Telif hakkı eser meydana getirildiğinde doğar; tescil şart değildir, yalnızca ispat kolaylığı sağlar (FSEK m. 1/B ve 13). Hizmet bedeli ödemek mali hakların devri anlamına gelmez; devir yazılı olmalı ve devredilen haklar ayrı ayrı gösterilmelidir (FSEK m. 52).
Bu yazı, telif hakkında tescilin rolünü, eser sahipliğini, çalışan ve yazılımcı eserlerini, fotoğraf ile müzik kullanımında izin ve lisans meselesini, telif devri sözleşmesinin içeriğini ve ihlal şüphesinde ilk adımları anlatır.
Bu yazıda
- Telif hakkı için tescil gerekir mi?
- Hak sahibi kimdir: çalışan, ortak üretim, yazılımcı ve logo tasarımcısı
- Fotoğraf, müzik ve lisans: internette bulunan her şey serbest mi?
- Telif devri ve lisans sözleşmesi nasıl yapılmalı?
- İhlal şüphesinde ilk dosya nasıl kurulur?
Telif hakkı için tescil gerekir mi?
Kısa cevap: Hayır. Telif koruması eserin ortaya çıkmasıyla doğar; marka gibi tescile bağlı değildir. Kanun, eseri sahibinin hususiyetini taşıyan ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan fikir ve sanat ürünleri diye tanımlar (FSEK m. 1/B). Koruma konusu soyut fikir değil, o fikrin somutlaşmış biçimidir.
Eser sahibi, eseri meydana getirendir (FSEK m. 8). Kayıt ve tescil ise hak doğurmaz; ispat kolaylığı sağlar. Kanun, eser sahiplerinin talebi üzerine korunan tüm eserlerin kayıt ve tescilinin yapılabileceğini, işlemin beyana dayandığını ve yanlış beyanda bulunanların hukuki ve cezai yaptırımlara tabi olduğunu belirtir (FSEK m. 13). Bu nedenle tescil yaptırsanız da yaptırmasanız da asıl önemli olan, eseri ne zaman ve nasıl oluşturduğunuzu gösteren tarihli kayıtlardır: taslaklar, ham dosyalar, proje klasörleri, yazışmalar ve ilk yayın bağlantıları.
Her ifade veya fikir de eser sayılmaz. Bir slogan marka olarak ayırt edicilik ölçütüyle, telif olarak ise hususiyet ölçütüyle ayrı ayrı incelenir; aynı içerik birden fazla hak türünü ilgilendirebilir. Marka yönünden değerlendirme için marka tescili yazımıza bakabilirsiniz.
Hak sahibi kimdir: çalışan, ortak üretim, yazılımcı ve logo tasarımcısı
Kısa cevap: Hizmet bedeli ödemek, bütün mali hakların devri anlamına gelmez. Mali hakları kullanma yetkisi münhasıran eser sahibine aittir; yalnızca özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmıyorsa memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar onları çalıştıranlarca kullanılır (FSEK m. 18).
Bu kural, çalışan eserlerinde eser sahipliği ile mali hakları kullanma yetkisini ayırmanızı gerektirir. Bir yazılımcıya, grafikere veya fotoğrafçıya ödeme yaptıysanız, hangi hakların size geçtiği yazılı sözleşmeden anlaşılmalıdır. Mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır (FSEK m. 52). Eser sahibi mali hakları süre, yer ve içerik bakımından sınırlı veya sınırsız olarak devredebilir ya da yalnızca kullanma izni (ruhsat) verebilir (FSEK m. 48). Aksi kararlaştırılmadıkça mali hakkın devri eserin çeviri veya diğer işlenmelerini de kapsamaz (FSEK m. 55). Logo yaptırmak veya kaynak kodu satın almak da bu nedenle, sözleşmede açıkça yazılmadıkça tüm hakları kendiliğinden getirmez.
Birlikte üretimde de aynı açıklık gerekir. Birden fazla kişi eseri birlikte meydana getirmiş ve eser kısımlara ayrılabiliyorsa her biri kendi bölümünün sahibi sayılır; eser ayrılmaz bir bütünse eser sahibi, onu meydana getirenlerin birliğidir ve birliğe adi şirket hükümleri uygulanır (FSEK m. 9 ve 10). Kimin neyi ürettiğini ve kullanım düzenini baştan yazmak sonraki uyuşmazlıkları azaltır.
Asıl veya çoğaltılmış nüshalar üzerindeki mülkiyetin devri de aksi kararlaştırılmadıkça fikri hakların devrini içermez (FSEK m. 57). Dosyayı satın almak veya cihaz sahibi olmak eser sahibi olmak demek değildir. Serbest çalışan tasarımcıdan kaynak (düzenlenebilir) dosya isteyecekseniz bunu da sözleşmeye yazın; eser sözleşmesinde yüklenicinin neyi teslim edeceği sözleşmeye göre belirlenir (TBK m. 470).
Fotoğraf, müzik ve lisans: internette bulunan her şey serbest mi?
Kısa cevap: Hayır. Bir fotoğrafın veya müziğin internette erişilebilir olması, kendiliğinden sınırsız kullanım izni vermez. Eser sahibi eseri işleme, çoğaltma, yayma ve umuma iletme gibi mali hakları münhasıran kullanır (FSEK m. 21-25). Kanuni istisnalar ve lisans koşulları ayrıca değerlendirilir.
Fotoğrafın altına sahibinin adını yazmak atıf yapmaktır; izin ise ayrı bir konudur. Atıf, izin yerine geçmez. Müzikte durum daha da katmanlıdır: beste, icra ve kayıt farklı kişilere ait olabilir. İcracı sanatçı, icrasının sahibi olarak tanıtılmasını ve itibarını zedeleyecek biçimde tahrifini önlemeyi isteyebilir; icranın tespiti, çoğaltılması, satışı, kiralanması ve umuma iletimi için izin verme veya yasaklama hakkı da icracıya aittir (FSEK m. 80). Bu yüzden bir platformda müziğin bulunması, her reklam veya ticari kullanım için lisans anlamına gelmez.
Kullanım öncesinde şunları kontrol edin:
- Lisansın ticari kullanıma izin verip vermediğini,
- Hangi platform ve mecralarda (sosyal medya, basılı reklam, televizyon) geçerli olduğunu,
- Süre ve bölgeyi (çevrim içi yayın birden fazla ülkeye ulaşabileceğinden bölge ve erişim kapsamı açık yazılmalıdır),
- Eserde değişiklik, kısaltma veya yeniden düzenleme yetkisi olup olmadığını,
- Sözleşme sona erdiğinde yayından kaldırma ve arşiv koşullarını.
Sosyal medya paylaşım izni basılı reklamı kapsamaz; izin kapsamını kendi lehinize genişletmeyin. Bir eserin çevirisi veya uyarlaması da ayrı bir işleme hakkını ilgilendirir (FSEK m. 21). Açık kaynak yazılımlar da koşulsuz değildir: lisans türüne göre atıf, dağıtım ve kaynak paylaşımı yükümlülükleri olabilir, bu yüzden kullandığınız sürümün lisansını belgeleyin. Alıntıda sabit bir kelime sayısı genel izin sayılmaz; kanun, alıntının amacını, kapsamını ve kaynağın açıkça gösterilmesini arar (FSEK m. 35).
Telif devri ve lisans sözleşmesi nasıl yapılmalı?
Kısa cevap: Telif haklarını devreden sözleşme yazılı olmalı ve devredilen haklar ayrı ayrı gösterilmelidir (FSEK m. 52). Kısa bir mesaj bu şartı karşılıyorsa bile, kapsamı belirsiz bırakırsa ileride uyuşmazlık doğurur. Dosyayı teslim etmek veya ücret almak her hakkın devri anlamına gelmez.
Sözleşmede şu başlıklar bulunmalıdır:
- Devredilen veya kullanımına izin verilen haklar (çoğaltma, yayma, işleme, umuma iletim gibi),
- Süre, bölge ve mecra,
- Eserde değişiklik yapma yetkisi ve düzeltme, uyarlama ve yeniden yayın sınırları,
- Devredenin sonraki devirler için izin koşulları (mali hakkı edinen, devri için ancak yazılı muvafakatle hareket edebilir; FSEK m. 49),
- Kaynak dosya teslimi ve kaynak kod ayrıntısı.
Eser henüz tamamlanmamışsa, ileride meydana getirilecek eser için yapılan taahhütler geçerlidir; ancak kanun, eser sahibinin ileride yapacağı eserlerin tümüne veya belli bir türüne ilişkin taahhütlerin taraflarca ihbar tarihinden bir yıl sonra hüküm ifade etmek üzere feshedilebileceğini de öngörür (FSEK m. 50). Hak edinen mali hakkı kararlaştırılan süre içinde gereği gibi kullanmaz ve eser sahibinin menfaatleri esaslı biçimde ihlal edilirse, eser sahibi noter aracılığıyla süre verip sözleşmeden cayabilir (FSEK m. 58).
Sahibi olmadığınız bir hakkı ileri sürmemek için, telif ihtarı göndermeden önce sözleşme zincirini inceleyin: yetki, lisans ve devredilmiş haklar önem taşır. Salahiyeti olmayan kimseden mali hak edinen iyi niyetli olsa bile korunmaz (FSEK m. 54).
İhlal şüphesinde ilk dosya nasıl kurulur?
Kısa cevap: Hakkın türünü, sahibini, ilk üretim ve kullanım tarihlerini, ilgili sözleşmeleri ve tartışılan kullanım adresini ayrı başlıklarda toplayın. Ardından izinsiz kullanımın ekran görüntüsünü, bağlantısını ve tarihini saklayın.
Başvurulacak yol sonraki aşamada belirlenir; delil tespiti ile esas dava aynı şey değildir. Delilin kaybolmasını önleme ile hakkın esası farklı süreçlerdir; ihlalin devam etmesi hâlinde tedbir yolu ayrıca değerlendirilir. İhlal durup bittiğinde bile geçmiş döneme ilişkin tespit ve tazminat talepleri ayrı ele alınır. Ayrıntılı usul için telif ihlali yazımızı okuyabilirsiniz.
Delil olarak şunlar işe yarar: eserin özgün dosyası ve üretim aşamalarını gösteren sürümler, ilk yayın tarihini gösteren kayıtlar, izinsiz kullanımın bağlantısı ve ekran görüntüsü, lisans veya izin yazışmaları, fatura ve ödeme kayıtları. Lisanslı kullanım iddiasında sözleşme, fatura, lisans koşulları ve izin yazışmaları birlikte incelenir; kullandığınız sürümle belgeyi eşleştirmek gerekir. Kırpılmış tek bir görüntüyle yetinmeyin, sayfanın tamamını, tarihini ve adresini kaydedin.
Sık yapılan hatalar
- Atıf yapmayı izin sanmak,
- Platformdaki lisansın kapsamını (ticari kullanım, mecra, süre) okumamak,
- Hizmet bedelini ödedikten sonra yazılı devir sözleşmesi yapmamak,
- Ortak üretimde katkıları belgelemeden başlamak,
- Ham dosyaları ve tarihli kayıtları silmek.