Çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler, sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan kusur şartı aranmaksızın sorumludur; kirletenin genel hükümlere göre de tazminat sorumluluğu saklıdır. Çevreye verilen zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren beş yıl sonra zamanaşımına uğrar (2872 sayılı Çevre Kanunu m. 28). Kusurun aranmaması, her zararı otomatik olarak aynı kişiye yüklemeniz anlamına gelmez: kirlilik kaynağını ve zarar ile kirlilik arasındaki bağlantıyı somut delille göstermeniz gerekir.
Bu yazı, çevre kirliliğinden doğan zararın tazminini, kusursuz sorumluluğun ne anlama geldiğini, zamanaşımını, ispatın nasıl yapıldığını, tarla ve mülk zararında hangi kayıtların önem taşıdığını, teknik raporların ve bilirkişi incelemesinin çevre davalarındaki yerini ve idari yaptırımın zararınızı neden karşılamadığını anlatır.
Bu yazıda
- Çevre zararında kusur aranır mı?
- Genel hükümler: haksız fiil ve zararın ispatı
- Zamanaşımı: beş yıl
- Kirlilik kaynağı ve zarar bağlantısı nasıl gösterilir?
- Tarla, ürün ve taşınmaz zararında hangi kayıtlar tutulur?
- Çevre davasında teknik rapor neden önemli?
- Kirletene verilen ceza zararınızı karşılar mı?
- Temizlik masrafını kendiniz karşılarsanız
- Çok sayıda komşu etkileniyorsa
- Sık yapılan hatalar
Çevre zararında kusur aranır mı?
Hayır; çevreyi kirletenler ve çevreye zarar verenler kusur şartı aranmaksızın sorumludur. Kanun bu kuralı açıkça koymuştur: sebep oldukları kirlenme ve bozulmadan doğan zararlardan dolayı kusurları aranmaz (m. 28). Bu, klasik haksız fiil sorumluluğundan farklıdır; genel kuralda zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır (TBK m. 50). Çevre kirliliğinde ise kusuru ispat etmek zorunda kalmazsınız; ancak kirleten sıfatını ve zarar ile kirlenme arasındaki illiyet bağını göstermek yine size düşer. Kirletenin meydana gelen zararlardan ötürü genel hükümlere göre de tazminat sorumluluğu saklıdır; yani iki yoldan biri sizin için daha elverişliyse onu seçebilirsiniz (m. 28).
Genel hükümler: haksız fiil ve zararın ispatı
Genel hükümlere göre kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür (TBK m. 49). Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler (TBK m. 50). Hâkim tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler (m. 51); zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuşsa tazminat indirilebilir (m. 52). Bu nedenle kirliliği öğrendikten sonra zararı artırmamak için makul önlem almanız ve bu önlemleri belgelemeniz önemlidir.
Zamanaşımı: beş yıl
Çevreye verilen zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten itibaren beş yıl sonra zamanaşımına uğrar (m. 28). Süre, zararı ve sorumluyu öğrendiğiniz tarihten işler; bu yüzden öğrenme tarihini gösteren belgeler (resmî ölçüm, idari tutanak, bilirkişi raporu veya başvuru kaydı) hem delil hem süre bakımından önemlidir. Süreyi tahmin etmek yerine ilk fırsatta hukuki destek alın.
Kirlilik kaynağı ve zarar bağlantısı nasıl gösterilir?
Çevre zararında ispatın merkezinde iki soru vardır: Kirleten kim ve kirlilik zararı gerçekten o faaliyetten mi doğdu? Gözlenen her zarar için otomatik olarak aynı kişiyi sorumlu saymak doğru olmaz. Kirlilik kaynağını ve etkisini somut delille belirleyin: olayın yerini, zamanını, tekrarını ve gözlenen etkisini yazın; hukuka uygun fotoğraf, kurum tutanağı ve başvuru kayıtlarını saklayın. Kaynağı kesin bilmiyorsanız tahmini gerçek gibi yazmayın; yerinde inceleme yapılmasını isteyin (m. 30). İdareye yapılan şikâyetler ve denetim tutanakları, daha sonra tazminat davasında kirliliğin varlığına ve sürekliliğine ilişkin değerli delil olabilir. Başvuru yöntemleri için çevre kirliliğini bildirme yazımıza bakabilirsiniz.
Tarla, ürün ve taşınmaz zararında hangi kayıtlar tutulur?
Kirliliğin tarlanıza verdiği zarar için olay öncesi verimi, üretim masraflarını, olay tarihini ve sonrasındaki kaybı birlikte toplayın. Teknik neden bağı ve zarar miktarı ayrıca değerlendirilir. Kirlenmiş bir arsayı satın alacaksanız önceki kullanımı, çevresel incelemeleri ve varsa temizlik yükümlülüklerini araştırın; tapuda sorun görünmemesi çevresel risk bulunmadığını göstermez. Sağlık etkisi iddia ediyorsanız muayene ve rapor belgelerini tarih sırasıyla saklayın. Ürününüzü, toprağınızı veya taşınmazınızı onarmadan önce mevcut durumu fotoğraf ve kayıtla tespit edin; onarım öncesi kayıt oluşturmak, hem zararın varlığını hem de miktarını göstermek için gereklidir.
Çevre davasında teknik rapor neden önemli?
Proje etkileri, ölçüm ve alternatiflerin değerlendirilmesi teknik uzmanlık gerektirir. İdari yargıda mahkemeler, bakmakta oldukları davalara ait her türlü incelemeyi kendiliğinden yapar; gerekli gördükleri belgelerin gönderilmesini ve bilgilerin verilmesini taraflardan ve ilgili diğer yerlerden isteyebilirler (İYUK m. 20). Bilirkişi incelemesi ve keşif gibi konularda Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanır; bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulları tarafından hazırlanan listelerden seçilir (İYUK m. 31). Medeni yargıda da mahkeme, çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir (HMK m. 266). Taraflar ayrıca dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilir (HMK m. 293).
Rapordaki yöntemin ve verilerin sizin sorununuzu cevaplayıp cevaplamadığını inceleyin. Örneğin rapor yalnızca genel bir hava kalitesini ölçüyorsa ama sizin sorununuz belirli bir saatte tarlaya akan atıksu ise, rapor eksik kalabilir. Teknik itirazınızı yer, ölçüm zamanı ve veriye dayalı somut kayıtla destekleyin. Yürütmenin durdurulması isteminde de teknik rapor ve yer bilgileri talebi güçlendirir (İYUK m. 27). Çevre dosyasında uzman ve avukat için ortak bir kronoloji hazırlayabilirsiniz; teknik ölçümler ile hukuki kararları ve başvuru sürelerini ise ayrı dosyalayın.
Kirletene verilen ceza zararınızı karşılar mı?
Hayır. İdari yaptırım ile kişisel zararın giderilmesi farklıdır. Kirleten işletmeye ceza verilmesi zararınızı otomatik olarak karşılamaz; zarar, etkilenen kişi ve olayla bağlantı bakımından ayrı talep hazırlamak gerekebilir (m. 20, 28). İdari para cezasının kime ve nasıl uygulanacağı için çevre denetimi ve idari yaptırımlar yazımıza bakın.
Temizlik masrafını kendiniz karşılarsanız
Temizlik masrafını kendiniz karşılamanız, kirletene yönelik talebi kendiliğinden engellemez; zorunlu gider ve sorumluluk koşulları ayrıca değerlendirilir. Müdahale öncesi durumu, gider faturalarını ve yetkili makamlara yaptığınız bildirimleri saklayın (m. 28). Kirlenme meydana gelmişse kirletenin, kirlenmeyi durdurmak, etkilerini gidermek veya azaltmak için gerekli tedbirleri almakla yükümlü olduğunu da unutmayın (m. 8).
Çok sayıda komşu etkileniyorsa
Birçok komşunun aynı kirlilikten etkilenmesi tek başvuru yapmayı zorunlu kılmaz. Ortak olay anlatımı hazırlanabilir; ancak her kişinin etkilenme biçimi ve talebi ayrıca belirtilmelidir ve temsil yetkisi varsayılmamalıdır. Her biriniz kendi zararınızı ve belgelerinizi ayrı dosyalayın.
Tazminat dosyasında bulunması gereken belgeler
- Kirlilik olayının kronolojisi: ilk fark ettiğiniz tarih, tekrar tarihleri ve her seferdeki etki.
- İdareye yapılan başvuruların kayıtları, alınan cevaplar ve varsa denetim tutanakları.
- Zararın niteliğine göre verim, satış ve gider belgeleri, tapu ve kullanım kayıtları veya sağlık raporları.
- Olay öncesi ve sonrasındaki durumu karşılaştıran fotoğraf ve videolar; her birinin tarihi ve kaynağı belli olmalıdır.
- Varsa uzman görüşü, ölçüm sonucu veya laboratuvar analizi ve bunların alındığı yöntemin açıklaması.
- Kirleten olarak düşündüğünüz kişi veya işletmenin faaliyetini ve izin durumunu gösteren belgeler.
Bu belgeler, hem kirleten sıfatını hem de zarar ile kirlilik arasındaki bağlantıyı göstermede kullanılır. Eksik bir belge varsa bunu açıkça belirtmeniz ve hangi kurumdan edinebileceğinizi göstermeniz, mahkemenin ilgili kurumdan belgeyi istemesini kolaylaştırır.
Sık yapılan hatalar
- Kusursuz sorumluluğu, her zararın otomatik olarak aynı kişiye yüklenmesi sanmak.
- Öğrenme tarihini belgelemeyip beş yıllık zamanaşımını riske atmak.
- Onarım ve temizlikten önce mevcut durumu fotoğraf ve kayıtla tespit etmemek.
- Teknik raporun yöntem ve veri eksiklerini incelemeden kabul etmek.
- İdari cezanın zararı karşılayacağını sanmak.