Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka yerde ödenecekse bir ay içinde bankaya ibraz edilmelidir (TTK m. 796); ibraz süresi geçse de ödenmeyen çekte hukuki takip için çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni süre içinde ibraz ve karşılıksızdır işlemi şarttır (Çek Kanunu m. 3). Bonoda vade yazılı değilse senet geçerliliğini kaybetmez, görüldüğünde ödenecek bono sayılır (TTK m. 777); cirantalara karşı başvuru hakkı ise protesto tarihinden itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749 ve 778).
Bu yazı, bono ve çekte geçerlilik şartlarını, ibraz ve protesto sürelerini, bankanın karşılıksızdır işlemi ve kısmi ödeme yükümlülüğünü, çek hesabı açılırken bankanın ve müşterinin yükümlülüklerini, zamanaşımını ve kaybolan senedin iptalini anlatır. Çekin ceza boyutu için karşılıksız çek cezası yazımıza bakabilirsiniz. Para tutarları her yıl değiştiği için güncel miktarları resmî kaynaktan kontrol edin.
Bu yazıda
- Bonoda geçerlilik unsurları, vade ve tatil
- Bono zamanaşımı, kesilmesi ve sebepsiz zenginleşme
- Kayıp bono ve protesto
- Çekin ibrazı: süreler, ileri tarihli çek, tatil, cayma ve ciro
- Çekin ödenmediğini belgelemek ve cirantaya başvuru
- Çizgili çek ve hesaba geçirilecektir kaydı
- Karşılık, kısmi ödeme ve karşılıksızdır işlemi
- Çek hesabı açılması, yasaklılık, hamiline ve karekodlu çek
Bono: geçerlilik, vade ve tatil
Bonoda bono veya emre yazılı senet kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunmalıdır. Kanunda sayılan istisnalar dışında bu unsurlardan biri eksikse senet bono sayılmaz (TTK m. 776 ve 777). İstisnalar şöyledir: vadesi yazılmamış bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bono sayılır; açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer aynı zamanda ödeme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri sayılır; düzenlendiği yer gösterilmeyen bono ise düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır. Yani vadesiz bono geçersiz değildir, ancak senedin diğer zorunlu unsurları eksiksiz olmalıdır.
Vadesi pazara veya başka bir resmî tatile rastlayan bononun ödenmesi ancak tatili izleyen ilk iş gününde istenebilir; protesto gibi işlemler de tatilde yapılamaz (TTK m. 752 ve 778).
Bonoda zamanaşımı, kesilme ve sebepsiz zenginleşme
- Düzenleyene ve cirantalara başvuru: Bonoyu düzenleyen, poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olduğundan ona karşı istemler vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Hamilin cirantalara karşı istemleri ise süresinde çekilen protesto tarihinden ya da senette "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749, 778 ve 779).
- Kesilme: Zamanaşımı dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir. Kesilince, süresi aynı olan yeni bir zamanaşımı işlemeye başlar; kesen işlem yalnız kimin hakkında yapılmışsa ona karşı hüküm doğurur (TTK m. 750 ve 751).
- Zamanaşımından sonra: Zamanaşımı veya hakları koruma işlemlerinin ihmali yüzünden borç düşmüş olsa bile düzenleyen, hamilin zararına zenginleştiği kadar borçlu kalır. Bu istemin zamanaşımı süresi senedin zamanaşımına uğradığı tarihi izleyen günden itibaren bir yıldır; zenginleşmediğini iddia eden bunu ispatlar (TTK m. 732 ve 778).
Kayıp bono ve protesto
İradesi dışında bonosu elinden çıkan kişi, ödeme yerindeki veya kendi yerleşim yerindeki asliye ticaret mahkemesinden ödeme yasağı isteyebilir. Eline geçiren bilinmiyorsa senedin iptali istenebilir; bunun için senedin zıyaa uğradığını inandırıcı delillerle göstermeniz ve senedin suretini sunmanız veya içeriğini bildirmeniz gerekir (TTK m. 757 ve 759). Ödenmemenin protesto denilen resmî bir belgeyle belirlenmesi zorunludur; düzenleyen, ciranta veya aval veren, senede "gidersiz" veya "protestosuz" kaydı yazarak hamili bu yükümlülükten kurtarabilir. Bu kayıt, süresinde ibraz etme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz (TTK m. 714 ve 722).
Çekin ibrazı: süre, ileri tarih, tatil, cayma ve ciro
- Süre: Çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar (TTK m. 796).
- İleri tarihli çek: Üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığı ödenmemişse bu çekle ilgili hukuki takip yapılamaz. Takip için çekin düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibrazı ve karşılıksızdır işlemi yapılması şarttır (Çek Kanunu m. 3).
- Tatil: Çekin ibrazı ve protestosu ancak bir iş gününde yapılabilir. Kanuni sürenin son günü pazara ya da başka bir tatil gününe rastlarsa süre, onu izleyen ilk iş gününü kapsayacak kadar uzar; aradaki tatil günleri süreye dâhildir (TTK m. 816 ve 817).
- Cayma: Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder. Cayılmamışsa muhatap banka, ibraz süresinin geçmesinden sonra da çeki ödeyebilir (TTK m. 799).
- Ciro: Protestonun düzenlenmesinden, aynı nitelikteki bir belirlemeden veya ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro, ancak alacağın temlikinin sonuçlarını doğurur. Tarihsiz cironun bu tarihlerden önce yapıldığı aksi sabit oluncaya kadar karinedir (TTK m. 793).
Çek ödenmedi: belgeleme ve cirantaya başvuru
Zamanında ibraz edilen çekin ödenmediği, resmî belge olan protesto ile, muhatabın çek üzerine ibraz gününü de göstererek yazdığı tarihli beyanla ya da takas odasının ödenmediğini gösteren tarihli beyanıyla belgelenir (TTK m. 808). Protesto veya ona denk belirleme, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılmalıdır; ibraz sürenin son gününde yapılmışsa izleyen iş gününde de yapılabilir (TTK m. 809). Hamil başvurma yoluyla ödenmemiş çek bedelini, ibraz gününden itibaren bu tutarın faizini, protesto ve ihbarname giderleri ile diğer giderleri ve çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücretini isteyebilir (TTK m. 810).
Çizgili çek, hesaba geçirilecektir ve karşılık
Genel olarak çizilen çek, muhatap tarafından ancak bir bankaya veya muhatabın bir müşterisine ödenebilir; özel olarak çizilen çek ise ancak iki çizgi arasında ticaret unvanı yazılı bankaya ya da bu banka muhatapsa onun müşterisine ödenebilir. Kurala aykırı ödeyen banka zarardan sorumludur (TTK m. 803 ve 804). Çekin ön yüzüne "hesaba geçirilecektir" yazılırsa çek nakden ödenemez; yalnız hesaba alacak kaydı, takas veya hesap nakli yoluyla kayden ödenebilir ve bu kaydın çizilmesi geçersizdir (TTK m. 805). Çek düzenlemek için muhatabın elinde düzenleyenin emrine tahsis edilmiş bir karşılık bulunması ve bu karşılık üzerinde çek düzenleyerek tasarruf edebileceğine dair açık veya örtülü anlaşma şarttır; bu şarta uyulmaması senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez, kısmi karşılık varsa muhatap o tutarı öder (TTK m. 783).
Banka sorumluluğu: kısmi ödeme ve karşılıksızdır işlemi
- Kısmi karşılık: Çek bedeli düşükse banka kısmi karşılığı kanundaki tutara tamamlayacak miktarı, yüksekse kısmi karşılığa ek olarak kanundaki tutarı öder; her iki hâlde de çek bedelini aşamaz. Güncel miktarı resmî kaynaktan kontrol edin.
- Beş yıl: Çek, üzerinde yazılı baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmezse, muhatap bankanın kanuna göre ödemekle yükümlü olduğu tutara ilişkin sorumluluğu sona erer. Hesap sahibinin ve diğer çek borçlularının sorumluluğu ayrıca değerlendirilir.
- Gecikme: Karşılığı hesapta bulunduğu hâlde ödeme geciktirilirse banka hamile her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder; kanuni faiz ve temerrüt faizi hükümleri uygulanmaz (Çek Kanunu m. 3).
- Karşılıksızdır işlemi: Hamil isterse banka çekin arka yüzüne ibraz tarihini, hesap durumunu, ödediği miktarı ve ibraz eden kişinin adını yazar; kişi ve banka yetkilisi imzalar. İşlem, bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında kalan, karşılanamayan kısımla sınırlı olarak yapılır.
- Kısmi ödemeyi kabul etmezseniz: Banka karşılıksızdır işlemi yapar, imzanızı alarak çeki size geri verir ve çekin ön ve arka yüzünün fotokopisini saklar. Kısmi ödeme aldıysanız çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz verilir ve bu fotokopiyle müracaat borçlularına ya da kambiyo senetlerine özgü takip yoluna başvurabilirsiniz; mahkeme veya icra dairesi isterse çekin aslı gönderilir.
Çek hesabı, yasaklılık, hamiline ve karekodlu çek
- Adres bilgisi: Çekin karşılığı tamamen veya kısmen bulunmazsa düzenleyenin bankaca bilinen adresleri talep hâlinde hamile verilir; vermeyen bankaya Cumhuriyet savcısı tarafından idari para cezası verilir (Çek Kanunu m. 2 ve 7).
- Bankanın araştırması: Banka, çek hesabı açtırmak isteyenin yasaklı olup olmadığını araştırır, ekonomik ve sosyal durumunun belirlenmesinde basiret ve özen gösterir; Risk Merkezi ve adli sicil kayıtlarını, kimlik ve adres belgelerini alır ve hesap kapatılırsa bunları on yıl saklar.
- Beyan: Hesap açılırken ve çek defteri verilirken her defasında tacir ya da esnaf olup olmadığınızı ve hakkınızda çek düzenleme ve hesap açma yasağı bulunmadığını yazılı beyan edersiniz. Gerçek dışı beyan üç aydan iki yıla kadar hapis cezası riski taşır.
- Yasaklı kişi: Hakkında yasak kararı verilmiş kişi adına yeni çek hesabı açılamaz; yasaklı gerçek kişinin yönetim organında görev yaptığı veya sicile kayıtlı yetkilisi olduğu tüzel kişiye de çek defteri verilmez (Çek Kanunu m. 2 ve 5).
- Hesabın kapatılması: Hesap sahibinin yazılı talebi veya mevduat zamanaşımı süresinin dolması üzerine kapatılabilir. Kapandıktan sonra, çek üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilen çekler karşılıksızdır işlemine tabi tutulur.
- Eksik defter yaprağı: Çek defteri yaprağındaki bilgilere ilişkin koşullara aykırılık, TTK'daki unsurları taşıması kaydıyla çekin geçerliliğini etkilemez.
- Hamiline çek: Hamiline düzenlenecek çekler için yalnızca bu çeklere ilişkin işlemlerin yapıldığı ayrı çek hesapları açılır ve matbu "hamiline" ibareli yapraklar kullanılır; bu yaprak kullanılmadan hamiline çek düzenlemek yaptırım gerektirir.
- Karekodlu çek: Lehine karekodlu çek düzenlenen kişi, teslim aldığı çeki TTK m. 780/3'te belirtilen sisteme kaydetmek zorundadır. Kayıttan sonra tüzel kişi düzenleyenin temsilcilerinde olan değişiklikler hesap sahibi tüzel kişinin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz (Çek Kanunu m. 3).
Sık yapılan hatalar
- Çeki ibraz süresi içinde bankaya vermeyip protesto veya karşılıksızdır işlemini yaptırmamak.
- İleri tarihli çeki yazılı tarihten önce bankaya verip takip hakkını zora sokmak.
- Bonoyu ya da çeki kaybedince hemen ödeme yasağı istememek.
- Kısmi ödemeyi reddetmeden önce sonucunu bilmemek.
- Bonoda yıllık zamanaşımını kesen işlemi yapmamak.