Kanun kapsamındaki yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye'de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır (6735 sayılı Kanun m. 6). Başvurular yurt içinde doğrudan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına, yurt dışında Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik veya başkonsolosluklarına yapılır (m. 7). Bakanlığın kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itirazın reddi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir (m. 21).
Bu yazı yabancıların çalışma izni başvurusunu, sürelerini, uzatmayı, süresiz izin ve Turkuaz Kartı, öğrenci ve mezunların durumunu, ret ve iptal hâllerini, itiraz ve dava sürelerini, işveren yükümlülüklerini ve çalışma izni ile ikamet izninin ilişkisini anlatır.
Bu yazıda
- Çalışma izni zorunluluğu ve ikamet izniyle ilişkisi
- Başvuru yeri, eksik belge ve değerlendirme süresi
- Ön izin gereken meslekler
- İlk izin ve uzatma süreleri
- Süresiz çalışma izni ve Turkuaz Kart
- Şirket ortağı, bağımsız çalışma, öğrenci ve mezun
- Ret, iptal ve muafiyet
- İtiraz ve idari yargı
- İşveren yükümlülükleri ve izinsiz çalıştırma
- Kaynaklar
Çalışma izni ile ikamet izni aynı şey değildir
İkamet izniniz olması her durumda çalışma hakkı sağlamaz. Mülteci veya ikincil koruma statüsü dışında, yabancının herhangi bir nedenle ikamet izni olması ona çalışma hakkı vermez (6735 sayılı Kanun m. 12). Aile ikamet izni, öğrenci izni veya kısa dönem izin sahibiyseniz çalışmak için ayrıca izin veya muafiyet gerekir. İşe başlamadan önce statünüzü ve işveren başvurusunu doğrulayın.
Ters yönde ise durum farklıdır: çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti ikamet izni yerine geçer (6735 sayılı Kanun m. 12; 6458 sayılı Kanun m. 27). Çalışma izniniz sona erdiğinde ikamet durumunuzun ne olacağı, ayrıca geçerli başka bir ikamet izninizin bulunup bulunmadığına göre değişebilir. Kart ve izin tarihlerinizi karşılaştırın; işten ayrılma bildirimini bütün kalış durumunuzla aynı kabul etmeyin.
Başvuru yeri ve süreler
Başvuru yurt içinde Bakanlığa, yurt dışında konsolosluğa yapılır; başvuru yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir. Belgeler eksikse değerlendirme eksikler tamamlanıncaya kadar ertelenir; erteleme süresi, mücbir sebebin resmî makamdan belgelendirilmesi dışında otuz günü aşamaz ve süre sonunda tamamlanmayan başvurular reddedilir. Usulüne uygun yapılan başvuruların değerlendirilmesi, belgeler tam olmak kaydıyla otuz gün içinde tamamlanır; ancak bu süre izin verileceği anlamına gelmez (m. 7).
Uzatma başvurusu, iznin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda izin süresi dolmadan yapılır; süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir (m. 7). Yurt dışından yapılan başvuruya istinaden izin verilen yabancı, iznin geçerliliğinin başladığı tarihten itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmek zorundadır; gelmezse izin iptal edilir (m. 12).
Çalışma izni, yabancının pasaport veya yerine geçen belgesinin geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli ve her yabancı için ayrı verilir; bu yüzden pasaportunuzu çalışma izninden önce yenileyin (m. 24). Doktor veya öğretmen gibi mesleki yeterlilik gerektiren sağlık ve eğitim hizmetlerinde çalışacaklar için ön izin zorunludur: sağlıkta Sağlık Bakanlığı, eğitimde Millî Eğitim Bakanlığı yetkilidir (m. 8).
İlk izin, uzatma ve süresiz izin
İlk başvuruda en çok bir yıl, aynı işverene bağlı ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin verilir. Farklı bir işveren yanında çalışmak için yapılan başvurular ilk başvuru gibi değerlendirilir (m. 10). Türkiye'de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir; şartları taşımak mutlak hak sağlamaz, Bakanlık başvuruyu değerlendirir. Süresiz çalışma izni, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanma imkânı verir; özel kanunlar hariç Türk vatandaşlarına tanınan haklardan faydalanılır, ancak seçme, seçilme, kamu görevlerine girme hakkı ve askerlik yükümlülüğü yoktur (m. 10).
Turkuaz Kart ilk üç yılı geçiş süresi olmak kaydıyla verilir. Süresiz karta geçiş başvurusu, geçiş süresinin dolmasına yüz seksen gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır; süre dolduktan sonraki başvuru reddedilir ve kart geçersiz hâle gelir (m. 11).
Şirket ortağı, bağımsız çalışma, öğrenci ve mezun
Limited şirketlerin ortak olan müdürü, anonim şirketlerin ortak olan yönetim kurulu üyesi ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin yönetici komandite ortağı olan yabancılar çalışma izni alarak çalışabilir; ortak olmak tek başına izin hakkı vermez. Profesyonel meslek mensubu yabancılara diğer kanunlardaki özel şartlar sağlanırsa bağımsız çalışma izni verilebilir; değerlendirmede eğitim düzeyi, mesleki deneyim, bilim ve teknolojiye katkı ve faaliyetin ekonomiye etkisi dikkate alınır (m. 10).
Yükseköğretim kurumlarında örgün öğretim programlarına kayıtlı yabancı öğrenciler çalışma izni almak kaydıyla çalışabilir. Ön lisans ve lisans öğrencileri öğrenimlerinin ilk yılı tamamlandıktan sonra başvurabilir ve kısmi süreli çalışabilir; lisansüstü öğrenciler için bu sınırlama uygulanmaz. Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayan yabancı, mezuniyet tarihinden itibaren bir yıl içinde başvurursa başvuru Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulunca belirlenen esaslara göre değerlendirilir (m. 19). Uluslararası koruma başvurusu sahipleri ile geçici koruma sağlananlar, başvuru veya kimlik belgesi tarihinden altı ay sonra çalışma izni ya da muafiyeti için başvurabilir; bu aşamada İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır (m. 17).
Ret, iptal ve muafiyet
Uluslararası işgücü politikasına uygun olmayan, sahte veya yanıltıcı belgelerle yapılan, yabancı istihdamının gerekçesi yetersiz görülen, Türk vatandaşlarına hasredilen mesleklere ilişkin, kanuni süresinde yapılmayan veya eksiklikleri tamamlanmayan başvurular reddedilir (m. 9). Çalışma izni; çalışmanın sona ermesi, sahte belgeyle başvurulması, izne aykırı çalışılması, pasaportun geçerliliğinin uzatılmaması ve süreli izinde aralıksız altı aydan, bağımsız ve süresiz izinde bir yıldan uzun süre yurt dışında kalınması gibi hâllerde iptal edilebilir (m. 15). Çalışma izni muafiyeti kapsamındaki yabancılar muafiyet belgesi almak kaydıyla izinsiz çalışabilir; muafiyetle geçirilen süreler izin veya ikamet sürelerinin hesabında dikkate alınmaz (m. 13). Türk vatandaşıyla evli olanlara bazı hükümlerde istisnalar tanınabilir; bu bir idare takdiridir, otomatik hak değildir (m. 16).
İtiraz ve idari yargı
Bakanlığın kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itirazın reddi hâlinde idari yargıya başvurulabilir. Kararlar işverene veya bağımsız izin sahibine Tebligat Kanunu'na göre tebliğ edilir (m. 21). Özel kanunda ayrı süre gösterilmeyen hâllerde idare mahkemelerinde dava açma süresi altmış gündür ve yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar (İYUK m. 7). Sürenin son günü tatile rastlarsa süre tatili izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar (İYUK m. 8). Dava açılması kural olarak işlemin yürütülmesini durdurmaz; yürütmenin durdurulması için işlemin uygulanmasıyla telafisi güç veya imkânsız zararlar doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması koşullarının birlikte bulunması gerekir (İYUK m. 27). İdareye yaptığınız başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve dava süresi içinde dava açılabilir (İYUK m. 10).
İşveren yükümlülükleri ve izinsiz çalıştırma
Yabancı çalıştıran işverenler, çalışmanın başlamasını ve sona ermesini ile iznin iptalini gerektirecek hâlleri on beş gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür (m. 22). İzinsiz yabancı çalıştıran işveren veya işveren vekiline her yabancı için idari para cezası verilir, tekrarında ceza bir kat artırılır; tutarlar yıllara göre güncellenebildiği için güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin. Ceza tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. İşveren ayrıca izinsiz çalışan yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini ve ülkelerine dönmeleri için gerekli masrafları karşılamak zorundadır (m. 23).
Sık yapılan hatalar
- İkamet izninin çalışma hakkı verdiğini varsaymak.
- Uzatma başvurusunu süre dolduktan sonra yapmak.
- Pasaportun süresini çalışma izninden önce yenilememek.
- Ret kararına otuz günlük itiraz süresini kaçırmak.
- Uzun yurt dışı kalışının izni iptal edebileceğini bilmemek.