Gelir vergisinde Türkiye'de yerleşmiş kişiler tam mükelleftir ve yurt içi ile yurt dışı kazançlarının tamamı vergilendirilir; yerleşmemiş kişiler dar mükelleftir ve yalnızca Türkiye'de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilir (Gelir Vergisi Kanunu m. 3 ve 6). Yıllık beyanname, bir takvim yılına ait gelirler için izleyen yılın Mart ayının başından yirmi beşinci günü akşamına kadar verilir (m. 92); kira geliri gayrimenkul sermaye iradıdır ve kural olarak tahsil edildiği yıla yazılır (m. 70 ve 72).
Bu yazı gelirin unsurlarını, tam ve dar mükellefiyeti, yerleşme ölçütünü, beyanname türlerini ve sürelerini, kira gelirinin vergilendirilmesini, kira gelirini bildirmemiş olanların izleyebileceği yolları ve hatalı beyanın düzeltilmesini anlatır.
Bu yazıda
- Gelirin unsurları, tam ve dar mükellefiyet
- Yerleşme ve yurt dışında yaşayanlar
- Beyanname türleri ve süreleri
- Kira geliri: hasılat, emsal kira, gider ve kiracının ilaveleri
- Kira gelirini bildirmediyseniz
- Hatalı beyanı düzeltme
Gelir nelerden oluşur, kim mükelleftir?
Kanun geliri yedi unsur olarak sayar: ticari kazançlar, ziraî kazançlar, ücretler, serbest meslek kazançları, gayrimenkul sermaye iratları, menkul sermaye iratları ve diğer kazanç ve iratlar; bu kalemler gerçek ve safi miktarlarıyla dikkate alınır (m. 2). Türkiye'de yerleşmiş kişiler tam mükelleftir; yerleşmemiş kişiler dar mükelleftir (m. 3 ve 6). Dar mükellef gerçek kişiler yalnızca Türkiye'de elde ettikleri kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilir; kazancın Türkiye'de elde edilmiş sayılması için iş yeri veya daimi temsilci gibi kanundaki ölçütlere bakılır (m. 6 ve 7).
Türkiye'de yerleşmiş sayılma
- Ölçüt: İkametgâhı Türkiye'de olanlar yerleşmiş sayılır. Ayrıca bir takvim yılı içinde Türkiye'de devamlı olarak altı aydan fazla oturanlar da yerleşmiş sayılır; geçici ayrılmalar bu oturma süresini kesmez (m. 4).
- Yurt dışında yaşayan vatandaş: Türkiye'de yerleşmemişse yalnızca Türkiye'de elde ettiği kazanç ve iratlar üzerinden vergilendirilir; ikametgâhı Türkiye'de olan veya altı aydan fazla Türkiye'de oturan kişi ise yerleşmiş sayılır ve dünya geliri vergiye tabi olur (m. 4 ve 6).
- Tedavi veya geçici görev: Belli ve geçici görev veya iş için gelenler ile tahsil, tedavi, istirahat veya seyahat amacıyla gelenler, altı aydan fazla kalsalar bile Türkiye'de yerleşmiş sayılmaz; tutukluluk veya hastalık gibi elde olmayan sebeplerle kalanlar da bu kapsamdadır (m. 5).
- Muaflıklar: Kanun belirli şekillerde çalışan ticaret ve sanat erbabını muaf tutar; örneğin motorlu taşıt kullanmadan gezici perakende ticaret yapanlar. Faaliyetinizin sayımda yer alıp almadığına ve hariç tutulan mal gruplarına bakın (m. 9). Elçilik ve konsolosluk memur ve hizmetlilerinden diplomatik muafiyeti bulunmayanların yalnızca bu işlerinden aldıkları ücretler, karşılıklılık şartıyla gelir vergisinden istisnadır (m. 16).
Beyanname türleri ve süreleri
- Türler: Gelir vergisi beyanları yıllık, muhtasar ve münferit beyanname ile yapılır. Yıllık beyanname bir takvim yılındaki kazanç ve iratların toplanarak bildirilmesine, muhtasar beyanname tevkifatın bildirilmesine, münferit beyanname dar mükelleflerin bazı gelirlerine mahsustur (m. 84).
- Yıllık beyanname süresi: Bir takvim yılına ait yıllık beyanname, izleyen yılın Mart ayının başından yirmi beşinci günü akşamına kadar vergiyi tarha yetkili vergi dairesine verilir veya taahhütlü posta ile gönderilir. Takvim yılı içinde memleketi terk edenlerin beyannameleri, memleketi terk etmeden önceki on beş gün içinde verilir; ölüm hâlinde ise beyanname ölüm tarihinden itibaren dört ay içinde verilir (m. 92). Her yıl Gelir İdaresi duyurularını da kontrol edin.
- Kazanç olmasa da: Tacirler, çiftçiler ve serbest meslek erbabı, kazanç temin etmemiş olsalar bile yıllık beyanname verirler; bu hüküm kollektif şirket ortakları ile komanditeler için de uygulanır (m. 85).
- Yurt dışı kazanç: Yabancı ülkelerde elde edilen kazanç ve iratlar, mükellefin bunları Türkiye'de hesaplarına intikal ettirdiği yılda elde edilmiş sayılır; intikalin mükellefin iradesi dışındaki sebeplerle yapılamadığı belgelenirse tasarruf edebildiği yıl esas alınır (m. 85).
- Ücret: Tek işverenden alınmış ve tamamen tevkifatla vergilendirilmiş, kanundaki gelir dilimi sınırını aşmayan ücretler için yıllık beyanname verilmez; sınır ve dilim tutarları her yıl güncellenir (m. 86).
- Form ve muhtasar: Yıllık beyannamelerin şekil, muhteva ve ekleri Maliye Bakanlığınca belirlenir ve mükellefler beyanlarını bu beyannameyle yapmak zorundadır (m. 91). İşverenler veya vergi tevkifatı yapan diğer kişiler kestikleri vergilerin matrahlarını toplu olarak muhtasar beyanname ile bildirir (m. 84 ve 94).
- Dar mükellef: Yıllık beyanname ile bildirmeye mecbur olmadıkları ve vergisi tevkifatla alınmamış kazanç ve iratlar için münferit beyanname verilir; beyanname Türkiye'deki vergi muhatabının veya iş yerinin bulunduğu yer vergi dairesine verilir (m. 84 ve 92).
Kira geliri
- Gelir türü: Arazi, bina ve diğer sayılan mal ve hakların kiraya verilmesinden elde edilen iratlar gayrimenkul sermaye iradıdır; bunu mal sahibi, intifa hakkı sahibi, zilyet veya kiracı sıfatıyla kiraya veren kişi elde edebilir (m. 70).
- Hangi yıla yazılır: Gayrisafi hasılat, takvim yılı içinde o yıla veya geçmiş yıllara ait olarak nakden veya aynen tahsil edilen kira bedelleridir; gelecek yıllara ait peşin kiralar ilgili yılların hasılatı sayılır (m. 72).
- Banka yoluyla ödeme: Mal sahibinin haberdar olması kaydıyla kira bedelinin bankaya, notere veya postaya yatırılması tahsil hükmündedir; kira alacağının başkasına temliki veya kiracıya olan borçla takas edilmesi de tahsil sayılır. Banka dekontlarını saklayın (m. 72).
- Emsal kira: Kira bedeli emsal kira bedelinden düşük olamaz; bedelsiz kullandırılan mal ve hakların emsal kira bedeli de kira sayılır (m. 73). Binaların mal sahiplerinin usul, füru veya kardeşlerinin ikametine tahsis edilmesi hâlinde emsal kira bedeli hesaplanmaz; birden fazla konut tahsis edilmişse yalnız biri için bu kural uygulanır, kardeşlerin evli olması hâlinde yalnız bir eş için hesaplanmaz (m. 73).
- İndirilebilen giderler: Gerçek gider usulünde gayrisafi hasılattan kiraya veren tarafından ödenen aydınlatma, ısıtma, su ve asansör giderleri, idare giderleri, sigorta giderleri, ödenen vergi ve harçlar gibi kanunda sayılan giderler indirilir; giderlerinizi belgeye dayandırın (m. 74).
- Kiracının ilaveleri: Kiracının gayrimenkulü genişletecek veya değerini devamlı artıracak şekilde yaptığı ilaveler kira süresinin bitiminde bedelsiz olarak kiralayana devrolursa, bu kıymetler kiralayan bakımından o tarihte aynen tahsil edilmiş sayılır (m. 72).
Vergi tarafında asıl ölçüt tahsilat ve belgelerdir: kira sözleşmesi, banka dekontları ve gider belgelerini dönem dönem düzenli tutun.
Kira gelirimi bildirmedim; geriye dönük ne yapabilirim?
Önce ilgili yılın beyan yükümlülüğünü, istisnaları ve başvuru aşamasını değerlendirin; eski parasal eşiklere güvenmeyin. Vergi ziyaı cezasını gerektiren bir eksik beyan söz konusuysa, ilgili makamlara kendiliğinden dilekçeyle haber vererek pişmanlıktan yararlanma yolu vardır: vergi türüne ilişkin inceleme başlamadan önce verilmiş haber verme dilekçesi, hiç verilmemiş beyannamenin ve eksik beyanın haber verme tarihinden başlayarak on beş gün içinde verilmesi veya düzeltilmesi ve verginin gecikme zammıyla birlikte aynı sürede ödenmesi gerekir (Vergi Usul Kanunu m. 371). Beyannamenin kanuni süresinde verilmemesi gibi hâllerde matrahın resen tespiti de gündeme gelebilir (m. 30). Kira ve gider kayıtlarını mali müşavirinizle toparlayarak düzeltme veya uygun bildirim yolunu değerlendirin; pişmanlık ve izah mekanizmasının ayrıntıları için vergi borcu, haciz, pişmanlık ve e-tebligat yazısına bakın.
Beyannameyi hatalı verdim; düzeltme yapabilir miyim?
Vergi hatası, vergiye ilişkin hesaplarda veya vergilendirmede yapılan hatalar yüzünden haksız yere fazla veya eksik vergi istenmesi ya da alınmasıdır (Vergi Usul Kanunu m. 116). Matrah hataları, vergi miktarında hatalar ve verginin mükerrer olması hesap hataları; mükellefin şahsında, mükellefiyette veya mevzuda hata gibi hâller vergilendirme hatalarıdır (m. 117 ve 118). Hata, ilgili memurun veya üst memurların bulması, teftiş veya vergi incelemesi sırasında ortaya çıkması ya da mükellefin müracaatı ile meydana çıkarılabilir (m. 119). Düzeltmeye ilgili vergi dairesi müdürü karar verir; hata mükellef aleyhine yapılmış ve fazla vergi tahsil edilmişse mükellefe reddolunur ve mükellef, tebliğ tarihinden başlayarak bir yıl içinde parasını geri almak üzere müracaat etmezse hakkı sakıt olur (m. 120). Hatanın niteliği, ilgili dönem ve inceleme aşaması düzeltme yolunu etkiler; vergi hatası ile hukuki yoruma ilişkin uyuşmazlığı ayırın ve ilk beyanı, tahakkuk fişini ve belgeleri birlikte değerlendirin.
Sık yapılan hatalar
- Kira gelirini tahsil edilen yıl yerine sözleşme yılına göre beyan etmek;
- Yurt dışı kazancı Türkiye'ye intikal ettiği yılda beyan etmemek;
- Yıllık beyanname süresini Mart ayının yirmi beşinci gününe göre takip etmemek;
- Giderleri belgesiz indirmeye çalışmak.
Kaynaklar
- 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 213 sayılı Vergi Usul Kanunu: mevzuat.gov.tr