Vergi ihbarnamesi, ikmalen veya resen tarh edilen verginin size yazılı olarak bildirildiği belgedir; ödeme emri ise tahsil aşamasında gelen ayrı bir belgedir. İkisinin itiraz nedenleri, süreleri ve başvuru yolları aynı değildir; önce belgenin adını, dönemini ve tebliğ tarihini belirlemeniz gerekir (VUK m. 34-35, m. 20-23; 6183 sayılı Kanun m. 58).
Bu yazı vergide tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil kavramlarını, ihbarnamenin içeriğini, ihbarname ile ödeme emri arasındaki farkı, vergi tebligatının nasıl yapıldığını ve elinize bir vergi belgesi geçtiğinde hangi kayıtları ayırmanız gerektiğini anlatır.
Bu yazıda
- Tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil: dört aşama
- Beyana dayanan vergi ve tahakkuk fişi
- İkmalen ve resen tarh
- Vergi ihbarnamesinde bulunması gerekenler
- İhbarname ile ödeme emri aynı belge mi?
- Vergi tebligatı: adres, kişi, posta, ilan
- Elektronik tebligat
- Hatalı tebligat ve hükümsüz belge
- Elinize vergi belgesi geçtiğinde yapmanız gerekenler
- Kaynaklar
Tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil: dört aşama
Kısa cevap: Tarh verginin hesaplanıp belirlenmesi, tebliğ bunun size yazıyla bildirilmesi, tahakkuk ödenecek aşamaya gelmesi, tahsil ise ödenmesidir.
Vergi Usul Kanunu, verginin tarhını, vergi alacağının kanunlarında gösterilen matrah ve oranlar üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanarak miktar itibarıyla belirlenmesi olarak tanımlar (m. 20). Tebliğ bu işlemin size yazıyla bildirilmesidir; tahakkuk, tarh edilen ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken aşamaya gelmesidir; tahsil ise verginin kanuna uygun biçimde ödenmesidir (m. 20-23). Bu dört aşama birbirine karışır; oysa her birinin sonucu ayrıdır. Tahakkuk etmiş bir vergi henüz ödenmiş sayılmaz, tahsil işlemi ise ayrı bir idari süreçtir.
Vergi borcunun ne zaman doğduğu da ayrı bir sorudur. Vergi alacağı, vergi kanunlarının vergiyi bağladıkları olayın meydana gelmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıyla doğar; bu alacak sizin bakımınızdan vergi borcunu oluşturur (m. 19). Bu nedenle belgenin hangi vergilendirme dönemine ait olduğunu, belge tarihiyle karıştırmamanız gerekir. Olay, uygulanacak düzenleme ve hesap döneme bağlıdır.
Beyana dayanan vergi ve tahakkuk fişi
Kısa cevap: Beyanla alınan vergiler tahakkuk fişiyle tarh ve tahakkuk ettirilir; fiş verginin ödendiğini değil, tahakkuk ettiğini gösterir.
Beyanname vererek ödediğiniz vergilerde tarh ve tahakkuk, tahakkuk fişiyle yapılır. Fişin mükellefe verilen nüshası aynı zamanda beyannamenin makbuzu yerine geçer (m. 25). Fişi almamış olmanız, beyannamedeki matrah üzerinden tarhı gereken verginin tahakkukuna engel olmaz; bu durumda fiş nüshası size postayla gönderilir (m. 27). Beyanname elektronik ortamda gönderilmişse tahakkuk fişi de elektronik ortamda düzenlenir ve size ya da beyanname gönderme yetkisi verdiğiniz kişiye elektronik ortamda iletilir; bu ileti fişin size tebliği yerine geçer (m. 28).
Uygulamada en sık yapılan hata, tahakkuk fişini ödeme belgesi sanmaktır. Tahakkuk ile ödeme farklı aşamalardır; ödeme makbuzunu ve borç kaydını ayrıca kontrol etmeniz gerekir.
İkmalen ve resen tarh
Kısa cevap: İkmalen tarh, tarh edilmiş verginin sonradan ortaya çıkan matrah farkı üzerinden tamamlanmasıdır; resen tarh ise matrahın defter ve belgelere dayanarak belirlenemediği hallerde yapılır.
- İkmalen tarh: Bir vergi tarh edildikten sonra ortaya çıkan ve defter, kayıt ve belgelere veya kanuni ölçülere dayanılarak miktarı belirlenen matrah veya matrah farkı üzerinden alınacak verginin tarh edilmesidir (m. 29).
- Resen tarh: Matrahın defter, kayıt ve belgelere dayanarak belirlenmesinin mümkün olmadığı hallerde yapılır. Beyanname süresi geçtiği halde verilmemişse, matrah bilgisi gösterilmemişse, defterler tutulmamış veya ibraz edilmemişse ya da kayıtlar ihtiyaca elverişsiz ise resen tarh gündeme gelir (m. 30).
- Resen takdir edilen matrah sizin beyanınızdan düşükse: Resen takdir edilen matrah sizin bildirdiğiniz matrahtan fazla değilse resen vergi tarh edilmez; fazla ise yalnızca aradaki fark üzerinden tarh yapılır (m. 33).
Emlak vergisi gibi tahrire dayanan tarhta ise yıllık vergiler, vergi dairesince mahalle ve köy itibarıyla doldurulan tekalif cetvellerinde gösterilir. Cetvelde mükellef bilgileri, kesinleşen gayrisafi irat veya kıymet, safi irat ve tahakkuk eden vergi yer alır (m. 39).
Vergi ihbarnamesinde bulunması gerekenler
Kısa cevap: İkmalen ve resen tarh edilen vergiler ihbarname ile tebliğ edilir; ihbarnamede dava açma süresi ve şekli de yazılı olmalıdır.
Türü ve doğuşu ayrı olan vergiler için ayrı ihbarname kullanılır (m. 34). Kanuna göre ihbarname şu bilgileri içerir: sıra numarası, düzenleme tarihi, verginin türü, mükellefin adı soyadı veya unvanı, açık adresi, vergilendirme dönemi, matrah, verginin hesabı ve miktarı, ikmalen veya resen tarhı gerektiren sebeplerin kısa ve açık ifadesi, vergi mahkemesinde dava açma süresi ve şekli (m. 35). Takdir komisyonu kararıyla tarh edilen vergilerde, kararın ve resen takdiri gerektiren inceleme raporunun birer sureti ihbarnameye eklenir. Bu ekleri almadıysanız vergi dairesinden talep etmelisiniz.
Vergi inceleme raporu ile ihbarname aynı belge değildir. Rapor tespitleri ve değerlendirmeyi, ihbarname ise tarh işlemini gösterir. Yoklama tutanağı da tek başına vergi borcunu kesinleştirmez; yoklama bir tespit işlemidir, tespit edilen olgular ve sonraki tarh işlemi ayrıca değerlendirilir. Birden fazla ihbarnameyi tek borç gibi görmek de yanlıştır, çünkü vergi türü, dönem ve ceza sebebi farklı olabilir; her belge için ayrı bir satır oluşturmak sağlıklı olur. İhbarnamede mükellef adı ve numarası gibi kimlik bilgilerinin doğruluğu da önemlidir; işlemin doğru kişiye yöneltilip yöneltilmediği kimlik ve unvan kayıtlarıyla gösterilir.
İhbarname ile ödeme emri aynı belge mi?
Kısa cevap: Hayır. İhbarname tarh edilen verginin veya kesilen cezanın bildirilmesidir; ödeme emri tahsil aşamasına ilişkindir.
İhbarnameye karşı vergi mahkemesinde dava açma yolu söz konusudur; ihbarnamede bu sürenin ve şeklin yazılı olması gerekir (VUK m. 35). Ödeme emrine karşı ise 6183 sayılı Kanun'un 58. maddesi uyarınca borcun olmadığı, kısmen ödendiği veya zamanaşımına uğradığı gibi sınırlı nedenlerle, ödeme emrinin tebliğinden itibaren onbeş gün içinde itiraz edilebilir; borcun bir kısmına itiraz ediyorsanız o kısmın cihetini ve miktarını açıkça göstermeniz gerekir. Tarh aşamasının itirazlarını tahsil aşamasında yeniden ileri sürmek mümkün değildir; dolayısıyla birine ait süreyi diğerine uygulamamanız gerekir. Ödeme emrini önceki ihbarnameyle eşleştirirken vergi türünü, dönemi ve belge numarasını karşılaştırın.
Tahsil, haciz ve zamanaşımı yönünden ayrıntı için haciz ihbarnamesi yazımıza da bakabilirsiniz.
Vergi tebligatı: adres, kişi, posta, ilan
Kısa cevap: Vergilendirmeyle ilgili belgeler adresi bilinenlere ilmühaberli taahhütlü postayla, adresi bilinmeyenlere ilanla tebliğ edilir.
- Usul: İlgili kabul ederse tebliğ vergi dairesinde de yapılabilir; elektronik tebligat sistemine dahil olanlara ayrıca elektronik ortamda tebliğ yapılabilir (m. 93, m. 107).
- Adres: Bilinen adresler; işe başlamada veya adres değişikliğinde bildirilen iş yeri adresi, imzalı yoklama fişi veya tutanakla belirlenen iş yeri adresi ve adres kayıt sistemindeki yerleşim yeri adresidir. İş yeri adresleri arasında vergi dairesine en son bildirilen önce dikkate alınır (m. 101).
- Başka kişiye tebliğ: Muhatap bulunmazsa tebliğ, ikametgâh adresinde bulunanlardan veya iş yerinde memur ya da müstahdemlerden birine yapılabilir; bu kişinin görünüşüne göre on sekiz yaşından küçük olmaması ve belirgin biçimde ehliyetsiz bulunmaması gerekir. Tüzel kişilere tebliğ başkan, müdür veya kanuni temsilcilere yapılır; birden fazla müdür veya temsilci varsa birine yapılması yeterlidir (m. 94).
- Tebellüğden kaçınma: Tebliğ evrakının gönderildiği idareden alınabileceği şerhini içeren bir pusula kapıya yapıştırılır; tebliğ, pusulanın yapıştırıldığı tarihte yapılmış sayılır (m. 102).
- Posta: Bilinen adrese gönderilen mektuplar, posta idaresince muhatabına teslim edildiği tarihte tebliğ edilmiş sayılır (m. 100). Dava ve itiraz sürelerini bu tarihe göre hesaplayacağınız için zarfı ve tebliğ alındısını saklayın.
- İlan: Bilinen adres yoksa, bilinen iş yeri adresinde tebliğ yapılamamış ve adres kayıt sisteminde de adres bulunmuyorsa, yabancı memlekette tebliğ imkânı yoksa veya başka nedenlerle tebliğ yapılamıyorsa ilan yoluna gidilir (m. 103). İlanda muhataba bir ay içinde başvurması veya adresini bildirmesi ihtar edilir; bu sürede başvurmayan ve adres bildirmeyenlere bir ayın sonunda tebliğ yapılmış sayılır (m. 105-106).
- Yurt dışı: Yabancı memlekette bulunanlara tebliğ o ülkenin yetkili makamı aracılığıyla yapılır; Türk vatandaşlarına ayrıca konsolosluk yoluyla da yapılabilir. Konsolosluk yoluyla yapılan bildirimde otuz gün içinde başvurulmazsa tebligat otuzuncu günün bitiminde yapılmış sayılabilir (m. 97).
Elektronik tebligat
Kısa cevap: Elektronik tebligat, sisteme iletildiği tarihi izleyen beşinci günün sonunda yapılmış sayılır.
Kurumlar vergisi mükellefleri, ticari, zirai ve mesleki kazançları dolayısıyla gerçek usulde vergilendirilen gelir vergisi mükellefleri, kollektif ve adi komandit şirketler ile kanunda sayılan diğer bazı kişi ve kuruluşlar elektronik tebligat sistemini kullanmak zorundadır; diğerleri talep ederek sisteme dahil olabilir. Engellilik oranı yüzde doksan veya daha fazla olan malul ve engellilerin sisteme dahil olma zorunluluğu yoktur. Altmış beş yaşını doldurmuş kişiler talep etmeleri halinde sistemden çıkarılır (VUK m. 107/A). Süreleri bu tarihe göre hesaplayacağınız için sistemi düzenli kontrol etmeniz gerekir. Elektronik tebligatta bilgilendirme e-postasını açmamanız süreyi durdurmaz; uyarı e-postası ile resmî tebligat kaydını ayırmanız gerekir.
Hatalı tebligat ve hükümsüz belge
Kısa cevap: Esasa etkili olmayan şekil hataları tebliği geçersiz kılmaz; ancak ihbarnamede kanunda sayılan temel eksiklikler belgeyi hükümsüz kılar.
Tebliğ edilen belgeler esasa etkili olmayan şekil hatalarından dolayı hukuki değerini kaybetmez. Buna karşılık vergi ihbarına ilişkin belgelerde mükellefin adının, verginin nevinin veya miktarının ya da vergi mahkemesinde dava açma süresinin hiç yazılmamış olması veya belgenin görevli makamca düzenlenmemiş olması belgeyi hükümsüz kılar (m. 108). Dava açma süresinin yazılı olmaması gibi bir eksik varsa, bunu yalnızca tahmin etmeyin; belgenin tam metnini ve tebliğ zarfını birlikte inceletin.
Elinize vergi belgesi geçtiğinde yapmanız gerekenler
- Belgenin adını ve dayandığı işlemi belirleyin: ihbarname mi, ödeme emri mi, tahakkuk fişi mi, inceleme raporu mu?
- Vergi türünü, dönemi ve belge numarasını, ayrıca vergi aslını, cezayı ve faizi ayrı kalemler olarak yazın.
- Tebliğ tarihini ve tebliğ şeklini (posta, elektronik, ilan, kapıya yapıştırma) belirleyin.
- Vergi dairesinin sözlü açıklamasına güvenmeyin; başvuru ve süre incelemesi için resmî yazılı belge gerekir.
- Gümrük vergisi uyuşmazlığı varsa genel vergi yolunun yeterli olmadığını, Gümrük Kanunu'nda özel itiraz ve usul kuralları bulunduğunu hatırlayın (4458 sayılı Kanun m. 242).
- Her belge için ayrı dosya oluşturun, hiçbirini atmayın.
Vergi cezası da ihbarnamede yer alıyorsa ceza, indirim ve uzlaşma seçeneklerini ayrıca incelemeniz gerekir; bu konuyu aynı seriden vergi cezası, indirim ve uzlaşma yazısında bulabilirsiniz.