Anonim şirket yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil olunur; pay sahipleri ise genel kurulda karar alır, bilgi ister ve hukuka aykırı kararlara karşı dava açar. Yönetim kurulu üyeleri en çok üç yıl için seçilir (TTK m. 362), genel kurul kararının iptali davası karar tarihinden itibaren üç ay içinde açılmalıdır (TTK m. 445). Süreler hak düşürücü olduğundan karar öğrenildiği gün takvim tutulmalıdır.
Bu yazı yönetim kurulunun seçimi, yetkisi, toplantı ve karar düzeni, üyelerin sorumluluğu ile genel kurulun toplanması, nisaplar, iptal ve butlan davaları ve pay sahibinin bilgi alma ile azlık haklarını anlatır.
Bu yazıda
- Yönetim kurulunun oluşumu, görev süresi ve görevden alma
- Temsil, yönetimin devri ve tescil
- Toplantı, karar nisabı ve bilgi alma hakkı
- Çıkar çatışması, şirketle işlem, rekabet ve ücret
- Sermaye kaybı ve borca batıklık
- Genel kurulun toplanması ve karar nisapları
- Genel kurul kararına karşı iptal ve butlan davası
- Azlık hakları ve bilgi alma hakkı
Yönetim kurulu kaç kişidir, ne kadar süre görev yapar?
Anonim şirketin esas sözleşmeyle atanmış veya genel kurulca seçilmiş bir veya daha fazla kişiden oluşan yönetim kurulu bulunur. Tüzel kişi üye seçilirse onunla birlikte tüzel kişi adına hareket edecek tek bir gerçek kişi de tescil ve ilan edilir (TTK m. 359).
- Süre: Yönetim kurulu üyeleri en çok üç yıl süreyle görev yapmak üzere seçilir. Esas sözleşmede aksine hüküm yoksa aynı kişi yeniden seçilebilir (TTK m. 362).
- Boşalan üyelik: Yönetim kurulu kanuni şartları taşıyan birini geçici olarak seçip ilk genel kurulun onayına sunar. Bir üyenin iflası, ehliyetinin kısıtlanması veya gerekli şartları kaybetmesi hâlinde üyelik kendiliğinden sona erer (TTK m. 363).
- Görevden alma: Üyeler esas sözleşmeyle atanmış olsalar bile, gündemde ilgili madde bulunması veya haklı sebep varlığında genel kurul kararıyla her zaman görevden alınabilir. Görevden alınan üyenin tazminat hakkı saklıdır (TTK m. 364).
Yönetim ve temsil yetkisi kimdedir?
Anonim şirket yönetim kurulu tarafından yönetilir ve temsil olunur. Esas sözleşmede aksi öngörülmemişse veya yönetim kurulu tek kişiden oluşmuyorsa temsil yetkisi çift imza ile kullanılmak üzere yönetim kuruluna aittir (TTK m. 365 ve 370).
- Devir: Yönetim kurulu, esas sözleşmeye konulan hüküm ve düzenleyeceği iç yönergeye göre yönetimi kısmen veya tamamen bir veya birkaç üyeye ya da üçüncü kişiye devredebilir. Devir yapılmazsa yönetim bütün üyelere aittir (TTK m. 367).
- Özen yükümlülüğü: Yönetim kurulu üyeleri ve yönetimle görevli üçüncü kişiler, görevlerini tedbirli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uyarak gözetmekle yükümlüdür (TTK m. 369).
- Temsile yetkililerin tescili: Yönetim kurulu, temsile yetkili kişileri ve temsil şekillerini gösterir kararının noterce onaylanmış suretini tescil ve ilan edilmek üzere ticaret siciline verir. Kamu kurumları temsile ilişkin sicil kayıtlarını esas almak zorundadır (TTK m. 373). Şirket kaşesi tek başına yetki vermez; imzalayanın sıfatı ve temsil biçimi sicil kaydıyla karşılaştırılmalıdır.
- Ticari vekil atama: Yönetim kurulu ticari mümessil ve ticari vekiller atayabilir. Temsile yetkili olmayan üyeler veya hizmet akdiyle bağlı kişiler, iç yönergede görev ve yetkileri belirlenerek sınırlı yetkili ticari vekil olarak atanabilir; bu durumda iç yönergenin tescili zorunludur (TTK m. 368 ve 371).
- Tek pay sahibiyle sözleşme: Tek pay sahipli anonim şirkette pay sahibi ile şirket arasındaki sözleşmenin geçerli olması yazılı yapılmasına bağlıdır. Piyasa şartlarına göre günlük, önemsiz ve sıradan işlemlerde bu şart uygulanmaz (TTK m. 371).
Toplantı, karar ve bilgi alma
Esas sözleşmede ağırlaştırıcı hüküm yoksa yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğuyla toplanır ve kararlarını toplantıda hazır bulunan üyelerin çoğunluğuyla alır. Üyeler birbirlerini temsilen oy veremez, vekil aracılığıyla da katılamaz (TTK m. 390). Üyelerden hiçbiri toplantı istemezse kararlar, bir üyenin karar şeklinde yazılmış önerisine üye tam sayısının çoğunluğunun yazılı onayı alınarak da verilebilir; önerinin tüm üyelere yapılması ve onay kâğıtlarının karar defterine geçmesi şarttır.
- Toplantıya çağırma: Her üye başkandan yönetim kurulunu toplantıya çağırmasını yazılı isteyebilir. Üyelerin çoğunluğunun yazılı istemi üzerine başkan, istemin ulaştığı tarihten itibaren en geç otuz gün içinde toplantıya çağırmak zorundadır; çağırmazsa istem sahipleri doğrudan çağırabilir (TTK m. 392).
- Bilgi isteme: Her yönetim kurulu üyesi şirketin tüm iş ve işlemleri hakkında bilgi isteyebilir, soru sorabilir ve inceleme yapabilir. Başkan reddederse konu iki gün içinde yönetim kuruluna getirilir; sonuç alınamazsa üye asliye ticaret mahkemesine başvurabilir (TTK m. 392).
- Batıl kararlar: Eşit işlem ilkesine, anonim şirketin temel yapısına, pay sahiplerinin vazgeçilmez haklarına aykırı veya diğer organların devredilemez yetkilerini devreden yönetim kurulu kararları batıldır; batıllığın tespiti mahkemeden istenebilir (TTK m. 391).
Çıkar çatışması, şirketle işlem, rekabet ve ücret
- Çıkar çatışması: Üye, kendisinin veya yakınlarının şirket dışı kişisel menfaatiyle şirketin menfaatinin çatıştığı müzakerelere katılamaz. Menfaat çatışmasını açıklamak zorundadır; aykırı davranan üye ve itiraz etmeyen üyeler şirketin zararını tazminle yükümlü olabilir (TTK m. 393).
- Şirketle işlem ve borçlanma: Yönetim kurulu üyesi, genel kuruldan izin almadan şirketle kendisi veya başkası adına işlem yapamaz; aksi hâlde şirket işlemin batıl olduğunu ileri sürebilir, diğer taraf bunu ileri süremez. Pay sahibi olmayan üyeler ve yakınları şirkete nakit borçlanamaz; şirket bu kişiler için kefalet, garanti veya teminat da veremez, aksi hâlde şirket alacaklıları bu kişileri doğrudan takip edebilir (TTK m. 395).
- Rekabet: Üye genel kurulun izni olmadan şirketin işletme konusuna giren ticari işlemleri kendi veya başkası hesabına yapamaz. Aykırı davranırsa şirket tazminat veya işlemin şirket adına yapılmış sayılmasını isteyebilir; haklar üç ay ve en çok bir yıl sonra zamanaşımına uğrar (TTK m. 396).
- Ücret: Üyelere huzur hakkı, ücret, ikramiye, prim ve yıllık kârdan pay ödenebilir; ancak tutarın esas sözleşmeyle veya genel kurul kararıyla belirlenmiş olması şarttır (TTK m. 394).
Sermaye kaybı ve borca batıklıkta yönetim kurulunun görevi
Son yıllık bilançodan sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısının zarar sebebiyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa yönetim kurulu genel kurulu hemen toplantıya çağırır ve iyileştirici önlemler sunar. Üçte ikisi kaybolursa genel kurul karar vermezse şirket kendiliğinden sona erer. Borca batık olma şüphesi varsa yönetim kurulu işletmenin devamlılığı ve muhtemel satış fiyatları esasına göre ara bilanço çıkarır; aktifler alacakları karşılamıyorsa asliye ticaret mahkemesine bildirir ve iflası ister, iflas talebiyle birlikte konkordato da istenebilir (TTK m. 376 ve 377). Sermaye kaybı yalnız muhasebecinin konusu değildir; yönetim organının kanuni yükümlülüklerini etkiler ve tek bir ödeme gecikmesi otomatik olarak aynı duruma yol açmaz.
Genel kurul ne zaman ve nasıl toplanır?
Olağan genel kurul her faaliyet dönemi sonundan itibaren üç ay içinde yapılır. Bu toplantıda organların seçimi, finansal tablolar, yönetim kurulu raporu, kârın kullanımı ve yönetim kurulu üyelerinin ibrası gibi konular görüşülür; gerektiğinde genel kurul olağanüstü toplantıya çağrılır (TTK m. 409).
- Çağrı: Genel kurul, esas sözleşmede gösterilen şekilde, şirketin internet sitesinde ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yayımlanan ilanla; ilan ve toplantı günleri hariç olmak üzere toplantı tarihinden en az iki hafta önce çağrılır. Pay defterindeki pay sahiplerine ayrıca iadeli taahhütlü mektupla bildirim yapılır (TTK m. 414). Çağrı ve bildirim kayıtları saklanmalıdır.
- Katılım: Toplantıya yönetim kurulunca düzenlenen hazır bulunanlar listesinde adı bulunan pay sahipleri veya temsilcileri katılabilir. Gerçek kişiler kimlik göstermeli, tüzel kişi temsilcileri vekâletname ibraz etmelidir. Pay sahibi, pay sahibi olmayan birini de temsilci gönderebilir (TTK m. 415 ve 425).
- Esas sözleşme değişikliği nisabı: Aksi öngörülmemişse esas sözleşmeyi değiştiren kararlar, sermayenin en az yarısının temsil edildiği toplantıda mevcut oyların çoğunluğuyla alınır. İşletme konusunun tamamen değiştirilmesi, imtiyazlı pay oluşturulması ve nama yazılı payların devrinin sınırlandırılması için sermayenin en az yüzde yetmişbeşi gerekir (TTK m. 421).
- İbra: Yönetim kurulu üyeleri ve yönetimde görevli imza yetkisi olan kişiler, yönetim kurulu üyelerinin ibrasına ilişkin kararlarda kendilerine ait paylardan doğan oy haklarını kullanamaz (TTK m. 436). Bilançonun onaylanması, aksi açıkça belirtilmedikçe yönetim kurulu üyelerinin, yöneticilerin ve denetçilerin ibrası sonucunu doğurur; ancak bilançoda bazı hususlar bilinçli olarak belirtilmemişse veya gerçek durumun görülmesini engelliyorsa onama ibra etkisi doğurmaz (TTK m. 424).
Genel kurul kararı bana bildirilmedi; iptal davası açabilir miyim?
Kanuna, esas sözleşmeye ve özellikle dürüstlük kuralına aykırı genel kurul kararlarına karşı, karar tarihinden itibaren üç ay içinde şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde iptal davası açılabilir; süre hak düşürücüdür (TTK m. 445). Çağrı, katılım, kararın içeriği ve dava açma koşulları birlikte incelenir. Kararın tam metnini ve toplantı belgelerini edinmek gerekir; şirket içi itirazın dava süresini otomatik olarak koruduğu varsayılmamalıdır. Toplantıya katılmamış olmak itirazı her durumda engellemez; dava hakkı kararın türüne ve kanuni koşullara bağlıdır, katılım, çağrı ve muhalefet durumu ayrı ayrı incelenir.
- Kimler dava açabilir: Toplantıda hazır bulunup olumsuz oy veren ve muhalefetini tutanağa geçirten pay sahipleri; çağrı veya gündem eksikliği gibi usul aykırılıklarını ileri süren pay sahipleri; yönetim kurulu ve kişisel sorumluluğuna sebep olacaksa her yönetim kurulu üyesi (TTK m. 446). Muhalefetin tutanağa yazılması bu nedenle önem taşır.
- Batıl kararlar: Pay sahibinin vazgeçilmez haklarını, bilgi alma ve inceleme haklarını kanunun izin verdiği ölçü dışında sınırlandıran veya anonim şirketin temel yapısını bozan ya da sermayenin korunması hükümlerine aykırı genel kurul kararları batıldır (TTK m. 447).
- Yürütmenin durdurulması: İptal veya butlan davası açılırsa mahkeme, yönetim kurulu üyelerinin görüşünü aldıktan sonra kararın yürütülmesinin geri bırakılmasına karar verebilir; şirketin istemiyle davacılardan teminat da isteyebilir (TTK m. 448 ve 449).
Azlık hakları ve bilgi alma hakkı
- Genel kurulu çağırtma: Sermayenin en az onda birini, halka açık şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri, yönetim kurulundan gerekçeyi ve gündemi yazarak genel kurulu toplantıya çağırmasını isteyebilir. İstem noter aracılığıyla yapılır; kabul edilirse genel kurul en geç kırkbeş gün içinde toplanır (TTK m. 411).
- Çağrının reddi: İstem reddedilir veya yedi iş günü içinde olumlu cevap verilmezse aynı pay sahiplerinin başvurusu üzerine asliye ticaret mahkemesi genel kurulun çağrılmasına karar verebilir; gerekirse gündemi düzenlemek ve çağrıyı yapmak için kayyım atar (TTK m. 412).
- Finansal tabloların ertelenmesi: Sermayenin onda birine, halka açık şirketlerde yirmide birine sahip pay sahiplerinin istemi üzerine finansal tabloların müzakeresi, genel kurul karar almasına gerek olmadan toplantı başkanının kararıyla bir ay sonraya bırakılır (TTK m. 420).
- Bilgi alma: Finansal tablolar, yıllık faaliyet raporu ve kâr dağıtım önerisi genel kuruldan en az onbeş gün önce merkez ve şubelerde incelemeye hazır bulundurulur. Pay sahibi genel kurulda yönetim kurulundan şirket işleri, denetçilerden denetim hakkında bilgi isteyebilir; bu hak esas sözleşmeyle kaldırılamaz (TTK m. 437).
- Bilgi verilmezse: Bilgi alma istemi cevapsız bırakılan veya haksız reddedilen pay sahibi, reddi izleyen on gün içinde, diğer hâllerde makul süre sonra şirket merkezinin bulunduğu asliye ticaret mahkemesine başvurabilir; mahkeme kararı kesindir (TTK m. 437).
Sık yapılan hatalar
- İptal davası süresini kararın öğrenildiği günden saymak; kanun süreyi karar tarihinden başlatır.
- Toplantıda muhalefet şerhini tutanağa yazdırmamak.
- Çıkar çatışması olan konuda oylamaya katılmak veya şirketle işlemi genel kurul izni olmadan yapmak.
- Sermaye kaybı tespit edildiği hâlde genel kurulu geciktirmek.
Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: mevzuat.gov.tr