Anonim şirkette pay sahipleri şirket borçlarından kişisel olarak sorumlu tutulmaz; yalnızca taahhüt ettikleri sermaye payı ile şirkete karşı sorumludur (TTK m. 329). Şirket ticaret siciline tescille tüzel kişilik kazanır (TTK m. 354), tescilden önce şirket adına işlem yapanlar ise kural olarak şahsen ve müteselsilen sorumlu olur (TTK m. 355). Pay devri, pay defteri ve kâr payı kuralları da bu çerçevede ayrıca düzenlenmiştir.
Bu yazı anonim şirketin kuruluşunu, esas sözleşmeyi, nakdi ve ayni sermayeyi, pay senedi ve pay devrini, kâr payı ile yedek akçeyi ve limited şirket mi anonim şirket mi kurulacağı sorusunu kanun maddeleriyle anlatır.
Bu yazıda
- Anonim şirket nedir, tek kişi kurabilir mi?
- Esas sözleşme ve sermaye
- Tescil, tüzel kişilik ve kuruluş sorumluluğu
- Pay senedi, pay devri ve pay defteri
- Kâr payı, yedek akçe ve intifa senedi
- Limited şirket mi anonim şirket mi?
Anonim şirket nedir ve kimler kurabilir?
Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş olan, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu bulunan şirkettir. Pay sahipleri sadece taahhüt ettikleri sermaye payları ile ve şirkete karşı sorumludur (TTK m. 329). Anonim şirketler, kanunen yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konu için kurulabilir. Bazı faaliyet alanlarında Ticaret Bakanlığının tebliğle ilan ettiği şirketler için kuruluş izni aranır; bu izin yalnızca emredici hükümlere aykırılık açısından incelenir (TTK m. 331 ve 333).
Tek kişi de anonim şirket kurabilir; pay sahibi olan bir veya daha fazla kurucunun bulunması yeterlidir. Pay sahibi sayısı bire düşerse bu durum yedi gün içinde yönetim kuruluna bildirilir ve yönetim kurulu yedi gün içinde şirketin tek pay sahipli olduğunu tescil ve ilan ettirir (TTK m. 338).
Esas sözleşme nasıl yapılır, neleri içermelidir?
Esas sözleşme yazılı yapılır ve bütün kurucuların imzaları noterce onaylanır ya da sözleşme ticaret sicili müdürü veya yardımcısı huzurunda imzalanır. Kurucular sermayenin tamamını ödemeyi şartsız taahhüt ederek şirketi kurma iradelerini açıklar (TTK m. 335 ve 339).
- Zorunlu içerik: Ticaret unvanı ve merkez, işletme konusu, sermaye ve payların itibari değeri, pay senetlerinin nama veya hamiline olması, imtiyazlar, yönetim kurulu üye sayısı ve imza yetkilileri, genel kurul çağrısı, ilan şekli ve hesap dönemi esas sözleşmede yer alır (TTK m. 339).
- Kanundan sapma: Esas sözleşme anonim şirketlere ilişkin hükümlerden ancak kanunda buna açıkça izin verilmişse sapabilir. Emredici hükme aykırı bir madde, tescilde sicil müdürünün incelemesinde sorun çıkarabilir (TTK m. 340 ve 32).
- Eşit işlem: Pay sahipleri eşit şartlarda eşit işleme tabi tutulur. Bu ilkeye aykırı yönetim kurulu kararları batıl sayılır ve batıllığın tespiti mahkemeden istenebilir (TTK m. 357 ve 391).
Sermaye: nakdi ve ayni sermaye nasıl konur?
Nakden taahhüt edilen payların itibari değerlerinin en az yüzde yirmibeşi tescilden önce, kalanı şirketin tescilini izleyen yirmidört ay içinde ödenir; çıkarma primlerinin tamamı tescilden önce ödenir. (TTK m. 344). Nakdi ödemeler bankacılık kanununa bağlı bir bankada, kurulmakta olan şirket adına açılacak özel hesaba ve sadece şirketin kullanabileceği şekilde yatırılır. Şirket kuruluş işleminden itibaren üç ay içinde tüzel kişilik kazanamazsa bedeller sahiplerine geri verilir (TTK m. 345).
- Ayni sermaye: Üzerinde sınırlı ayni hak, haciz veya tedbir bulunmayan, nakden değerlendirilebilen ve devredilebilen malvarlığı unsurları, fikri mülkiyet hakları ve sanal ortamlar da dahil, ayni sermaye olabilir. Hizmet edimleri, kişisel emek ve ticari itibar sermaye olamaz (TTK m. 342).
- Değerleme: Konulan ayni sermaye ile kuruluşta devralınacak işletme ve ayınlara, şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaret mahkemesince atanan bilirkişilerce değer biçilir. Mahkemenin onayladığı bilirkişi kararı kesindir (TTK m. 343).
- Pay bedeli: İtibari değerinden aşağı bedelle pay çıkarılamaz. Payların itibari değerinden yüksek bedelle (primli) çıkarılabilmesi için esas sözleşmede hüküm veya genel kurul kararı bulunmalıdır (TTK m. 347).
- Kuruculara bedelsiz pay: Kuruluşta harcanan emeğe karşılık kuruculara para ve bedelsiz pay senedi vermek gibi sermayeyi azaltabilecek menfaatler tanınamaz; aykırı esas sözleşme hükümleri geçersizdir (TTK m. 348).
- Şirketin kendi payları: Şirketin devraldığı kendi payları, bedelsiz iktisap hariç, hiçbir pay sahipliği hakkı vermez; genel kurul toplantı nisabında dikkate alınmaz. Şirket ayrıca kendi paylarını taahhüt edemez (TTK m. 388 ve 389).
- Pay sahibinin şirketten borçlanması: Pay sahipleri, sermaye taahhüdünden doğan vadesi gelmiş borçlarını ifa etmedikçe ve şirketin serbest yedek akçelerle birlikte kârı geçmiş yıl zararlarını karşılayacak düzeyde olmadıkça şirkete borçlanamaz (TTK m. 358).
Tescil, tüzel kişilik ve kuruluşta sorumluluk
Anonim şirket ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır. Esas sözleşmenin tamamı şirketin kuruluşunu izleyen otuz gün içinde şirket merkezinin bulunduğu yer ticaret siciline tescil ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan olunur (TTK m. 354 ve 355).
- Tescilden önce yapılan işlemler: Tescilden önce şirket adına işlem yapanlar ve taahhütlere girişenler bunlardan şahsen ve müteselsilen sorumludur. İşlemin ileride kurulacak şirket adına yapıldığı açıkça bildirilmiş ve şirket tescilden sonra üç ay içinde kabul etmişse yalnız şirket sorumlu olur (TTK m. 355).
- Pay taahhüdünün devri: Pay taahhüdünün şirketin tescilinden önce devri şirkete karşı geçersizdir (TTK m. 352). Kurucu olarak imzalanan taahhüdü tescilden önce başkasına devretmeye güvenilmemelidir.
- Kuruluştaki aykırılıklar: Anonim şirketin butlanına veya yokluğuna karar verilemez; ancak kuruluşta kanuna aykırılık nedeniyle alacaklıların, pay sahiplerinin veya kamunun menfaatleri önemli ölçüde tehlikeye düşmüşse mahkemece şirketin feshine karar verilebilir. Dava tescil ve ilandan itibaren üç ay içinde açılmalıdır (TTK m. 353).
Pay senedi, pay devri ve pay defteri
Pay senetleri hamiline veya nama yazılı olur. Bedelleri tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı pay senedi çıkarılamaz; aykırı olarak çıkarılanlar geçersizdir. Esas sözleşme değişikliğiyle payın türü dönüştürülebilir (TTK m. 484 ve 485). Şirketin ve sermaye artırımının tescilinden önce çıkarılan paylar geçersizdir; ancak iştirak taahhüdünden doğan yükümlülükler sürer. Tescilden önce pay senedi çıkaran kimse bundan doğan zararlardan sorumludur (TTK m. 486).
Hamiline yazılı payın devri
Hamiline yazılı pay senetlerinin devri, zilyetliğin geçirilmesiyle birlikte payı devralan tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşuna yapılacak bildirimle hüküm ifade eder. Bildirim yapılmazsa pay sahibi paya bağlı hakları bildirim yapılıncaya kadar kullanamaz (TTK m. 489).
Nama yazılı payın devri
- Kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı paylar sınırlama olmaksızın devredilebilir. Hukuki işlemle devir, ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılır (TTK m. 490).
- Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı paylar ancak şirketin onayıyla devredilebilir; miras, mal rejimi veya cebri icra yoluyla geçiş hariçtir. Şirket yalnızca devralanın ödeme gücü şüpheliyse ve istenen teminat verilmemişse onayı reddedebilir (TTK m. 491).
- Esas sözleşme, nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceğini öngörebilir. Borsada işlem görmeyen payda şirket, esas sözleşmede öngörülmüş önemli sebeple veya payı gerçek değeriyle almayı önererek onayı reddedebilir; devredilebilirlik şartları ağırlaştırılamaz (TTK m. 492 ve 493).
- Borsaya kote edilmemiş nama yazılı payda şirket, onay istemini aldığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde reddetmemişse veya ret haksızsa onay verilmiş sayılır. Onay verilmedikçe pay mülkiyeti ve paya bağlı haklar devredende kalır (TTK m. 494).
- Borsada işlem gören nama yazılı payda şirket, devralanın pay sahibi olarak tanınması istemini aldığı tarihten itibaren yirmi gün içinde reddetmezse devralan pay sahibi olarak tanınmış sayılır. Esas sözleşmedeki yüzdeli iktisap üst sınırı aşılmışsa veya devralan payları kendi adına aldığını beyan etmezse şirket reddedebilir (TTK m. 495 ve 498).
Pay defteri ve bedeli ödenmemiş pay
Şirketle ilişkilerde yalnızca pay defterinde kayıtlı kimse pay sahibi ve intifa hakkı sahibi sayılır. Payın usulüne uygun devredildiği ispat edilmedikçe devralan pay defterine yazılamaz; yanlış beyanla yapılan kayıt şirketçe silinebilir (TTK m. 499 ve 500). Bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı payı iktisap eden kimse, pay defterine kaydedilmekle şirkete karşı geri kalan pay bedelini ödemekle yükümlü olur; payı devreden kurucu veya artırımda taahhüt eden kişi belirli şartlarda borçtan kurtulur (TTK m. 501).
Kâr payı, yedek akçe ve intifa senedi
Her pay sahibi, dağıtılması kararlaştırılmış net dönem kârına payı oranında katılma hakkına sahiptir. Esas sözleşmede aksine hüküm yoksa kâr ve tasfiye payı, pay sahibinin sermaye payı için şirkete yaptığı ödemelerle orantılı hesaplanır (TTK m. 507 ve 508). Muhasebe kârı ile hemen ödenecek kâr payı aynı şey değildir; dağıtılabilir kâr, yedekler ve yetkili organ kararı birlikte değerlendirilir.
- Sermayeye faiz: Sermaye için faiz ödenemez. Kâr payı ancak net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden dağıtılabilir. İşletme faaliyete başlayana kadar geçecek hazırlık dönemi için esas sözleşmede öngörülürse sınırlı bir faiz ödenebilir (TTK m. 509 ve 510).
- Kanuni yedek akçe: Yıllık kârın yüzde beşi, ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılır. Sınıra ulaşıldıktan sonra da bazı primler ve kâr dağıtımından belirli bir pay yedek akçeye eklenir (TTK m. 519).
- Haksız alınan kâr payı: Haksız yere ve kötüniyetle kâr payı veya hazırlık dönemi faizi alan pay sahipleri bunları geri vermekle yükümlüdür. Geri alma hakkı, paranın alındığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 512).
- Yönetim kuruluna kazanç payı: Yönetim kurulu üyelerine kazanç payları ancak net kârdan, kanuni yedek akçe ayrıldıktan ve pay sahiplerine ödenmiş sermayenin yüzde beşi oranında veya esas sözleşmede öngörülen daha yüksek oranda kâr payı dağıtıldıktan sonra verilebilir (TTK m. 511).
- İntifa senedi: İntifa senedi sahiplerine pay sahipliği hakları verilemez; ancak net kâra, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya yeni çıkarılacak payları alma hakları tanınabilir. İntifa senetleri emre ve hamiline yazılı olabilir (TTK m. 502 ve 503).
Limited şirket mi anonim şirket mi kurulmalı?
Seçim yalnızca kuruluş giderine göre yapılmaz; ortak sayısı, yatırım planı, yönetim yapısı, pay devri ve borç sorumluluğu birlikte değerlendirilir (TTK m. 329 ve 573). Her iki şirket türünde de ortaklar şirket borçlarından kişisel olarak sorumlu değildir; fark, pay devri, yönetim ve sermaye yapısındaki kurallardadır. Anonim şirkette pay devri esas olarak serbesttir ve payların serbestçe dolaşımı mümkündür; limited şirkette ise payın devri yazılı yapılır, imzalar noterce onanır ve esas sözleşmede aksi yoksa genel kurul onayı gerekir. Beklenen finansmanı ve ortakların yetkilerini kuruluştan önce netleştirmek gerekir.
Sık yapılan hatalar
- Tescilden önce şirket adına imzalanan sözleşmelerin ileride şirketin sorumluluğunda kalacağını varsaymak.
- Kuruculara emek karşılığı bedelsiz pay vaat etmek.
- Hizmet edimini veya ticari itibarı sermaye olarak göstermeye çalışmak.
- Pay devrinde pay defteri kaydını ve gerekli onayı atlamak.
Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: mevzuat.gov.tr