Eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve kanunda sayılan ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eseri niteliğindeki her türlü fikir ve sanat mahsulüdür; eser sahibi onu meydana getiren kişidir ve eseri meydana getirdiği anda manevi ve mali haklar kendiliğinden doğar (5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu m. 1/B, 8, 14-25). Koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren yetmiş yıldır (m. 27). Yalnızca anlattığınız bir fikir ise eser sayılmaz; korunan şey fikrin ifade edilmiş biçimidir.
Bu yazı kimin eser sahibi sayıldığını, hangi ürünlerin eser olduğunu, birlikte üretilen ve işlenme eserlerde hakların kime ait olduğunu, manevi ve mali hakların neler içerdiğini, koruma süresini, hak sahibinin ölümünden sonra hakların kullanımını ve fikrinizi anlattıktan sonra başkası uygularsa telif hakkınızın bulunup bulunmadığını anlatır. Hakların devri ve lisans için ayrı yazımıza, kaynak göstererek kullanma için alıntı yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Hangi ürünler eser sayılır?
- Eser sahibi kimdir?
- Birlikte yazılan eser, çeviri ve işlenme eser
- Çalışanın ürettiği eser
- Alenileşme ve yayımlanma
- Manevi haklar
- Mali haklar
- Koruma süresi ve miras
- Fikrimi anlattım, başkası uyguladı: telif hakkım var mı?
- Kaynaklar
Hangi ürünler eser sayılır?
Kanun eseri, sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eseri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsulü diye tanımlar. Örnekler şunlardır:
- Bilgisayar programı: Her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ve bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla hazırlık tasarımları ilim ve edebiyat eseridir. Ancak bir programın herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmaz (m. 2).
- Fotoğraf: Kanun güzel sanat eserleri arasında fotoğrafik eserleri ve slaytları sayar. Eser niteliği taşımayan fotoğraflar ise ayrı hükümle ve haksız rekabet kuralları çerçevesinde korunur (m. 4 ve 84). Fotoğrafı yayımlamadan önce çekim tarihine ve kaynak dosyalara ait kayıtları saklayın.
- Mimari proje, tekstil ve moda: Mimarlık eserleri, el işleri, süsleme sanatı ürünleri ile tekstil ve moda tasarımları, estetik değer taşımaları halinde güzel sanat eserleri arasındadır. Mimarlık ve şehircilik projeleri ile planlar da ilim ve edebiyat eserleri arasında sayılmıştır (m. 2 ve 4).
- Film: Sinema eseridir; yönetmen, özgün müzik bestecisi ve senaryo yazarı eserin birlikte sahibidir (kanun metninde diyalog yazarı da sayılır). Filmin ilk tespitini gerçekleştiren yapımcı, eser sahibinden mali hakları devraldıktan sonra yapımcı haklarına sahip olur (m. 8 ve 80).
Eser sahibi kimdir?
Eser sahibi, eseri meydana getiren kişidir. Hukuki koruma için tescil şart değildir; ancak ispat kolaylığı için delil toplamak yararlıdır. Yayımlanmış eser nüshalarında veya güzel sanat eserinin aslında eser sahibi olarak adını ya da tanınmış müstear adını kullanan kişi, aksi sabit oluncaya kadar eserin sahibi sayılır (m. 11). Başka birinin gerçek sahip olduğunu ispat edecek taraf bunun delilini göstermelidir.
Birlikte yazılan eser, çeviri ve işlenme eser
- Birlikte yazılan eser: Eser kısımlara ayrılabiliyorsa herkes kendi yazdığı kısmın sahibidir. Ayrılmaz bir bütün oluşturuyorsa eserin sahibi eseri meydana getirenlerin birliğidir ve adi şirket hükümleri uygulanır; aksi kararlaştırılmadıkça eserin değiştirilmesi veya yayımlanması için diğerlerinin katılımı istenebilir (m. 9 ve 10).
- Çeviri: Tercüme işlenme eser sayılır ve sahibi, asıl eser sahibinin hakları saklı kalmak şartıyla işleyendir. Ancak izinsiz çeviri asıl eser sahibinin işleme hakkına tecavüz olabilir; çevirinin yayımı için asıl eser sahibinin izni gerekir (m. 6, 8 ve 21).
Çalışanın ürettiği eser
Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıranlarca kullanılır (m. 18). Yani işyerinde, görev tanımınız kapsamında ürettiğiniz içerik veya yazılım bakımından kural çalıştıranın lehinedir; ancak iş sözleşmesinde ya da ek anlaşmada telif haklarını açıkça düzenlemek her iki taraf için de uyuşmazlığı azaltır. Bir eserin yapımcısı veya yayımcısı da ancak eser sahibi ile yapacağı sözleşmeye göre mali hakları kullanabilir.
Alenileşme ve yayımlanma
Hak sahibinin rızasıyla umuma arz edilen eser alenileşmiş sayılır. Eserin çoğaltılmış nüshaları hak sahibinin rızasıyla satışa çıkarılır, dağıtılır veya başka bir şekilde ticaret mevkiine konursa eser yayımlanmış sayılır (m. 7). Alıntı, serbest kullanım ve koruma süresi gibi konularda bu ayrım sonuç doğurur.
Manevi haklar
Eser sahibinin manevi hakları; eserin umuma arz edilip edilmeyeceğini ve zamanını belirlemek, adının veya müstear adının belirtilmesine karar vermek ve eserde izinsiz değişiklik yapılmasını menetmektir (m. 14-17). Asıl nüshanın malikine ve zilyedine karşı da belirli haklar tanınmıştır.
- Adın belirtilmesi: Eseri sahibinin adı veya müstear adı ile ya da adsız olarak umuma arz etme veya yayımlama konusunda karar vermek yetkisi münhasıran eser sahibine aittir. Ad belirtilmemiş veya yanlış yazılmışsa tecavüzün ref'i davasında adının eklenmesi talep edilebilir (m. 15 ve 67).
- Değişikliğe itiraz: Eser sahibi yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değiştirmeleri menedebilir; bu yetkiden sözleşmeyle vazgeçmek hükümsüzdür. Teknik gereklilik doğuran zorunlu değişiklikler özel izin gerektirmeden yapılabilir (m. 16).
Mali haklar
Mali haklar işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve işaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim haklarıdır; bunlar birbirine bağlı değildir ve birinin kullanılması diğerini etkilemez (m. 20-25).
- Çoğaltma: Eserin kopyalarının herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen veya kısmen, doğrudan veya dolaylı, geçici veya sürekli çoğaltılması çoğaltma hakkına girer. Her türlü araca kayıt edilmesi de çoğaltmadır; bilgisayar programında yükleme ve çalıştırma fiilleri de kapsanır (m. 22). Eseri bilgisayara kaydetmek de çoğaltmadır.
- Yayma: Belirli nüshaların hak sahibinin yayma hakkını kullanması sonucu mülkiyeti devredilerek ülke sınırları içinde ilk satışı veya dağıtımı yapıldıktan sonra yeniden satışı yayma hakkını ihlal etmez; yani satın aldığınız kitabı ikinci elde satabilirsiniz. Kiralama ve ödünç verme yetkisi ise eser sahibinde kalır (m. 23).
- Temsil: Eseri doğrudan veya işaret, ses ya da resim nakline yarayan aletlerle umumi mahallerde okumak, çalmak, oynamak ve göstermek eser sahibinin hakkıdır; meslek birliğine üye olunmuşsa yetki belgesi çerçevesinde birliğin izni gerekir (m. 24).
- Umuma iletim (internet): Eserin aslını veya nüshalarını telli veya telsiz araçlarla dağıtmak veya sunmak ve gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda esere erişimini sağlamak suretiyle umuma iletmek, izin verme veya yasaklama hakkı eser sahibine aittir. İzinsiz internet paylaşımı bu hakkın ihlali olabilir (m. 25).
- Takip hakkı: Mimarî eserler hariç, güzel sanat eserlerinin asılları ve özgün sayılan sınırlı kopyalar bir kez satıldıktan sonra tekrar el değiştirdikçe, satış bedeli ile bir önceki satış bedeli arasında açık nispetsizlik varsa eser sahibine bedel farkından münasip bir pay ödenir. Pay borcunun zamanaşımı beş yıldır (m. 45).
İhlal halinde eser sahibi tecavüzün ref'ini dava edebilir; tecavüz edenin kusuru şart değildir (m. 66). Eseri izinsiz çoğaltan veya yayanlardan hak sahibi, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını isteyebilir (m. 68).
Koruma süresi ve miras
- Süre: Koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren yetmiş yıl devam eder. Birden fazla eser sahibi varsa süre, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren yetmiş yıl geçmekle biter. Süre dolunca eserin mali haklarından herkes yararlanabilir (m. 26 ve 27).
- Başlangıç: Eser sahibinin ölümünden itibaren başlayan sürelerin hesabında, eser sahibinin öldüğü seneyi takip eden yılın ilk günü başlangıç sayılır; aleniyet tarihinden başlayan sürelerde eserin alenileştiği yıldan sonraki senenin ilk günü esas alınır (m. 26).
- Manevi hakların kullanımı: Eser sahibi ölünce, belirlememişse vasiyeti tenfiz memuru, bu yoksa sırasıyla sağ kalan eş, çocuklar ve mansup mirasçılar, ana-baba ve kardeşler manevi hakları kullanır; bu kişiler umuma arz, adın belirtilmesi ve değişikliği menetme haklarını ölümden itibaren yetmiş yıl kendi namlarına kullanabilir (m. 19).
- Mali haklar: Kanunun tanıdığı mali haklar miras yoluyla intikal eder; mali haklar üzerinde ölüme bağlı tasarruflar da yapılabilir. Kullanım için mirasçıların ortak kararı gerekebilir (m. 63 ve 65).
Fikrimi anlattım, başkası uyguladı: telif hakkım var mı?
Yalnızca sözlü olarak anlattığınız, somut bir ifadeye dönüşmemiş bir fikir, kural olarak telif hakkı korumasına girmez; çünkü kanun korumayı "sahibinin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsulü"ne, yani ifade edilmiş esere bağlar. Bilgisayar programlarında bile bir ögeye temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmaz (m. 2). Ancak fikrinizi yazılı bir metin, çizim, tasarım, senaryo veya kod olarak ifade ettiyseniz, başkasının bu ifadeyi izinsiz çoğaltması, işlemesi veya yayması mali haklarınıza ve adınızın belirtilmemesi manevi haklarınıza tecavüz olabilir.
Pratikte şunları yapın: fikrinizi tarihli bir belgeyle somutlaştırın (taslak, mail, dosya meta verisi), anlattığınız kişilerle gizlilik sözleşmesi yapın, uygulayan kişinin kullandığı ifade ile sizin eseriniz arasındaki benzerliği belgelendirin. Fikir bir buluşsa patent sistemi, bir işaretse marka sistemi devreye girer; iş faaliyetlerine ilişkin plan, kural ve yöntemler ise patent bakımından buluş niteliğinde sayılmaz (Sınai Mülkiyet Kanunu m. 82). Başkasının sizin çalışmanızı karıştırılmaya yol açacak biçimde kullanması halinde haksız rekabet hükümleri ayrıca gündeme gelebilir (Türk Ticaret Kanunu m. 54 ve 55).