Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir; karşılıksız çıkarsa banka hamilin talebiyle çekin arkasına "karşılıksızdır" işlemini yazar ve hamil kambiyo senetlerine özgü icra takibine başvurabilir (TTK m. 796, Çek Kanunu m. 3, İİK m. 167). Kanuni ibraz süresi içinde ibrazında karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için adli para cezasına ve çek düzenleme ile çek hesabı açma yasağına hükmedilir (Çek Kanunu m. 5).
Bu yazı çek hesabı açılırken bankanın neleri araştırdığını, çekte bulunması gereken unsurları, ibraz süresini, karşılıksız çekte bankanın ve hamilin hakkını, ileri tarihli çeki, karşılıksız çek davasını ve çek yasağını, yasağın kalkma şartlarını, zamanaşımını, cayma bildirimini ve icra takibindeki süreleri anlatır. Ceza yönü için ayrıca karşılıksız çek cezası yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Çek hesabı açılırken banka neyi araştırır?
- Çekte bulunması gereken unsurlar
- İbraz süresi ve ileri tarihli çek
- Karşılıksız çekte bankanın ve hamilin hakları
- Karşılıksız çek suçu ve görevli mahkeme
- Çek yasağı ve sonuçları
- Yasağın kalkması ve zamanaşımı
- Cayma bildirimi ve icra takibi
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Çek hesabı açılırken banka neyi araştırır?
Bankalar çek hesabı açtırmak isteyenin yasaklı olup olmadığını araştırır ve kişinin ekonomik ve sosyal durumunun belirlenmesinde gerekli basiret ve özeni gösterir (Çek Kanunu m. 2). Risk Merkezi ile adli sicil kayıtlarını, kimlik, yerleşim yeri ve vergi kimlik numarası gibi belgeleri alır ve hesap kapanınca on yıl saklar. Çek hesabı açılmasını veya mevcut hesaptan çek defteri verilmesini isteyen kişi her defasında tacir veya esnaf ve sanatkâr olup olmadığı ve kendisi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı bulunmadığı hususunda bankaya yazılı beyanda bulunur; gerçek dışı beyan cezai sonuç doğurabilir. Tacir olmayan biri tacirin ticari işletmesiyle ilgili işlemlerinde çek defterini kullanarak çek düzenler veya düzenletirse altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (m. 7); bu yüzden çek defteri alırken beyanınızı doğru verin.
Çekte bulunması gereken unsurlar
Çekte "çek" kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunur; ayrıca banka tarafından verilen seri numarası ve karekod da çekte yer alır (TTK m. 780). Çeki kabul etmeden önce düzenleme tarihini ve ödeme yerini kontrol edin.
İbraz süresi ve ileri tarihli çek
Çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir; süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar (TTK m. 796). Çekte yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığı ödenmemişse bu çekle ilgili hukuki takip yapılamaz; ileri tarihli çek için takip yapılabilmesi, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesine ve karşılıksızdır işlemi yapılmasına bağlıdır (Çek Kanunu m. 3). Çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder; çekten cayılmamışsa muhatap banka ibraz süresinin geçmesinden sonra da çeki ödeyebilir. Bu yüzden ibraz süresi dolmadan yapılan ödememe talimatı tek başına yeterli değildir (TTK m. 799).
Karşılıksız çekte bankanın ve hamilin hakları
Banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için çek karşılığı hiç yoksa veya kısmen varsa kanunda belirtilen sınırlı bir tutarı hamile ödemekle yükümlüdür (m. 3). Bu tutar her yıl Ocak ayında Merkez Bankası tarafından belirlenip Resmî Gazetede yayımlanır; güncel miktarı oradan kontrol edin. Hamilin talebi hâlinde karşılıksızdır işlemi çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve ibraz eden kişinin adı soyadı yazılarak yapılır; hamil ve banka yetkilisi imzalar ve karşılıksız kalan tutar açıkça belirtilir. Kısmî ödeme hâlinde çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz olarak hamile verilir; hamil bunu müracaat borçlularına veya kambiyo senetlerine özgü takip yollarına başvururken, icra mahkemesine şikâyet dilekçesine eklerken ve ispat aracı olarak kullanabilir.
Çekin karşılığı hesapta bulunmasına rağmen hamiline ödenmesi geciktirilirse veya kanunen ödemekle yükümlü olunan miktar geciktirilirse banka, çek hamiline her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder; bu hâllerde Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun hükümleri uygulanmaz.
Karşılıksız çek suçu ve görevli mahkeme
Karşılıksız çek suçundan açılan davalar icra mahkemesinde görülür; yetkili mahkeme çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesidir (m. 5). Çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü kişi çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi tüzel kişiyse mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler yükümlüdür. Çek hesabı sahibi gerçek kişi, kendisi adına çek düzenlemek üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemez; gerçek kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenmesi hâlinde hukuki ve cezai sorumluluk çek hesabı sahibine aittir.
Çek yasağı ve sonuçları
Mahkeme, karşılıksız çekten mahkûmiyet hâlinde ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir (m. 5). Çek yasağı kararı için adres değişikliği bildirilmediği sürece çek hesabı açılırken bildirilen adrese Tebligat Kanununun 35. maddesine göre tebligat çıkarılır; adresin bankaya yanlış bildirilmesi veya fiilen terk edilmesi hâlinde de tebligat yapılmış sayılır. Yasaklı kişi elindeki bütün çek yapraklarını ait olduğu bankalara iade etmekle yükümlüdür ve adına yeni çek hesabı açılamaz; ayrıca kararın tebliğinden itibaren on gün içinde henüz tahsil edilmemiş çeklerini düzenleme tarihi, miktar ve varsa lehtar bilgisiyle liste hâlinde muhatap bankaya vermelidir.
Yasaklı olduğu hâlde çek düzenleyen kişi, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır; yasaklı kişi adına çek hesabı açan banka görevlisi de cezalandırılır (m. 7).
Yasağın kalkması ve zamanaşımı
Karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanan faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama aşamasında davanın düşmesine karar verilir (m. 6). Mahkûmiyet kesinleşmişse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır ve yasağın kalktığı bildirilir. Kişi ayrıca mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılmasını isteyebilir; karara itiraz edilebilir.
Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; çek borçlularının birbirine karşı başvurma hakları ödeme veya dava tarihinden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar (TTK m. 814).
Cayma bildirimi ve icra takibi
Alacağı çeke dayanan alacaklı kambiyo senetlerine özgü takip başlatabilir. Ödeme emrinde borcun ve masrafların on gün içinde ödenmesi istenir; borçlu borca, zamanaşımına veya yetkiye itirazını sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bildirmelidir (İİK m. 167 ve 168). Takip öncesinde çekin ön ve arka yüzünün aslını, karşılıksızdır şerhini ve ibraz tarihini saklayın; ibraz süresinin hesabında düzenleme tarihini esas alın.
Çek alırken düzenleyenin kimliğini, çek hesabının hangi bankada ve şubede açıldığını, çekin üzerindeki tarih ile ödeme yerini ve ciro silsilesini kontrol edin; mümkünse çekin önlü arkalı fotokopisini saklayın. Çeki ibraz ettiğinizde bankanın verdiği belgeyi ve karşılıksızdır şerhini muhafaza edin. Çek verecekseniz hesabınızda karşılık bulundurun ve yanlış adres bildirmeyin; çünkü tebligat bankaya bildirilen adrese çıkarılır. Çekle ilgili bir uyuşmazlıkta hangi sürenin işlediğini belirlemek için bu belgeler esastır.
Sık yapılan hatalar
- Çeki ibraz süresi geçtikten sonra bankaya götürmek.
- İleri tarihli çeki yazılı tarihten önce ibraz edip takip yapılabileceğini sanmak.
- Çek defteri alırken tacir olup olmadığı beyanını yanlış vermek.
- Bankaya yanlış adres vermek; yasak kararı bu adrese tebliğ edilmiş sayılır.
- Karşılıksız çek bedelini ödemenin davayı düşüreceğini bilmeden savunmayı geç yapmak.
- Çekten caymayı ibraz süresi dolmadan yapmak ve etkili olacağını varsaymak.