Vergi ziyaı cezası, vergilendirmeyle ilgili ödevlerin zamanında veya eksiksiz yerine getirilmemesi yüzünden verginin eksik veya geç tahakkuk ettirilmesine kesilen cezadır; usulsüzlük cezası ise şekle ilişkin ödevlerin ihlalinde kesilir (VUK m. 341, 352, 353). Ceza ihbarnamesi size tebliğ edilince indirim (m. 376), uzlaşma (Ek m. 1) ve dava seçeneklerini birlikte değerlendirmeniz gerekir; çünkü her avantaj aynı anda kullanılamayabilir.
Bu yazı vergi ziyaı ve usulsüzlük cezasının ne olduğunu, ceza oranlarını, sahte belgede cezanın neden ağırlaştığını, cezanın ne zaman ödeneceğini, indirimin dava hakkına etkisini, uzlaşmanın bugünkü kapsamını ve cezanın kesilmediği halleri anlatır.
Bu yazıda
- Vergi ziyaı ve usulsüzlük arasındaki fark
- Ceza oranları ve ağırlaştıran haller
- Pişmanlık ve kendiliğinden beyan
- Usulsüzlük cezaları: defter, fatura
- Aynı fiille birden fazla ceza ve tekerrür
- Cezanın ödeme zamanı
- İndirim (m. 376) ve dava hakkı
- Uzlaşma: vergi aslı için mümkün mü?
- Ceza kesilmeyen haller
- Ceza ihbarnamesi geldiğinde izlenecek adımlar
- Kaynaklar
Vergi ziyaı ve usulsüzlük arasındaki fark
Kısa cevap: Vergi ziyaı verginin zamanında veya eksiksiz tahakkuk etmemesidir; usulsüzlük ise defter, belge, bildirim gibi şekle ilişkin ödevlerin ihlalidir.
Vergi ziyaı, mükellefin veya sorumlunun vergilendirmeyle ilgili ödevlerini zamanında veya eksiksiz yerine getirmemesi yüzünden verginin zamanında tahakkuk ettirilmemesi veya eksik tahakkuk ettirilmesidir. Eksik tahakkuk ettirilen verginin sonradan tamamlanması, ceza uygulanmasına engel olmaz (m. 341). Ziyaa uğratılan verginin bir katı tutarında vergi ziyaı cezası kesilir (m. 344). Usulsüzlük ise belgelerin düzenlenmesi, defterlerin tutulması gibi biçimsel yükümlülüklere aykırılıktır; tutarlar kanuna bağlı cetvellerle belirlenir ve her yıl güncellenir, bu yüzden güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol etmeniz gerekir.
Ceza oranları ve ağırlaştıran haller
Kısa cevap: Sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge kullanılarak vergi ziyaına sebebiyet verilirse ceza üç kat uygulanır; bu fiillere iştirak edenlere bir kat uygulanır.
Vergi ziyaına, kanunun 359. maddesinde yazılı fiillerle, örneğin sahte veya muhteviyatı itibarıyla yanıltıcı belge kullanarak sebebiyet verilmesi halinde ceza üç kat uygulanır; bu fiillere iştirak edenlere ise bir kat olarak uygulanır (m. 344, 359). Buna karşılık beyannameyi kanuni süresi geçtikten sonra kendiliğinizden verirseniz, vergi incelemesine başlanmasından veya takdir komisyonuna sevk edilmesinden sonra verilenler hariç olmak üzere, vergi ziyaı cezası yüzde elli oranında uygulanır (m. 344). Yani süresinden sonra da olsa beyanı incelemeden önce vermek cezayı yarıya indirir. Sahte fatura konusunun ceza hukuku yönü için vergi incelemesi ve sahte fatura yazısına bakabilirsiniz.
Pişmanlık ve kendiliğinden beyan
Beyana dayanan vergilerde, vergi ziyaı cezasını gerektiren fiilleri kendiliğinden dilekçeyle ilgili makamlara bildirirseniz, kanundaki kayıt ve şartlarla vergi ziyaı cezası kesilmez. Şartlardan bazıları şunlardır: olayın daha önce bir muhbir tarafından bildirilmemiş olması, bildirimin ilgili vergi türüne ilişkin vergi incelemesine başlanmadan veya takdir komisyonuna intikalden önce yapılması, verilmemiş beyannamenin ve eksik beyanın bildirimden itibaren onbeş gün içinde verilmesi veya tamamlanması, geciken verginin gecikme zammıyla birlikte aynı sürede ödenmesi (m. 371). Dolayısıyla pişmanlık her inceleme aşamasında serbestçe seçilebilecek bir yol değildir; bildirim zamanı ve kanuni koşullar belirleyicidir.
Usulsüzlük cezaları: defter, fatura
- Defter tutmamak: Tutulması zorunlu defterlerden herhangi birinin tutulmaması birinci derece usulsüzlük sayılır; ceza tutarı kanuna bağlı cetvelle belirlenir (m. 352).
- Fatura düzenlememek veya almamak: Verilmesi ve alınması gereken belgenin düzenlenmemesi veya alınmaması özel usulsüzlüktür. Belgeyi düzenlemek ve almak zorunda olanların her birine ceza kesilir; ceza, belgeye yazılması gereken meblağın yüzde onu üzerinden hesaplanır ve kanunda belirlenen alt sınırlar uygulanır (m. 353).
Aynı fiille birden fazla ceza ve tekerrür
Cezayı gerektiren tek bir fiille vergi ziyaı ve usulsüzlük birlikte işlenmişse bunlara ait cezalardan yalnızca miktar bakımından en ağırı kesilir (m. 336). Kanunun 352. maddesinde yazılı usulsüzlüklerden aynı takvim yılı içinde aynı neviden birden fazla yapılırsa, birden fazlasının her biri için birincisine ait cezanın dörtte biri kesilir (m. 337). Ceza kesinleştikten sonra kanunda belirtilen süreler içinde tekrar ceza kesilirse vergi ziyaı cezası yüzde elli, usulsüzlük cezası yüzde yirmibeş oranında artırılır; artırım tutarı kesinleşen cezadan fazla olamaz (m. 339).
Cezanın ödeme zamanı
Cezaya karşı dava açılmamışsa dava açma süresinin bittiği tarihten başlayarak bir ay içinde ödenir. Dava açılmışsa vergi mahkemesi kararı üzerine düzenlenen ihbarnamenin tebliğinden başlayarak bir ay içinde ödenir (m. 368). Bu süreyi, ihbarnamenin tebliğ tarihine göre ve dava açıp açmadığınıza göre ayrı ayrı hesaplamanız gerekir. Ceza ile vergi aslının dayanakları ve başvuru koşulları kalemlere göre incelenir; belgedeki vergi, ceza ve faiz tutarlarını ayırın.
İndirim (m. 376) ve dava hakkı
Kısa cevap: İndirim ile dava arasında bir tercih yapmanız gerekir; ödeyeceğinizi bildirdiğiniz vergi ve cezayı ödemez veya dava konusu yaparsanız indirimden yararlanamazsınız.
Mükellef, ikmalen, resen veya idarece tarh edilen vergiyi veya vergi farkını ve vergi cezalarının yarısını, ihbarnamenin tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde vergi dairesine başvurarak vadesinde veya kanunda belirtilen teminat göstererek vadenin bitmesinden itibaren üç ay içinde ödeyeceğini bildirirse, kesilen cezanın yarısı indirilir. Ödeyeceğini bildirdiği vergi ve cezayı süresi içinde ödemez veya dava konusu yaparsa bu hükümden yararlandırılmaz (m. 376). Bu nedenle ödeme, dava ve diğer başvurular bakımından taahhüdün sonucunu incelemeden seçim yapmayın; yalnızca görünen indirim oranına göre karar vermek hatalıdır. Ayrıca dava açıldıktan sonra istinaf veya temyizden vazgeçme halinde de kanundaki koşullarla bir indirim vardır: vazgeçilirse tahakkuk eden tutarlar bir ay içinde ödenir ve vergi ile cezanın yüzde sekseni gecikme faiziyle bu sürede ödenirse yüzde yirmi indirim yapılır; tasdik edilen vergi tutarında indirim yoktur (m. 379).
Uzlaşma: vergi aslı için mümkün mü?
Kısa cevap: Uzlaşmanın kapsamı değişmiştir; güncel metinde uzlaşma, tarh edilen vergilere ilişkin vergi ziyaı cezaları ile belirli sınırı aşan usulsüzlük cezaları hakkındadır, vergi aslı için eski açıklamaları kullanmayın.
Uzlaşma Vergi Usul Kanunu'nun Ek 1. maddesiyle düzenlenir. Güncel metinde uzlaşma, ikmalen, resen veya idarece tarh edilen vergilere ilişkin vergi ziyaı cezaları ile kanundaki parasal sınırı aşan usulsüzlük ve özel usulsüzlük cezalarının tahakkuk edecek miktarları konusundadır; 359. maddedeki fiillerle sebebiyet verilmesi halinde kesilen ceza ile bu fiillere iştirak edenlere kesilen ceza gibi bazı cezalar kapsam dışıdır. Uzlaşma talebi, vergi ihbarnamesinin tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılır; uzlaşmanın vaki olmaması halinde yeniden talepte bulunulamaz. Uzlaşılan hususlar hakkında dava açılamaz ve hiçbir mercie şikâyette bulunulamaz (Ek m. 1, Ek m. 6). Bu yüzden uzlaşma tutanağını imzalamadan önce kapsanan vergi veya cezayı, tutarı ve ödeme koşullarını okuyun, kapsam dışı kalemleri ayrıca belirleyin. İşlem tarihi ve güncel hükümleri kontrol edin; eski broşürlerdeki kapsamı güncel ihbarnameye doğrudan uygulamayın. Uzlaşma ve dava tercihini birlikte değerlendirin; uzlaşma talep ettiğiniz ceza için ancak uzlaşma olmazsa dava açabilirsiniz.
Ceza kesilmeyen haller
- Yazılı yanlış izahat: Yetkili makamların size yazıyla yanlış izahat vermiş olması veya bir hükmün uygulanma tarzına ilişkin içtihadın değişmesi halinde vergi cezası kesilmez ve gecikme faizi hesaplanmaz (m. 369). Yazılı yanıtı saklayın.
- Ölüm: Ölüm halinde vergi cezası düşer; vergi aslına ilişkin sorumluluk ise mirası reddetmeyen mirasçılar bakımından miras hisseleri oranında devam eder (m. 372, m. 12).
- Mücbir sebep: Kanundaki mücbir sebeplerden biri meydana gelmişse ve bu bilinen bir olay ise veya ispat edilirse ceza kesilmez (m. 373).
Ceza ihbarnamesi geldiğinde izlenecek adımlar
- Belgede dönemi, vergi ve ceza türünü, düzenlenme nedenini ve tebliğ tarihini ayırın.
- Cezanın vergi ziyaı mı, usulsüzlük mü, özel usulsüzlük mü olduğunu belirleyin.
- Otuz günlük sürelerin başlangıcını tebliğ tarihine göre yazın.
- İndirim, uzlaşma ve dava seçeneklerinin birbirini nasıl etkilediğini hesaplayın.
- Vergi hatası olabileceğini düşünüyorsanız düzeltme yolunu da inceleyin; bunun için vergi hatası yazısına bakın.