Ödenmeyen bir senet için hapis cezası yoktur: kimse yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesi nedeniyle özgürlüğünden alıkonulamaz (Anayasa m. 38). Alacaklı vadenin geldiği gün kambiyo senetlerine özgü takip başlatabilir (İİK m. 167, 168); bonoyu düzenleyene karşı istemler vadeden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749, 779). Hapis ancak senetten bağımsız fiillerde, örneğin icra takibinde mal beyanına uymamak, sahte senet düzenlemek veya boş senedi kötüye kullanmak gibi durumlarda gündeme gelir (İİK m. 76, 338; TCK m. 207, 209).
Bu yazı, ödenmeyen senedin cezai sonucu olup olmadığını, senet sahteciliği ile boş senedin kötüye kullanılmasının yaptırımlarını, senedin ne zaman icraya verilebileceğini, protestonun gerekip gerekmediğini, kambiyo takibinin adımlarını, imza itirazını, senet zamanaşımını ve süresi geçen senetle neler yapılabileceğini alacaklının bakış açısından anlatır.
Bu yazıda
- Senet ödenmezse hapis cezası var mı?
- Senet sahteciliği ve boş senedin kötüye kullanılması
- Senet ne zaman icraya verilir?
- Protesto gerekir mi?
- Senet adım adım nasıl tahsil edilir?
- Borçlu imzaya itiraz ederse
- Senet kaç yılda zamanaşımına uğrar?
- Kısmi ödeme ve senedin iadesi
- Örneklerle değerlendirme
- Sık yapılan hatalar
- Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
- Kaynaklar
Senet ödenmezse hapis cezası var mı?
Hayır. Bono veya adi borç senedini ödememek tek başına suç değildir; "karşılıksız senet" diye bir suç tipi de yoktur. Anayasa, kimsenin yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesi nedeniyle özgürlüğünden alıkonulamayacağını açıkça söyler (Anayasa m. 38). Karşılıksız kalan bir çek için öngörülen adli para cezası ve çek yasağı ise yalnızca çeke özgüdür (Çek Kanunu m. 5); bonoya uygulanmaz.
Senet borçlusu için hapis riski, senedin ödenmemesinden değil, icra sürecindeki ayrı yükümlülüklerden doğar:
- Mal beyanında bulunmamak: Ödeme emrine rağmen borcunu ödemeyen ve kanuni süre içinde mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar, bir defaya mahsus ve üç ayı geçmemek üzere hapisle tazyik edilir (İİK m. 76). Kambiyo takibinde ödeme emri bu yükümlülüğü ayrıca ihtar eder (İİK m. 168/6).
- Gerçeğe aykırı mal beyanı: Kanuna göre istenen beyanı gerçeğe aykırı yapan kişi, alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır (İİK m. 338).
- İcra dairesinde verilen taksit sözünü ihlal: Borçlu icra dairesinde kararlaştırılan ödeme şartını makbul bir sebep olmadan ihlal ederse, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir; borcunu öderse tahliye edilir (İİK m. 340).
Tazyik hapsi bir ceza değil, yükümlülüğü yerine getirmeye zorlama aracıdır. Bu yollar ayrıntılı olarak icra hukukunda hapis yazımızda anlatılmıştır.
Borçlunun parayı baştan hileli davranışlarla alması ise ayrı bir konudur; bu durumda dolandırıcılık söz konusu olabilir (TCK m. 157). Ama senedi imzalayıp sonradan ödeyemeyen kişinin durumu hukuki bir uyuşmazlıktır.
Senet sahteciliği ve boş senedin kötüye kullanılması
Sahte senet düzenlemek ve kullanmak, boş imzalı senedi anlaşmaya aykırı doldurmak veya ödenmiş bir senedi yeniden kullanmak suçtur.
- Özel belgede sahtecilik: Bir özel belgeyi sahte olarak düzenleyen veya gerçek bir özel belgeyi başkalarını aldatacak şekilde değiştirip kullanan kişi bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır; sahte belgeyi bilerek kullanan da aynı cezayı alır (TCK m. 207). Senet özel belgedir.
- Açığa imzanın kötüye kullanılması: Belirli bir tarzda doldurulmak üzere teslim edilen imzalı boş kâğıdı verilme nedeninden farklı dolduran kişi, şikâyet üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası alır; boş kâğıdı hukuka aykırı ele geçirip dolduran ise sahtecilik hükümlerine göre cezalandırılır (TCK m. 209).
- Bedelsiz senedi kullanmak: Bedelsiz kalmış, örneğin ödenmiş olduğu hâlde geri verilmemiş bir senedi kullanan kişiye şikâyet üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası verilir (TCK m. 156).
Alacaklı olarak bu kurallar sizi de bağlar: borç ödendiyse senedi iade edin, kısmi ödemeyi senede işleyin ve takibi yalnız kalan miktar için yapın.
Senet ne zaman icraya verilir?
Senet vadesi geldiği anda icraya verilebilir; vadeden sonra beklenmesi gereken bir gün sayısı yoktur. İcra memuru, senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya hemen ödeme emri gönderir (İİK m. 168). Vadesi yazılmamış bono görüldüğünde ödenecek bono sayılır (TTK m. 777/2). Vadesi gelmemiş bir senetle kambiyo takibi yapılamaz.
Vade gelmeden önce alacağınızı güvenceye almak istiyorsanız ihtiyati haciz yolu sınırlı olarak açıktır: vadesi gelmemiş borç için ihtiyati haciz ancak borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa veya mallarını gizlemeye, kaçırmaya ya da kendisi kaçmaya hazırlanıyorsa istenebilir (İİK m. 257). Ayrıntılar için ihtiyati haciz yazımıza bakın.
Protesto gerekir mi?
Bonoyu düzenleyen borçluya karşı protesto çekmek gerekmez; protesto, cirantalara ve onların avalistlerine başvurabilmek için gereklidir. Bonoyu düzenleyen kişi poliçeyi kabul eden gibi sorumludur (TTK m. 779). İbraz ve protesto sürelerini kaçıran hamil, kabul eden kişi hariç olmak üzere cirantalara ve diğer borçlulara karşı haklarını kaybeder (TTK m. 730, 778). Yani süreyi kaçırmak düzenleyene karşı hakkınızı ortadan kaldırmaz.
- Belirli bir günde ödenecek senet, ödeme gününde veya onu izleyen iki iş günü içinde ödeme için ibraz edilmelidir (TTK m. 708).
- Ödememe protestosu, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde noterden çekilmelidir (TTK m. 714, 715).
Senet size başkası tarafından ciro edildiyse ve ciranta veya onun avalistine de başvurmak istiyorsanız bu süreleri kaçırmayın. Protesto ve rücu ayrıntıları bonoda vade, protesto ve rücu yazımızda yer alıyor.
Senet adım adım nasıl tahsil edilir?
Bono veya çekle alacaklı, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapar; bu yolda borçlunun itirazı takibi kendiliğinden durdurmaz.
- Senedin aslını hazırlayın. Takip talebine kambiyo senedinin aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğini eklemek zorunludur; borçlu iflasa tabi ise haciz veya iflas yolundan hangisini istediğinizi bildirirsiniz (İİK m. 167). Senedin aslı icra dairesinin kasasında saklanır.
- Takip talebini yapın. Talepte anapara, vade tarihinden itibaren istediğiniz faiz ve takip masrafları gösterilir. Elektronik ortamda UYAP üzerinden de takip başlatılabilir.
- Ödeme emri tebliğ edilir. Ödeme emrinde borçluya borcu on gün içinde ödemesi, senedin kambiyo senedi olmadığını ileri sürecekse beş gün içinde şikâyet etmesi, imzaya ve borca itirazlarını da beş gün içinde icra mahkemesine bildirmesi ihtar edilir (İİK m. 168).
- İtiraz icra mahkemesinde incelenir. Genel haciz yolundaki takipten farklı olarak itiraz icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır ve takibi kendiliğinden durdurmaz; takibin durması için icra mahkemesinin karar vermesi gerekir (İİK m. 168/5). Ayrıntılar için kambiyo takibi yazımıza bakın.
- Haciz ve satış. Süre içinde ödeme yapılmazsa borçlunun maaşı, banka hesapları, aracı veya taşınmazı üzerine haciz istenir; hacizli mallar satılarak alacak ödenir.
Senedin tahsilinin ne kadar süreceği kanunla belirlenmiş değildir; borçlunun itirazına, tebligatın yapılabilmesine ve haczedilebilir malı bulunup bulunmamasına bağlıdır.
Borçlu imzaya itiraz ederse
Borçlu imzanın kendisine ait olmadığını ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine açıkça bildirmezse, imza takip bakımından ona ait sayılır (İİK m. 168/4). İcra mahkemesi imza incelemesi yapar. İmzasını haksız yere inkâr ettiği anlaşılan borçlu, takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir (İİK m. 168/4). Mahkeme itirazı kabul ederse takip durur; bu durumda alacaklı genel mahkemede dava açarak imzanın borçluya ait olduğunu ispat edebilir.
Senet kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Bonoyu düzenleyene karşı istemler vadenin geldiği tarihten itibaren üç yılda, hamilin cirantalara karşı istemleri ise protesto tarihinden itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar. Poliçeyi kabul edene karşı istemler vadeden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar ve bonoyu düzenleyen kabul eden gibi sorumludur (TTK m. 749/1, 779). Hamilin cirantalara ve onların avalistlerine karşı rücu istemleri için süre, süresinde çekilen protesto tarihinden, "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadeden itibaren bir yıldır (TTK m. 749/2). Kanun metnindeki "düzenleyen" ifadesi poliçeyi düzenleyene ilişkindir; bonoyu düzenleyen için üç yıllık süre uygulanır.
- Zamanaşımını ne keser? Dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbarı veya alacağın iflas masasına bildirilmesi (TTK m. 750). Senedi zamanında takibe koymak bu nedenle süreyi korur.
- Zamanaşımını kim ileri sürer? Kambiyo takibinde borçlu, alacağın zamanaşımına uğradığını beş gün içinde icra mahkemesine bildirerek ileri sürebilir (İİK m. 168/5).
Süresi geçen senetle ne yapılabilir?
Zamanaşımı nedeniyle senetten doğan haklar düşse bile, düzenleyen hamilin zararına zenginleştiği ölçüde borçlu kalır; bu sebepsiz zenginleşme istemi, senedin zamanaşımına uğradığı tarihi izleyen tarihten itibaren bir yılda zamanaşımına uğrar ve zenginleşmediğini ispat yükü karşı taraftadır (TTK m. 732). Bunun yanında senedin verilmesine yol açan asıl ilişkiden (ödünç, satış) doğan alacak genel zamanaşımı süresine tabidir (TBK m. 146). Uygulamada zamanaşımına uğramış bono, içerdiği borç ikrarı nedeniyle genel haciz yoluyla takipte veya alacak davasında delil olarak kullanılabilir; ancak bu durumda kambiyo takibinin hız avantajı kaybolur.
Kısmi ödeme ve senedin iadesi
Borcun tamamı ödenince senet borçluya geri verilir; kısmi ödemede yalnız makbuz verilir ve ödeme senede işlenir. Borcun tamamını ödeyen borçlu makbuz ile senedin geri verilmesini veya iptalini isteyebilir; borcun tamamı ödenmemişse yalnız makbuz verilmesini ve ödemenin senede işlenmesini isteyebilir (TBK m. 103). Senet borçluya geri verilmişse borç sona ermiş sayılır (TBK m. 104). Kısmi ödeme alırken tutarı ve tarihi senedin arkasına yazıp imzalatın; aksi hâlde borçlu ödemeyi ispat etmek için dekontlarına dayanır ve takibin bu kısmı tartışmalı hâle gelir.
Örneklerle değerlendirme
- Vadesi dün dolan bono: Bugün takip başlatabilirsiniz. Borçlu on gün içinde ödemezse ve beş gün içinde icra mahkemesinden takibi durduran bir karar almazsa haciz aşamasına geçilir (İİK m. 168).
- Size ciro edilen ve protesto çekilmeyen bono: Düzenleyene karşı hakkınız devam eder; ama protesto süresini kaçırdığınız için cirantaya başvurma hakkınızı kaybedersiniz (TTK m. 730).
- Vadesinden üç yıldan fazla süre geçmiş bono: Düzenleyen zamanaşımını ileri sürerse kambiyo takibi sonuç vermez. Senedin dayandığı asıl ilişki için genel zamanaşımı süresi dolmamışsa genel hükümlere göre dava veya ilamsız takip yoluna gidebilirsiniz.
- Taksitle ödenen ve son taksiti kalan senet: Ödenen kısımlar senede işlenmişse takibi yalnız kalan kısım için yapın; ödenmiş bir kısım için takip yapmak hem tazminat hem bedelsiz senet kullanma riski doğurur.
Sık yapılan hatalar
- Borçluyu "senet ödemezsen hapse girersin" diye tehdit etmek; ödenmeyen senet için hapis yoktur ve bu söz başka sorunlara yol açabilir.
- Vadesi gelmemiş senetle kambiyo takibi başlatmak.
- Ciro edilen senette protesto süresini kaçırıp cirantaya başvurma hakkını yitirmek.
- Senedin aslını teslim etmeden veya kaybettikten sonra takip yapmaya çalışmak; kayıp senet için önce iptal kararı gerekir.
- Kısmi ödemeleri senede işlememek ve takibi tam tutar üzerinden yapmak.
- Vadeden itibaren üç yılı takip veya dava açmadan geçirmek.
- Borçlunun imza itirazı kabul edilince süreci bırakmak; genel mahkemede dava yolu açıktır.
Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Senet başkasına ciro edilmişse, borçlu imzayı inkâr ediyor veya senedin teminat amacıyla verildiğini ileri sürüyorsa, zamanaşımı sınırına yaklaşılmışsa ya da borçlunun mal kaçırdığından şüpheleniyorsanız, takip yolunu ve sürelerini bir avukatla birlikte planlamak yararlı olabilir. Ödeme gücünüz yoksa baronun adli yardım bürosuna başvurabilirsiniz.