Başkasının eserini kaynak göstererek kullanmak tek başına izin yerine geçmez; kanun yalnızca belirli hallerde, belirli ölçüde izin gerektirmeksizin kullanıma imkân verir. Alenileşmiş bir eserin bazı cümle ve fıkralarının müstakil bir ilim ve edebiyat eserine alınması (iktibas) caizdir; iktibasın belli olacak şekilde yapılması ve ilim eserlerinde eserin ve eser sahibinin adı yanında alıntının alındığı yerin belirtilmesi gerekir (5846 sayılı Kanun m. 35). İnternetten bulduğunuz bir fotoğrafı ise, iktibas şartlarına girmiyorsa, kaynak göstermiş olsanız bile izinsiz çoğaltmak, paylaşmak veya yayımlamak hak ihlali olabilir (m. 22, 25).
Bu yazı kitaptan alıntıyı, bilimsel çalışmada görsel kullanımını, derste ve konferansta gösterimi, müzikten parça almayı, okulda sahnelemeyi, kanun ve karar yayımını, haber programlarında kullanımı, kişisel kopyayı, yazılımda yedek kopya ve inceleme serbestîsini, meydandaki heykelin fotoğrafını, mektup ve portre yayımını ve internetten alınan fotoğrafın kaynak gösterilerek kullanılıp kullanılamayacağını anlatır. Eser sahibinin hakları için telif hakkı yazımıza, sözleşmeyle izin vermek için lisans yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Genel ilke: serbest kullanım istisnadır
- Alıntı (iktibas) ve bilimsel çalışmada görsel kullanımı
- Ders, konferans, okul ve haber: serbest kullanım halleri
- Kanunlar ve mahkeme kararları
- Kişisel kullanım ve çoğaltma
- Bilgisayar programı: yedek kopya, inceleme, uyumluluk
- Meydandaki heykel, mektup ve portre
- İnternetteki fotoğrafı kaynak vererek kullanabilir miyim?
- Kaynaklar
Genel ilke: serbest kullanım istisnadır
Eser sahibine ait mali haklar (çoğaltma, yayma, umuma iletim gibi) izne tabidir; izin gerektirmeyen haller kanunda tek tek sayılmıştır ve dar yorumlanır. Serbest kullanım hükümleri kaynak belirtme kuralına ve hak sahibinin meşru menfaatlerine zarar vermeme şartına bağlıdır. Kanunda sayılmayan bir kullanım için hak sahibinden veya üyesi olduğu meslek birliğinden izin almanız gerekir.
Alıntı (iktibas) ve bilimsel çalışmada görsel kullanımı
- Kitaptan alıntı: Alenileşmiş bir eserin bazı cümle ve fıkralarının müstakil bir ilim ve edebiyat eserine alınması caizdir. İktibasın belli olacak şekilde (tırnak, dipnot) yapılması gerekir; ilim eserlerinde eserin ve eser sahibinin adı yanında alıntının alındığı yer de belirtilir (m. 35). Alıntı, kendi eserinizin yerine geçecek ölçüde olmamalıdır.
- Bilimsel çalışmada görsel: Alenileşmiş güzel sanat eserleri ve yayımlanmış diğer eserler, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve içeriğini aydınlatmak amacıyla bir ilim eserine konulabilir. Kaynak ve eser sahibinin adı belirtilmelidir; kullanım meşru amaçla sınırlı kalmalıdır.
- Müzikten parça: Yayımlanmış bir bestenin en çok tema, motif, pasaj ve fikir nevinden parçalarının müstakil bir musiki eserine alınması iktibas serbestîsi kapsamında caizdir; iktibasın belli olması gerekir. Daha fazlası izin ve lisans gerektirir. Kendi şarkınıza başkasının bestesinden belirgin bir kesit koyuyorsanız bu serbestîye dayanmak risklidir.
Ders, konferans, okul ve haber: serbest kullanım halleri
- Derste veya konferansta resim ve tablolar: Alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ilmi konferans veya derslerde, konuyu aydınlatmak için projeksiyon ve benzeri vasıtalarla gösterilmesi serbesttir. Bu serbestîlik kaynak belirtme kuralına tabidir; ticari sunumlarda kapsam ayrıca değerlendirilmelidir (m. 35).
- Okulda sahneleme: Yayımlanmış bir eserin tüm eğitim ve öğretim kurumlarında, yüz yüze eğitim ve öğretim maksadıyla doğrudan veya dolaylı kâr amacı gütmeksizin temsili, eser sahibinin ve eserin adının mutat şekilde açıklanması şartıyla serbesttir (m. 33). Bilet satılan veya ticari amaçlı gösterimler bu kapsama girmez.
- Haber programı: Haber mahiyetinde olmak ve bilgilendirme kapsamını aşmamak kaydıyla, günlük hadiselere bağlı olarak eserlerden bazı parçaların ses ve görüntü nakline yarayan vasıtalara alınması mümkündür; bu serbestî hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek şekilde kullanılamaz (m. 37).
Kanunlar ve mahkeme kararları
Resmen yayımlanan veya ilan olunan kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik, tebliğ, genelge ve kazai kararların çoğaltılması, yayılması, işlenmesi veya herhangi bir suretle bunlardan faydalanılması serbesttir (m. 31). Dolayısıyla mevzuatı ve mahkeme kararlarını internet sitenizde veya yayınınızda kullanmanız telif ihlali değildir.
Kişisel kullanım ve çoğaltma
Eserlerin kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanmaya mahsus çoğaltılması mümkündür; ancak bu çoğaltma hak sahibinin meşru menfaatlerine haklı bir sebep olmadan zarar veremez ya da eserden normal yararlanmaya aykırı olamaz. Başkalarına dağıtmak bu kapsamın dışındadır (m. 38). Yani kendiniz için bir müziği veya kitabı kopyalamak, onu başkalarına göndermek veya paylaşmak anlamına gelmez.
Bilgisayar programı: yedek kopya, inceleme, uyumluluk
- Yedek kopya: Bilgisayar programını kullanma hakkına sahip kişinin, programın kullanımı için gerekli olduğu sürece bir adet yedekleme kopyası yapması sözleşme ile önlenemez. Programı yasal yoldan edinen kişinin yüklemesi, çalıştırması ve hataları düzeltmesi de sözleşmeyle engellenemez (m. 38).
- İnceleme ve uyumluluk: Kullanma hakkı olan kişinin programı çalıştırırken işleyişini gözlemlemesi, incelemesi ve sınaması serbesttir. Bağımsız bir programın arayüz işlerliği için zorunluysa kod çoğaltma ve çevirisi de belirli şartlarla serbesttir; bu yolla elde edilen bilgi başka amaçlarla kullanılamaz.
- Çalışanın yazdığı yazılım: Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıranlarca kullanılır (m. 18). Yazılım geliştirme sözleşmesinde hak devri ve kapsamı açıkça yazılmalıdır.
Meydandaki heykel, mektup ve portre
- Heykel ve anıt: Umumi yollar, caddeler ve meydanlara temelli kalmak üzere konulan güzel sanat eserlerini resim, fotoğraf gibi yollarla çoğaltmak, yaymak ve yayımlamak caizdir. Mimarlık eserlerinde bu yetki yalnız dış şekle özgüdür (m. 40).
- Mektup: Eser mahiyetinde olmasa bile mektup, hatıra ve benzeri yazılar, yazanın ve ölmüşse yakınlarının muvafakati olmadan yayımlanamaz; yazanın ölümünden itibaren on yıl geçmişse serbesttir. Mektuplarda ayrıca muhatabın muvafakati veya ölümünden itibaren on yıl aranır (m. 85).
- Fotoğraf ve portre: Eser mahiyetinde olmasalar bile resim ve portreler, tasvir edilenin muvafakati olmadan, tasvir edilen ölmüşse yakınlarının muvafakati olmadan ölümünden 10 yıl geçmedikçe teşhir edilemez veya umuma arz edilemez. Siyasi ve toplumsal hayatta rol oynayanların resimleri gibi istisnalar vardır (m. 86). Bu hüküm telif hakkından ayrı olarak kişinin kendi görüntüsü üzerindeki hakkını korur.
İnternetteki fotoğrafı kaynak vererek kullanabilir miyim?
Çoğu durumda hayır; kaynak göstermek izin yerine geçmez. Fotoğraf, estetik ve yaratıcılık niteliği taşıyorsa güzel sanat eseri (fotoğrafik eser) sayılır; eser niteliği taşımayan fotoğraflar da ayrı hükümle korunur (m. 4 ve 84). Kaynak belirtmek yalnızca adın belirtilmesi (manevi hak) bakımından önemlidir; ancak internetten aldığınız fotoğrafı kendi sitenize veya sosyal medya hesabınıza koymak çoğaltma (m. 22) ve umuma iletim (m. 25) hakkına girer ve izin gerektirir.
- Lisansı kontrol edin: Görselin sahibi veya sağlayıcısı kullanım izni vermişse (örneğin yayımladığı kullanım koşulları veya lisans), koşullara aynen uyun; lisansın kapsamı, süresi ve ticari kullanım hakkı çoğu zaman sınırlıdır.
- İktibas şartlarını değerlendirin: Bilimsel bir eserde, içeriği aydınlatmak amacıyla, haklı gösterilen oranda ve kaynakla birlikte kullanım iktibas hükmüne girebilir (m. 35). Ticari bir sayfada süs olarak kullanım girmez.
- Kendi fotoğrafınızı çekin veya izin isteyin: En güvenli yol hak sahibinden yazılı izin almaktır.
- Portre sorunu: Fotoğrafta bir kişi varsa tasvir edilenin muvafakati de gerekir (m. 86).
İzinsiz kullanım halinde hak sahibi tecavüzün ref'ini dava edebilir; tecavüz edenin kusuru şart değildir (m. 66). İzinsiz çoğaltanlardan hak sahibi, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını da isteyebilir (m. 68). Bu nedenle tartışmalı görselleri yayımlamadan önce kaldırmak ve hak sahibiyle yazışmak daha az risklidir.
Sık yapılan hatalar
- Kaynağı yazmanın izin yerine geçtiğini düşünmek; kaynak belirtme serbest kullanımın şartlarından biridir, tek başına yeterli değildir.
- Alıntıyı belli etmemek (tırnak, dipnot veya atıf olmadan metne katmak).
- Kişisel kullanım için yapılan kopyayı başkalarına dağıtmak veya internette paylaşmak.
- Meydandaki bir heykelin fotoğrafını çekmekle, binanın iç mekânını ve tasarımını da serbestçe kullanabileceğini sanmak; mimarlık eserlerinde yetki yalnız dış şekle özgüdür.
- Kişi içeren bir fotoğrafın telif durumunu çözüp tasvir edilenin muvafakatini unutmak.