceden planlayın.
Dava açacağınız zaman harç, dilekçeyle birlikte peşin yatırılacak kalemlerin başında gelir. Dava değerinin artması hâlinde noksan harcı tamamlamadığınız takdirde sonraki celselerde davaya devam edilemeyeceğini unutmayın. Davadan feragat veya sulh düşünüyorsanız, hangi aşamada olduğunuza göre harcın farklı oranlarda alındığını hesaba katın. İcra takibinde vazgeçme de haczedilen malın satılmasından önce ve sonra farklı harç sonucu doğurur.
Tapu devrinde harcı kimin ödeyeceğini satış vaadi veya satış sözleşmesinde açıkça yazın; kanunda belirtilmeyen hâllerde iktisap eden öder, ancak taraflar aksini kararlaştırabilir. Güncel vergi ve harç tutarlarını her yıl resmî kaynaklardan kontrol edin; bu yazı tutar vermez çünkü tarifeler yıllık değişir.
Sık yapılan hatalar
- Sözleşmeyi imzalayanların vergi sorumluluğunu tek tarafa yüklenmiş sanmak;
- Yurt dışında imzalanan belgeyi Türkiye'de resmî daireye ibraz ederken damga vergisini unutmak;
- Dava değeri artınca noksan peşin harcı tamamlamamak;
- Tapu ve noter harcının kimde olduğunu sözleşmede açıkça belirtmemek.
Kaynaklar
- 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 492 sayılı Harçlar Kanunu: mevzuat.gov.tr