Bonoda vade belirli gün, görüldüğünde, görüldükten belirli süre sonra veya düzenlenme gününden belirli süre sonra olabilir (TTK m. 703); senet vadede veya izleyen iki iş günü içinde ibraz edilmeli, ödenmezse protesto aynı sürede çekilmelidir (TTK m. 708, 714 ve 730). Bono düzenleyenine karşı hak vadeden itibaren üç yıl, hamilin cirantalara karşı istemleri ise protesto tarihinden itibaren bir yıl geçince zamanaşımına uğrar (TTK m. 749).
Bu yazı senetlerde vade şekillerini, ibraz ve protesto süreçlerini, gidersiz kaydını, ihbarı, mücbir sebebi, rücu (başvurma) hakkının kapsamını, borçluların müteselsil sorumluluğunu, zamanaşımı sürelerini ve zamanaşımına uğramış senet için kalan haklarınızı anlatır.
Bu yazıda
- Vade şekilleri ve tatile rastlayan vade
- İbraz, kısmi ödeme ve erken ödeme
- Protesto, gidersiz kaydı ve ihbar
- Başvurma (rücu) hakkı ve müteselsil sorumluluk
- Zamanaşımı süreleri ve kesilmesi
- Senet metni değiştirilirse ve el yazısı imza
Vade şekilleri ve tatile rastlayan vade
Senet görüldüğünde, görüldükten belirli bir süre sonra, düzenlenme gününden belirli bir süre sonra veya belirli bir günde ödenmek üzere düzenlenebilir. Vadesi başka şekilde yazılan veya birbirini izleyen çeşitli vadeler gösteren senetler batıldır (TTK m. 703 ve 778).
- Tatile rastlayan vade: Vadesi pazara veya diğer bir resmî tatil gününe rastlayan senedin ödenmesi ancak tatili izleyen ilk iş günü istenebilir. Senede ilişkin diğer işlemler de tatilde yapılamaz; son günü tatile rastlayan süre ilk iş gününe kadar uzar (TTK m. 752 ve 778).
- Süre hesabı: Senet hükümlerinde veya senette gösterilen sürelerin hesabında bunların başladığı gün sayılmaz. Ayrıca poliçelerde kanuni veya yargısal atıfet süreleri geçerli değildir; vade gününe ek mehil tanınmaz. Bu kurallar bono için de uygulanır (TTK m. 753, 754 ve 778).
- Çekte tarih: Çekte yazan tarih tek önemli tarih değildir; düzenleme, ibraz ve banka işlemleri farklı sonuçlar doğurur ve bütün tarihler ayrı kaydedilmelidir (TTK m. 795 ve 796).
İbraz: vade tarihinde bonoyu götürmezsem ne olur?
Belirli bir günde ödenecek senedin hamili, senedi ödeme gününde veya onu izleyen iki iş günü içinde ödenmek üzere ibraz etmelidir. Bu süreler geçirilirse cirantalara ve diğer borçlulara karşı başvurma hakları kaybedilebilir. Kabul eden ve düzenleyen yönünden ayrıca zamanaşımı kuralları geçerlidir (TTK m. 708, 730 ve 778).
- Vadeden önce ödeme: Hamil vadeden önce ödemeyi kabulle yükümlü değildir. Vadeden önce ödeyen borçlu bundan doğacak tehlikeyi kendi üzerine almış olur; erken ödemeyi kabul edip etmemek hamilin tercihidir (TTK m. 710).
- Kısmi ödeme: Hamil kısmi ödemeyi reddedemez. Kısmi ödeme hâlinde borçlu, ödemenin senet üzerine yazılmasını ve kendisine bir makbuz verilmesini isteyebilir; bakiye kısım için senet geçerliliğini sürdürür (TTK m. 709 ve 778).
- Vadesinde ödeyen borçlunun kurtulması: Hile veya ağır kusuru bulunmadıkça senedi vadesinde ödeyen kişi borcundan kurtulur. Ödeyen, cirolar arasında düzenli bir teselsül bulunup bulunmadığını incelemekle yükümlüdür ama cirantaların imzalarının geçerliliğini araştırmak zorunda değildir (TTK m. 710 ve 778).
Protesto, gidersiz kaydı ve ihbar
Senedin kabul edilmediğinin veya ödenmediğinin resmî bir belgeyle belirlenmesine protesto denir. Protestonun kanunda belirtilen şekil ve surette noterlikçe düzenlenmesi gerekir; protesto senetten doğan başvurma hakkının kullanılabilmesi için önemli bir şarttır (TTK m. 714 ve 715).
- Süre: Belirli günde veya düzenlenme ya da görüldüğünden belirli süre sonra ödenecek senette ödememe protestosu ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmelidir. Süre kaçırılırsa hamil, cirantalara ve onların avalistlerine karşı başvurma haklarını kaybedebilir; bonoyu düzenleyen poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olduğundan ona karşı hak devam eder (TTK m. 714, 730 ve 779).
- Gidersiz veya protestosuz kaydı: Düzenleyen, ciranta veya aval veren senet üzerine gidersiz veya protestosuz kaydını yazıp imzalarsa hamil protesto düzenleme yükümünden kurtulur. Bu kayıt hamili süresinde ibraz etme ve ihbar yükümlülüklerinden kurtarmaz; süreye uyulmadığını ispat yükü iddia edene aittir (TTK m. 722).
- İhbar: İhbarname göndermeyen kişi başvurma hakkını kaybetmez; ancak ihmalinden doğan zarardan sorumlu olur. Bu zarara ilişkin tazminat borcu senet bedeliyle sınırlıdır. İhbarı yapmakla yükümlü olan, belirli sürede yaptığını ispat etmek zorundadır (TTK m. 723).
- Mücbir sebep: Kanundaki süreler içinde ibraz veya protesto aşılması imkânsız bir engelle yapılamazsa süreler uzar. Hamil mücbir sebebi gecikmeksizin kendinden önceki kişiye ihbar etmelidir. Engel vadeden itibaren otuz günden fazla sürerse ibraza ve protestoya gerek kalmadan başvurma hakkı kullanılabilir (TTK m. 731 ve 778).
- Süreleri kaçırmanın sonucu: Hamil, ibraz veya protesto için belirli süreleri geçirirse kabul eden hariç diğer senet borçlularına karşı başvurma haklarını kaybeder. Bonoda düzenleyen kabul eden gibi sorumlu olduğundan bu kayıp cirantaları ve onların avalistlerini kapsar; düzenleyene karşı hak devam eder (TTK m. 779). Vade tarihi, iki iş günlük süreler ve noter işlemleri önceden planlanmalıdır (TTK m. 730 ve 714).
Rücu (başvurma) hakkı neleri kapsar?
Senet ödenmezse hamil, ödenmemiş bedeli ve şart kılınmışsa işlemiş faizi, vadeden itibaren işleyecek faizi, protesto ve ihbar giderleriyle diğer giderleri ve bedelin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücretini isteyebilir (TTK m. 725 ve 778).
- Ödeyen cirantanın talebi: Senet bedelini ödeyen kişi kendisinden önce gelen borçlulardan ödediği tutarın tamamını, ödeme tarihinden itibaren faizini, yaptığı giderleri ve bedelin binde ikisini aşmamak üzere komisyon ücretini isteyebilir. Ödemeyle birlikte senedin ve protesto belgesinin verilmesini de talep edebilir (TTK m. 726 ve 727).
- Müteselsil sorumluluk: Senedi düzenleyen, kabul eden, ciro eden veya aval veren kişiler hamile karşı müteselsil borçlu sıfatıyla sorumludur. Hamil borçlulardan her birine, bazılarına veya hepsine borçlanma sırasına bağlı olmadan başvurabilir; birine başvurması diğerlerine karşı hakkını kaybettirmez (TTK m. 724).
- Metin değiştirilirse: Senet metni değiştirildiğinde, değişiklikten sonra imza koyanlar değişmiş metne, daha önce imza koyanlar ise eski metne göre sorumlu olur. İmza atmadan önce tutar ve vadenin silinti veya ekleme içerip içermediği dikkatle incelenmelidir (TTK m. 748 ve 778).
- El yazısı imza: Senet üzerindeki beyanların el ile imza edilmesi gerekir. El ile atılan imza yerine mekanik bir araç, elle yapılan veya onaylanmış bir işaret ya da resmî bir şahadetname kullanılamaz (TTK m. 756 ve 778).
Zamanaşımı süreleri
Bono düzenleyenine karşı hak, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Hamilin cirantalara karşı istemleri süresinde çekilen protesto tarihinden, gidersiz iade kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749 ve 778).
- Cirantalar arası: Bir cirantanın başka cirantalarla düzenleyen aleyhine ileri süreceği istemler, cirantanın senedi ödediği veya senedin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 749 ve 778).
- Zamanaşımının kesilmesi: Zamanaşımı dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir. Kesilince süresi aynı olan yeni bir zamanaşımı işlemeye başlar; kesen işlem yalnızca kimin hakkında meydana gelmişse ona karşı hüküm ifade eder (TTK m. 750 ve 751).
- Zamanaşımına uğramış senet: Zamanaşımı veya hakların korunması için gerekli işlemlerin ihmali nedeniyle düzenleyenin ya da kabul edenin yükümlülüğü düşse bile, hamilin zararına zenginleştikleri kadar borçlu kalırlar. Bu istemde zamanaşımı süresi, senedin zamanaşımına uğradığı tarihi izleyen günden itibaren bir yıldır (TTK m. 732 ve 778).
- Çekte: Çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 814).
Teminat senedi, boş senet ve ciro ile alacağın devri
Ciro ile alacağın adi devri aynı işlem değildir; devir biçimi ve borçluya karşı sonuçlar farklılaşır, bu yüzden belgenin türü ve ciro zinciri incelenmelidir. Aval ile kefalet de aynı güvence sayılmaz (TTK m. 681-690, 700-702). Boş senet imzalamak sonradan doldurmayı sınırsız kabul etmek anlamına gelmez; doldurma anlaşması ve üçüncü kişilerin durumu önemlidir, boş alanlar ve verilen yetki belgesiz bırakılmamalıdır (TTK m. 680 ve 778). Teminat senedi yazılması da takip riskini kendiliğinden kaldırmaz; teminat ilişkisinin kapsamı ve senet metni birlikte incelenir, yalnız başlıktaki ibareye güvenilmemelidir. Çek ile bono aynı takip belgesi değildir; kıymetli evrak türlerinin şekil unsurları farklıdır (TTK m. 776 ve 780). Ayrıntılar için karşılıksız çek cezası yazısına bakabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Vade günü ve izleyen iki iş günü içinde senedi ibraz etmemek.
- Ödememe protestosunu süresinde çekmemek veya gidersiz kaydı olduğu için ibrazı da gereksiz sanmak.
- Zamanaşımını bono düzenleyeni için vade tarihinden, ciranta için protesto tarihinden başlatmak gerektiğini ayırmamak.
- Senet metninde silinti ve eklemeleri imzadan önce kontrol etmemek.
Kaynaklar
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: mevzuat.gov.tr