Taşıyıcı, eşyayı teslim aldığı andan teslim edene kadar geçen sürede eşyanın zıyaından, hasarından ve geç tesliminden sorumludur (TTK m. 875); hasar açıkça görünüyorsa en geç teslim anına kadar, görünmüyorsa teslimden sonra yedi gün içinde bildirmeniz gerekir (TTK m. 889). Geç bildirim hakkınızı otomatik olarak ortadan kaldırmasa da ispat yükünü ciddi biçimde ağırlaştırır. Sorumluluk tutarı kural olarak sınırlıdır; ancak taşıyıcı kasten veya pervasızca davrandıysa sınırdan yararlanamaz (TTK m. 882, 886).
Bu yazı kargo ya da nakliye ile gelen malın kırık, eksik, geç veya hiç gelmemesi durumunda taşıyıcının ne zaman sorumlu olduğunu, hangi savunmalara dayanabildiğini, tazminatın nasıl hesaplandığını, bildirim ve dava sürelerini ve soğuk zincir gibi özel yüklerde neyi belgelemeniz gerektiğini anlatır.
Bu yazıda
- Teslim süresi, gecikme ve zıya karinesi
- Taşıyıcının sorumlu olduğu dönem ve kurtulma halleri
- Soğuk zincir, canlı hayvan ve özel talimat
- Tazminatın hesabı, kilo başına sınır ve değer bildirimi
- Hasarı taşıyıcıya bildirme: süre ve şekil
- Zamanaşımı, yetkili mahkeme ve sorumsuzluk kayıtları
- Kargo hasarında pratik adımlar
Teslim süresi, gecikme ve zıya karinesi
Taşıyıcı eşyayı kararlaştırılan sürede teslim etmekle yükümlüdür; süre kararlaştırılmamışsa özenli bir taşıyıcıya tanınabilecek makul süre içinde teslim etmelidir (TTK m. 873). Yazılı bir teslim taahhüdü varsa gecikmenin ispatı kolaylaşır; bu yüzden sipariş yazışmasını ve taahhüdü saklayın.
Eşya taşıma süresini izleyen yirmi gün içinde teslim edilmezse hak sahibi ona zayi olmuş gözüyle bakabilir; sınır ötesi taşımalarda bu süre otuz gündür. Tazminat alırken eşya bulunursa derhâl haber verilmesini isteyebilirsiniz. Bulunduğu haberini aldıktan sonra otuz gün içinde tazminatı geri ödeyip eşyanın teslimini isteyebilirsiniz; bunu yapmazsanız taşıyıcı eşya üzerinde serbestçe tasarrufta bulunabilir (TTK m. 874). Kargo takip ekranının günlerce değişmemesi tek başına kayıp anlamına gelmez: önce hareket dökümü ve araştırma kaydı isteyin, gecikme ile zıya talebini birbirinden ayırın.
Geç teslimde zarar doğmasa bile taşıma ücreti gecikme süresiyle orantılı olarak indirilir; taşıyıcı her türlü özeni gösterdiğini ispat ederse indirim yapılmaz. Gecikmeden doğan zarar ayrıca tazminat konusu olabilir (TTK m. 875). Geç teslim nedeniyle müşterinize ödediğiniz cezayı taşıyıcıya aynen yansıtmak ise otomatik değildir; gecikme sorumluluğu, zarar bağlantısı ve sınırlar ayrıca incelenir. Satış sözleşmenizdeki ceza taşıyıcıyı kendiliğinden bağlamaz. Aynı şekilde ticari kazanç kaybı ile taşıma bedelinin iadesi farklı kalemlerdir.
Taşıyıcının sorumlu olduğu dönem ve kurtulma halleri
Taşıyıcı, eşyanın taşınmak üzere teslim alınmasından teslim edilmesine kadar geçecek süre içinde eşyanın zıyaından, hasarından veya teslimindeki gecikmeden doğan zararlardan sorumludur. Zararda gönderenin davranışı veya eşyanın özel ayıbı etkiliyse tazminat buna göre belirlenir (TTK m. 875).
Zıya, hasar veya gecikme taşıyıcının en yüksek özeni göstermesine rağmen kaçınamayacağı ve sonuçlarını önleyemeyeceği sebeplerden meydana gelmişse taşıyıcı sorumluluktan kurtulur (TTK m. 876). Ancak taşıyıcı, taşıma aracındaki arızaya veya taşıtı kiraladığı kişinin, onun temsilcilerinin ya da çalışanlarının kusuruna dayanarak kurtulamaz; kendi adamlarının ve taşımanın yerine getirilmesi için yararlandığı kişilerin fiil ve ihmallerinden kendi fiili gibi sorumludur (TTK m. 877, 879).
Kanun ayrıca sorumluluktan kurtulma hallerini sayar: üstü açık araç kullanımı, güverteye yükleme, yetersiz ambalaj veya etiketleme, eşyanın doğal niteliği gibi (TTK m. 878). Zıya, hasar veya gecikme gönderenin yetersiz ambalajına ya da kırılma, bozulma gibi doğal niteliğe bağlanabiliyorsa taşıyıcı kurtulur; hâl ve şartlara göre zararın bu sebeplerden ileri geldiği varsayılabilir. Bu nedenle teslim aldığınız ambalajı atmayın: güvenliyse ambalajı, etiketleri ve fotoğrafları uyuşmazlık açıklığa kavuşana kadar koruyun.
Soğuk zincir, canlı hayvan ve özel talimat
Sözleşme gereği eşyayı sıcağa, soğuğa, neme veya sarsıntıya karşı özel olarak koruma yükümlülüğü altındaki taşıyıcı, doğal nitelik savunmasına ancak donanımın seçimi, bakımı ve kullanımı konusunda kendisine düşen tüm önlemleri almış ve özel talimatlara uymuşsa dayanabilir (TTK m. 878). Soğuk zincir bozulduğunda bu nedenle şunları belgelemek önemlidir:
- sıcaklık kayıtları ve ölçüm verisinin kesintisizliği;
- yükleme ve teslim saatleri;
- ürünün sevk anındaki durumu ve koşulları;
- numune alımı ve uzman incelemesi için güvenli plan.
Ürünü elden çıkarmadan zararı ve taşıma ile bağlantısını gösterecek kayıtları koruyun. Soğuk zincir taşımasını sözleşmeye bağlarken sıcaklık aralığını, ölçüm sıklığını, yükleme ve boşaltma sorumluluğunu ve kayıtların size teslimini açıkça yazın.
Canlı hayvan taşıması da taşıyıcının kurtulma hallerinden biridir; ancak taşıyıcı buna ancak hâl ve şartlara göre kendisine düşen tüm önlemleri almış ve özel talimatlara uygun davranmışsa dayanabilir. Gönderenin özel talimatlarına uyulmamışsa taşıyıcı, üstü açık araç kullanımı veya güverteye yükleme savunmasına dayanarak sorumluluktan kurtulamaz (TTK m. 878). Özel talimatlarınızı yazılı vermek ispat açısından yararlıdır.
Tazminatın hesabı, kilo başına sınır ve değer bildirimi
Eşyanın tamamen veya kısmen zıyaında tazminat, eşyanın taşınmak üzere teslim alındığı yer ve zamandaki değerine göre hesaplanır; hasarda hasarsız değer ile hasarlı değer arasındaki fark ödenir (TTK m. 880). Değer önce piyasa fiyatına, o yoksa aynı tür malların cari değerine göre belirlenir. Hasar miktarını bu yüzden satış fiyatı, onarım gideri ve değer kaybı kalemlerini karıştırmadan, ayrı ayrı belgelendirerek hesaplayın.
Taşıyıcı zıya veya hasardan sorumluysa tazminattan başka, zararın saptanması için yapılan zorunlu giderleri öder; taşıma ücretini geri verir, taşıma ile ilgili vergi, resim ve diğer giderleri karşılar. Başkaca zararlar bu kapsamda karşılanmaz (TTK m. 881, 883).
Taşıyıcının tazminat sorumluluğu kural olarak sınırlıdır. Gönderinin tamamının zıyaı veya hasarında tazminat, ağırlığın her kilogramı için belirli bir Özel Çekme Hakkı tutarıyla sınırlıdır; taşıma süresinin aşılmasında sınır taşıma ücretinin üç katıdır (TTK m. 882). Güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin. Kilogram hesabının sorulmasının nedeni budur: brüt ağırlık, paket sayısı ve uygulanacak düzenleme birlikte kontrol edilir. Değeri yüksek bir gönderiyse değeri taşıyıcıya bildirmek ve fatura, beyan ve ek ücret kayıtlarını saklamak gerekir; sınırsız ödeme varsaymayın.
Taşıyıcı kasten veya pervasızca ve böyle bir zararın doğma ihtimalinin bilinciyle davrandıysa ve bu ispat edilirse, taşıyıcı ve yardımcıları sorumluluktan kurtulma hallerinden ve sorumluluk sınırlamalarından yararlanamaz (TTK m. 886). Taşıyıcının yardımcısına doğrudan sözleşme dışı sorumluluk iddiasıyla dava açarsanız o kişi de aynı sınırlara dayanabilir; zarar kasten veya pervasızca bir fiille doğmuşsa bu koruma uygulanmaz (TTK m. 887).
Hasarı taşıyıcıya bildirme: süre ve şekil
Zıya veya hasar açıkça görülüyorsa en geç teslim anına kadar bildirmezseniz eşyanın sözleşmeye uygun teslim edildiği varsayılır. Hasar açıkça görünmüyorsa teslimden sonra yedi gün içinde bildirmeniz gerekir. Teslim süresinin aşıldığını teslimden itibaren yirmibir gün içinde bildirmezseniz gecikmeden kaynaklanan haklarınız sona erer (TTK m. 889).
Teslimden sonra yapılan bildirimin yazılı olması şarttır; telekomünikasyon araçlarıyla da yapılabilir. Bildirimde bulunanın kim olduğu anlaşılıyorsa imzaya gerek yoktur ve sürenin korunması için bildirimin zamanında gönderilmiş olması yeterlidir. Bildirimde zararı gerekli açıklıkla nitelendirmelisiniz. Yalnızca fotoğraf göndermek yetmez: sevkiyat numarası, teslim ve hasar tarihi, eşya ve talebinizi açıklayan bir metin ekleyin. Ambalajı sağlam görünen ama içi kırık çıkan pakette de ambalajı ve ürünü koruyun, açılış zamanını ve teslim bilgilerini kaydedin.
Teslim tutanağına not düşme
Teslim sırasında yapılan bildirimin eşyayı teslim edene yapılması yeterlidir (TTK m. 889). Teslim tutanağına somut bir hasar notu yazdırmak ispatı kolaylaştırır; ancak genel bir şerhin bütün uyuşmazlıkları çözdüğünü varsaymayın. Teslim alırken sayım ve görünür hasar kontrolü yapamıyorsanız bunu da not edin; kurye teslim anında paketi açtırmıyorsa sonraki yedi günlük süreyi kaçırmayın.
Zamanaşımı, yetkili mahkeme ve sorumsuzluk kayıtları
Yolcu taşımasından farklı olarak eşya taşımasında zamanaşımı bir yıldır; süre eşyanın gönderilene teslimi, eşya tamamen zayi olmuşsa teslim edilmesi gereken tarihten başlar. Taşıyıcının kastından veya pervasızca ve böyle bir zararın doğma ihtimalinin bilinciyle işlenmiş bir fiilinden dolayı eşya zıyaa, hasara uğramış veya geç teslim edilmişse sorumluluğu üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK m. 855).
Taşımadan doğan uyuşmazlıklarda malın teslim alındığı veya teslim için öngörülen yer mahkemesi de yetkilidir. Fiilî taşıyıcıya karşı dava asıl taşıyıcının yerleşim yeri mahkemesinde, asıl taşıyıcıya karşı dava fiilî taşıyıcının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir (TTK m. 890). Taşıma işini alt taşıyıcıya yaptıran asıl taşıyıcı ile fiilî taşıyıcı müteselsilen sorumludur ve ikisine de başvurabilirsiniz (TTK m. 888).
Kanunun taşıyıcıya yüklediği sorumlulukların önceden hafifletilmesi veya kaldırılması sonucunu doğuran sözleşme hükümleri geçersizdir; bu hükümler işletme tüzüklerinde, genel işlem şartlarında, biletlerde veya tarifelerde yer alsa da durum aynıdır (TTK m. 854). Kargo şirketinin standart tazminat formunu imzalamadan önce ibra, sulh ve kabul ifadelerini mutlaka okuyun: zarar bildirimi ile nihai ödeme karşılığında dosyanın kapatılması aynı işlem değildir.
Kargo hasarında pratik adımlar
- Ambalajı, etiketi ve ürünü olduğu gibi koruyun; fotoğraf ve video çekin.
- Teslim tutanağına somut hasar notu yazdırın ve teslim bilgilerini kaydedin.
- Yedi günlük bildirim süresi dolmadan yazılı bildirim gönderin ve gönderim kaydını saklayın.
- Faturayı, ödeme kaydını ve değer bildirimini toplayın.
- Satıcıya ve taşıyıcıya yapılacak bildirimleri ilişkinin türüne göre ayrı değerlendirin.
- Hasarlı yükü imha edecekseniz önce tespit ve bildirim planı yapın; ispat imkânını gereksiz yere ortadan kaldırmayın.
Sözleşme ve senet konusunda ayrıntı için taşıma sözleşmesi ve taşıma senedi yazımıza bakabilirsiniz.