İptal davası idari işlemin hukuka aykırılığını ileri sürerek işlemin kaldırılmasını, tam yargı davası ise idari eylem veya işlem yüzünden kişisel hakkın doğrudan zarar görmesi halinde zararın giderilmesini ister; iki dava birlikte de açılabilir (2577 sayılı Kanun m. 2 ve 12). İdari eylemden doğan zarar için dava açmadan önce, eylemi öğrendiğiniz tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmanız gerekir (m. 13).
Bu yazı iptal ve tam yargı davasının farkını, dava açılabilecek işlemi, iptal sebeplerini ve yerindelik denetimi yasağını, iptal ile tazminatın aynı davada istenmesini, tazminattan önce idareye başvuruyu (kamu hastanesi örneğiyle), düzenleyici işlemleri, mahkeme kararının uygulanmamasını ve idari işlem hakkında sık sorulan uygulama sorularını anlatır.
Bu yazıda
- İptal davası ile tam yargı davasının farkı
- Her yazı dava edilebilir mi? Kesin ve yürütülmesi gereken işlem
- İptal sebepleri, takdir yetkisi, yerindelik denetimi
- İptal ile tazminat aynı davada mı istenir?
- Tazminat davasından önce idareye başvuru ve kamu hastanesi örneği
- Düzenleyici işlemler ve tek dilekçeyle birden çok işlem
- Mahkeme kararı uygulanmazsa
- İdari işlem hakkında sık sorulan sorular
- Kaynaklar
İptal davası ile tam yargı davası arasındaki fark nedir?
İptal davasında idari işlemin hukuka aykırılığı ileri sürülür ve işlemin kaldırılması istenir. Tam yargı davasında ise idari eylem veya işlem yüzünden kişisel hakkın doğrudan zarar görmesi söz konusudur ve zararın giderilmesi talep edilir (m. 2). Dilekçede talebinizin işlemin kaldırılması mı yoksa zararın giderilmesi mi olduğunu açıkça yazın; “şikâyetçiyim” demekle yetinmeyin. İptal davası işlemin kaldırılmasını sağlar, para ödenmesini otomatik sağlamaz; zararın giderilmesi için talep ve usul ayrıca değerlendirilir.
Tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hariç, kamu hizmetinden birinin yürütülmesi için yapılan idari sözleşmelerden taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklara ilişkin davalar da idari dava türlerindendir (m. 2). İdari sözleşme ile özel hukuk sözleşmesi aynı merciin önünde görülmez; sözleşmenin niteliği görevli yargıyı etkiler ve tarafın kamu kurumu olması tek başına yeterli ayrım değildir.
Kurumun her yazısı dava edilebilir mi?
Hayır. Dilekçeler idari davaya konu olacak kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem bulunup bulunmadığı yönünden incelenir; hazırlık niteliğindeki veya henüz sonuç doğurmayan işlemler bu şartı taşımadığında dava reddedilebilir (m. 14 ve 15). Hazırlık, görüş ve kesin uygulanabilir işlem birbirinden ayrılır; yazının doğrudan hangi sonucu doğurduğunu belirleyin. Aynı mantıkla bir performans değerlendirmesi tek başına nihai işlem olmayabilir; asıl dava konusu, değerlendirmenin hak durumunu değiştiren sonucudur. Dava ilgili idareye yöneltilir; işlemi imzalayan görevlinin adı tek başına tarafı belirlemez (m. 3 ve 15).
İdari işlemi hangi sebeplerle iptal ettirebilirim, mahkeme yerindeliği denetler mi?
İdari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri bakımından hukuka aykırı olması iptal sebebidir; davayı menfaati ihlal edilen kişi açabilir. İdari yargı yalnızca eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunu denetler: mahkeme yerindelik denetimi yapamaz ve idarenin takdir yetkisini ortadan kaldıracak biçimde karar veremez (m. 2). Takdir yetkisi denetimsizlik anlamına gelmez; takdire dayalı işlemler de yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönünden denetlenir. Bu yüzden dilekçede “daha uygun olurdu” yerine hangi yönden hukuka aykırılık gördüğünüzü somut olaylarla anlatın. Kararın gerekçesini ve eklerini edinmeden başvuru hazırlamak zordur; gerekçe ve dayanaklar hukuka uygunluk denetimi için önemlidir.
Hem iptal hem tazminat istemek için ayrı dava mı açmam gerekir?
Gerekmez. Haklarını ihlal eden bir idari işlem nedeniyle iptal ve tam yargı davalarını birlikte açabilirsiniz. İsterseniz önce iptal davası açıp karar sonrasında tam yargı davasına da gidebilirsiniz; bu durumda süre, iptal davasında verilen kararın veya kanun yoluna gidilirse verilecek kararın tebliğinden başlar. İşlemin icrası yüzünden doğan zararlarda süre icra tarihinden başlar. İdareye başvurma hakkınız da saklıdır (m. 12). Geçici korunma ihtiyacı ile geçmiş zarar kalemleri farklı konulardır: yürütmenin durdurulması isteminizi ve tazminat hesabınızı ayrı gerekçelendirin ve belgeleri taleplere göre eşleştirin.
İdari eylemden zarar gördüm; önce idareye başvurmam gerekir mi?
Evet. İdari eylemlerden hakları ihlal edilenler dava açmadan önce, eylemi yazılı bildirim üzerine veya başka suretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her halde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarının yerine getirilmesini istemelidir. İsteğin kısmen veya tamamen reddi halinde işlemin tebliğini izleyen günden, otuz gün içinde cevap verilmezse bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava süresi içinde tam yargı davası açılabilir (m. 13). Eylem, öğrenme ve başvuru tarihlerini ayrı ayrı not edin.
Kamu hastanesindeki zarar: İdari eylem kaynaklı zarar iddiasında ön başvuru ve süreler önemlidir. Kamu ve özel sağlık kuruluşlarının sorumluluk yolları farklı olabilir; tedavi tarihini, zararı öğrenme tarihinizi ve kurumun cevabı ile cevap tarihini saklayın. Kamu hizmetindeki gecikmede hizmet, gecikme, zarar ve nedensellik ilişkisi değerlendirilir; yalnızca memnuniyetsizlik maddi zarardan farklıdır (m. 2 ve 13). Adli yargıya açılmış bir tam yargı davası görev yönünden reddedilirse, idari yargıda açılacak davada idareye başvuru şartı aranmaz (m. 13).
Düzenleyici işlemler ve birden çok işlem
Düzenleyici işlemler de idari işlemdir. İlanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar; uygulama işlemi yapıldığında düzenleyici işlem, uygulanan işlem veya her ikisi aleyhine dava açabilirsiniz. Düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması, ona dayanılarak yapılan işlemin iptaline engel değildir (m. 7). Kural olarak her idari işlem aleyhine ayrı dava açılır; ancak işlemler arasında maddi veya hukuki bağlılık ya da sebep sonuç ilişkisi varsa bir dilekçeyle de dava açılabilir. Birden fazla kişi hak veya menfaat ortaklığı ve aynı maddi olay veya hukuki sebep varsa müşterek dilekçeyle dava açabilir (m. 5). Dava sürerken idare yeni bir işlem yaparsa yeni işlemin bağımsız etkisi ve davayla bağlantısı ayrıca değerlendirilir; yeni kararı otomatik eski davaya dahil saymayın.
Mahkeme kararı uygulanmazsa
İdare, mahkeme kararlarının gereğine göre gecikmeksizin işlem tesis etmeye veya eylemde bulunmaya mecburdur; bu süre hiçbir şekilde kararın idareye tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez. Karar uygulanmazsa idare aleyhine Danıştay ve ilgili idari mahkemede maddi ve manevi tazminat davası açılabilir (m. 28). İdareye ulaşma tarihi, yaptığınız başvurular ve devam eden zarar belgeleri önemlidir; sözlü görüşmelerle yetinmeyin. Kanun yoluna başvurulmuş olması kararların yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz; yürütmenin durdurulması ancak teminat karşılığında ilgili merciin kararıyla mümkündür (m. 52).
İdari işlem hakkında sık sorulan uygulama soruları
- Sözlü bildirilen işlem: Öğrenme ve uygulanma olguları önem taşıyabilir; yazılı karar talebini ve olay kayıtlarını saklayın (m. 7).
- Zımni ret: İstek otuz gün içinde cevaplanmazsa reddedilmiş sayılır; sessizliği izin verilmiş saymayın (m. 10).
- Üst makama başvuru: İsteğe bağlı ve zorunlu ön başvurular ayrılır; üst makama başvuru işlemeye başlamış dava süresini durdurur (m. 11).
- CİMER ve bilgi edinme: CİMER iletişim kanalıdır, dava yerine geçmez; bilgi edinme ile işlemin kaldırılması farklı taleplerdir (bkz. bilgi edinme yazımız).
- Dava açınca işlem durur mu? Genel olarak durmaz; yürütmenin durdurulması için telafisi güç zarar ve açık hukuka aykırılık birlikte aranır. Reddine karşı kanundaki itiraz düzeni ve süre incelenir (m. 27; bkz. idari dava dilekçesi yazımız). Yürütmenin durdurulması davayı kazandığınız anlamına gelmez.
- Disiplin: Kurum içi disiplin savunması ile mahkemedeki savunma farklıdır; ceza türüne göre yetkili makam değişir (bkz. memur disiplin soruşturması yazımız). Özlük dosyasındaki yanlış kaydın dayanağı ve güncelliği sorgulanabilir (DMK m. 109). Memur ile işçinin uyuşmazlık yolu aynı olmayabilir; statüyü atama ve çalışma kaydından belirleyin (DMK m. 4).
- İdari para cezası: Kabahat ve özel kanun hükümleri görevli merciin değişmesine yol açabilir (bkz. idari para cezası yazımız).
- Kamulaştırma: Kamulaştırma kararına itiraz ile bedelin ve tescilin belirlenmesi farklı yargısal yollar içerebilir (kamulaştırma kanunu m. 10 ve 14; bkz. kamulaştırma bedeline itiraz). Belediyenin fiilî müdahalesinde tapu, ölçüm ve fiilî durum belgelerini birlikte hazırlayın.
- Resen araştırma ve duruşma: Mahkeme delilleri kendiliğinden araştırır, ancak iddianızı ve belgelerinizi açık sunmalısınız; duruşma kanundaki koşullarla yapılır (m. 17 ve 20).
- İstinaf ve temyiz: Bütün kararlar temyize açık değildir; güncel sınırları kontrol edin (m. 45 ve 46; bkz. istinaf ve temyiz yazımız). Adli yardım yargılama giderlerine ilişkin bir usuldür, davanın haklılığı hakkında kesin karar değildir (m. 31).
İdari dosyada en yararlı tarih tablosu nasıl hazırlanır?
Her işlem için karar, tebliğ, başvuru ve cevap tarihini ayrı sütuna yazın ve bilinmeyen tarihi açık bırakın. Tebliğ zarfı ile karar tarihini ayrı tutun; süre başlangıcını etkileyen bildirim tarihi karar tarihinden farklı olabilir (m. 7 ve 8). Aynı dilekçeyi tekrar vermek süreyi yeniden başlatmaz; başvuru-cevap zincirinde kesin cevap, ara cevap ve yeni işlem ayrımını yapın.
Sık yapılan hatalar
- Talebini “şikâyet” diye bırakıp iptal mi tazminat mı istediğini belirtmemek.
- Hazırlık niteliğindeki yazıyı dava konusu yapmak.
- Tazminat davasından önce idareye yazılı başvuruyu atlamak.
- Kararın uygulanmasını takip etmemek ve belgeleri saklamamak.
Kaynaklar
- 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu: mevzuat.gov.tr