Eseriniz izinsiz kullanılırsa tecavüzün ref’i, men’i ve tazminat davası açabilir, ayrıca şikâyetle ceza soruşturması başlatabilirsiniz (FSEK m. 66, 70 ve 75). İzinsiz işleme, çoğaltma, dağıtma veya yayımlama hâlinde bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezası öngörülmüştür (FSEK m. 71).
Bu yazı, telif ihlalinde hukuk davalarını, emsal bedel ve kâr talebini, cezai sorumluluğu, şikâyet ve elkoyma sürecini, ihtiyati tedbiri, karar ilanını, meslek birliklerinin rolünü ve icracı sanatçı ile yapımcıların komşu haklarını anlatır.
Bu yazıda
- Eseriniz izinsiz kullanılırsa hangi davaları açabilirsiniz?
- Telif ihlalinin cezası ve şikâyet süreci
- Hukuk mahkemesinde tedbir, belge talebi ve karar ilanı
- Adım adım: izinsiz kullanımı fark ettiğinizde
- Meslek birlikleri ve komşu haklar: icracı sanatçı ve yapımcı
Eseriniz izinsiz kullanılırsa hangi davaları açabilirsiniz?
Kısa cevap: Manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan kişi tecavüzün ref’ini (durdurulmasını ve etkilerinin giderilmesini), tecavüz tehlikesi varsa men’ini ve zarar için manevi ve maddi tazminat davası açabilir. Tecavüzün ref’i davasında tecavüz edenin kusuru şart değildir (FSEK m. 66, 69 ve 70). Delilleri önce saklayın.
Tecavüz, hizmetlerini ifa ettikleri sırada bir işletmenin temsilcisi veya müstahdemleri tarafından yapılmışsa işletme sahibi hakkında da tecavüzün ref’i davası açılabilir; burada da kusur şartı aranmaz (FSEK m. 66). Yani çalışanın yaptığı ihlali işletme sahibinden de talep edebilirsiniz. Eser sahibi ikamet ettiği yerde de tecavüzün ref’i ve men davası açabilir (FSEK m. 66 ve 76).
Mali hakları ihlal edilen kişi, kusur varsa haksız fiil hükümleri çerçevesinde tazminat isteyebileceği gibi, tazminattan başka temin edilen kârın kendisine verilmesini de isteyebilir; bu hâlde mali haklara tecavüz nedeniyle talep edilen bedel indirilir (FSEK m. 70). Eseri hak sahibinden yazılı izin almadan işleyen, çoğaltan, yayan, temsil eden veya umuma iletenlerden hak sahibi, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya kanun uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat fazlasını isteyebilir (FSEK m. 68). Bedelin güncel tutarını mahkeme belirler; yazıda tutar verilmemiştir.
Telif ihlalinin cezası ve şikâyet süreci
Kısa cevap: Eseri hak sahibinin yazılı izni olmadan işleyen, çoğaltan, dağıtan, umuma ileten, yayımlayan veya hukuka aykırı çoğaltılmış eserleri satışa arz eden ya da satan kişi hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezası öngörülmüştür (FSEK m. 71). Soruşturma ve kovuşturma şikâyete bağlıdır (FSEK m. 75).
Diğer fiiller ve cezaları şöyledir:
- Başkasına ait esere kendi eseri olarak ad koyan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır; fiil dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenirse hapis cezasının üst sınırı beş yıl olur ve adlî para cezasına hükmolunamaz.
- Bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır; yetersiz, yanlış veya aldatıcı kaynak gösteren kişi ise altı aya kadar hapisle cezalandırılır.
- Hak sahiplerinin izni olmaksızın alenileşmemiş bir eserin muhtevası hakkında kamuya açıklamada bulunan kişi altı aya kadar hapis cezası alır (FSEK m. 14 ve 71).
- Bir eseri tanınmış bir başkasının adını kullanarak çoğaltan, dağıtan, yayan veya yayımlayan kişi üç aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır.
Şikâyetin geçerli sayılması için hak sahipleri veya üyesi oldukları meslek birlikleri, haklarını kanıtlayan belge ve delilleri Cumhuriyet başsavcılığına vermelidir; bunlar şikâyet süresi içinde verilmezse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Şikâyet üzerine Cumhuriyet savcısı suç konusu eşya hakkında Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre elkoyma işlemlerini yapar; hukuka aykırı çoğaltıldığı iddia edilen eserlerin çoğaltılmasıyla sınırlı olarak faaliyetin durdurulmasına da karar verebilir ve bu karar hâkim onayına sunulur (FSEK m. 75).
Koruma önlemlerini etkisiz kılan ürün veya araçları imal veya ithal eden, dağıtan, satan, kiraya veren ya da ticari amaçla bulunduranlar altı aydan iki yıla kadar hapisle cezalandırılır (FSEK m. 72).
Hukuk mahkemesinde tedbir, belge talebi ve karar ilanı
Kısa cevap: Esaslı zarar, ani tehlike veya emrivakilerin önlenmesi için zaruri ve iddialar kuvvetle muhtemel görülürse hukuk mahkemesi, davadan önce veya sonra, ihlalin durdurulması, işyerinin kapatılması ve çoğaltılmış nüshalara ihtiyati tedbirle el konulması gibi tedbirlere karar verebilir (FSEK m. 77).
Davacı iddianın doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktar delil sunarsa mahkeme, eser kullananlardan izin ve yetki belgelerini veya yararlanılan eserlerin listelerini sunmasını isteyebilir; sunulamaması haksız kullanım karinesi oluşturur (FSEK m. 76). Bu yüzden davadan önce hak sahipliği ve ihlal belgelerinizi güçlü tutun.
Haklı taraf, muhik bir sebep veya menfaati varsa, masrafı diğer tarafa ait olmak üzere kesinleşmiş kararın gazete veya benzeri vasıtalarla ilanını isteyebilir. İlan hakkı, hükmün kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde kullanılmazsa düşer (FSEK m. 78). Eserin ad ve alametleri ile çoğaltılmış nüshaların şekilleri, iltibasa meydan verebilecek surette başka bir eserde kullanılamaz; ayırt edici vasfı bulunmayan genel ad ve alametler için bu kural uygulanmaz ve tecavüz eden tacir olmasa bile haksız rekabet hükümleri uygulanır (FSEK m. 83). Dolayısıyla kitabınıza veya filminize benzer ad kullanılması, adın ayırt edici vasfına bağlı olarak hukuka aykırı olabilir.
Adım adım: izinsiz kullanımı fark ettiğinizde
Kısa cevap: Önce hak sahipliğinizi ve izinsiz kullanımı belgeleyin, sonra hukuk ve ceza yollarından hangisini veya hangilerini kullanacağınıza karar verin. Telif ihtarı göndermeden önce kendi hak sahipliğinizi ve sözleşme zincirini kontrol edin; sahibi olmadığınız bir hakkı ileri sürmemek gerekir.
- Özgün dosyayı ve tarihleri saklayın: Eserin ilk halini, yayın tarihini ve ham dosyaları düzenli biçimde dosyalayın.
- İhlali kaydedin: İzinsiz kullanımın bağlantısını, ekran görüntüsünü ve kullanım biçimini tarihli olarak alın.
- Yetki zincirini kontrol edin: Eser sahibi siz misiniz, mali haklar devredildi mi, lisans verdiğiniz kişiler kim? Bu sorular ihtarın ve şikâyetin kimin adına yapılacağını belirler.
- Yolu seçin: Hukuk davası (tecavüzün ref’i, men, tazminat, emsal bedel), ceza şikâyeti veya ikisi birlikte; acil durumda hukuk mahkemesinden ihtiyati tedbir istenebilir.
- Meslek birliğini değerlendirin: Üyesi olduğunuz bir meslek birliği varsa takibi nasıl yürüteceğini ve haklarınızı kimin kullanacağını sözleşmenizden kontrol edin.
Önemli bir ayrım: ihlalin son bulması, geçmiş döneme ilişkin taleplerinizi kendiliğinden sona erdirmez. Durdurma, tespit ve zarar talepleri ayrıdır; önceki kullanım dönemini, kullanımın yaygınlığını ve ticari etkisini de kaydedin. Sabit ve tarihli kayıtlar, hem mahkemede hem de savcılık nezdinde ispat yükünüzü hafifletir.
Meslek birlikleri ve komşu haklar: icracı sanatçı ve yapımcı
Kısa cevap: Meslek birlikleri, üyelerinin ortak çıkarlarını korumak, kanunla tanınmış hakların idaresini ve takibini, ücretlerin tahsilini ve hak sahiplerine dağıtımını sağlamak üzere kurulur. Hak sahiplerinin hakları ülke içinde bu birliklerin dışında başka birlik veya dernek tarafından takip edilemez (FSEK m. 42).
İcracı sanatçı, icrasının sahibi olarak tanıtılmasını ve itibarını zedeleyecek şekilde tahrif edilmesinin önlenmesini isteyebilir; icranın tespiti, çoğaltılması, satışı, kiralanması ve umuma iletimine izin verme veya yasaklama hakkı da münhasıran icracıya aittir (FSEK m. 80). Bu hakların koruma süresi uzundur: icracı sanatçıların hakları icranın tespitinin yapıldığı tarihten, yapımcıların hakları ilk tespitin yapıldığı tarihten, radyo-televizyon kuruluşlarının hakları ise programın ilk yayınlandığı tarihten başlayarak yetmiş yıl sürer (FSEK m. 82).
Ceza ve hukuk yollarını birlikte yürütebilirsiniz: şikâyet hakkınızı kullanırken hukuk mahkemesinde ayrıca tecavüzün ref’i ve tazminat davası açmak mümkündür. Hukuk ve ceza davalarında görevli mahkeme, Sınai Mülkiyet Kanununda belirtilen fikri ve sınai haklar hukuk ve ceza mahkemeleridir (FSEK m. 76).
Sık yapılan hatalar
- Şikâyet dilekçesine hak sahipliğini kanıtlayan belgeleri eklememek,
- Meslek birliğiyle sözleşme ilişkisini incelemeden doğrudan takip etmeye çalışmak,
- İhlali gösteren ekran görüntülerini tarihsiz saklamak,
- Kaynak göstermeyi telif iznine eşdeğer sanmak,
- Kazandığı davanın kararını ilan ettirme hakkının üç ay içinde düştüğünü bilmemek.