Vize veya vize muafiyeti Türkiye'de en fazla doksan güne kadar kalma hakkı verir; bu süre her yüz seksen günde doksan günü aşamaz (6458 sayılı Kanun m. 11). Daha uzun kalacaksanız ikamet izni, çalışacaksanız ayrıca çalışma izni gerekir. Vizeyi, ikamet iznini ve çalışma iznini birbirinin yerine kullanamazsınız; her biri ayrı bir amaca hizmet eder ve ayrı bir başvuruyla alınır. Vize ya da ikamet süresini on günden fazla aşmak ise sınır dışı kararına kadar varabilen sonuçlar doğurur (m. 54).
Bu yazı vize ve vize muafiyetinin sınırlarını, ikamet izni türlerini ve uzatma takvimini, aile ve uzun dönem ikameti, çalışma izninin ikamet izninden farkını, öğrencilerin çalışma imkânını ve süre aşımının sonuçlarını anlatır.
Bu yazıda
- Vize ve vize muafiyeti: kalış süresi ve sınırları
- Vize başvurusu, ret, iptal ve borç engeli
- İkamet izni ne zaman gerekir ve ne zaman uzatılır?
- Aile ikamet izni ve boşanmanın etkisi
- Uzun dönem ikamet izni ve kesintisiz ikamet hesabı
- Çalışma izni ikamet izninin yerine geçer mi?
- Öğrenci ikamet izni ve çalışma
- Vize veya ikamet süresini aşmanın sonuçları
- Başvuru dosyasında sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Vize ve vize muafiyeti: kalış süresi ve sınırları
Vize giriş ve kısa süreli kalış içindir; kalış süresi doksan günü geçmez. Kanun, vizenin veya vize muafiyetinin sağladığı kalış süresini her yüz seksen günde doksan günle sınırlar. Yani "doksan gün kalıp bir gün çıkıp geri gelmek" bu hesabı sıfırlamaz; yüz seksen günlük pencerede toplam kalışınıza bakılır.
Vize, ülkeye girişte mutlak bir hak değildir (m. 11). Sınır kapısında pasaportunuzun geçerliliği, giriş yasağı bulunup bulunmadığı ve diğer şartlar yeniden kontrol edilir. Türkiye'ye giriş yapacağınız tarihte geçerli bir ikamet veya çalışma izniniz varsa girişte ayrıca vize aranmaz (m. 12); ancak iznin giriş gününde geçerli olduğundan emin olmanız gerekir.
Vizesiz gelenlere sınır kapılarında istisnai olarak vize verilebilir. Süresi içinde Türkiye'den ayrılacağınızı belgelemeniz hâlinde verilen bu vize, Cumhurbaşkanınca farklı bir süre belirlenmedikçe en fazla on beş gün kalma hakkı sağlar (m. 13). İnsani nedenlere bağlı olarak sınır vizesinde sağlık sigortası şartı aranmayabilir. Havalimanı transit vizesi şartı getirilen yabancılara verilen vize ise en fazla altı ay içinde kullanılmak üzere konsolosluklarca düzenlenir (m. 14). Deniz limanına gelip yetmiş iki saati geçmemek şartıyla liman şehrini veya çevre illeri turistik amaçla gezecek yabancılardan girişte vize aranmayabilir (m. 12); bu bir imkândır, uygulama koşullarını önceden kontrol etmelisiniz.
Vize başvurusu, ret, iptal ve borç engeli
Konsolosluklara yapılan vize başvuruları doksan gün içinde sonuçlandırılır. Başvurunun işleme alınması için usulüne uygun yapılması gerekir; eksik veya hatalı başvuru işleme konulmayabilir (m. 11).
Kanun vize verilmeyecek hâlleri sayar. Örneğin talep edilen vize süresinden en az altmış gün daha uzun süreli pasaportu olmayanlara, girişi yasaklı olanlara, kalacağı süreyi kapsayan sağlık sigortası bulunmayanlara ve yeterli maddi imkânı olmayanlara vize verilmez. Önceki vize ihlalinden veya önceki ikamet izninden doğan, takip ve tahsil edilmesi gereken alacakları ödemeyi kabul etmeyenlere de vize verilmez (m. 15). Başka bir deyişle eski bir idari para cezası borcunu ödemeyi kabul etmek, yeni başvurudaki önemli engellerden birini kaldırır.
Vize sahtecilik, silinti veya tahrifat, giriş yasağı, amaç dışı kullanım ya da vize şartlarının geçerli olmadığının anlaşılması gibi hâllerde iptal edilir; sınır dışı kararı alınırsa vize de iptal edilir (m. 16). Red ve iptal işlemleri size tebliğ edilir (m. 17). Tebliğ evrakı, gerekçeyi ve başvurabileceğiniz yolları gösterdiği için saklanmalıdır.
İkamet izni ne zaman gerekir ve ne zaman uzatılır?
Vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni almaları zorunludur (m. 19). Verilen ikamet izni altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder.
İzin başvurusunu yurt dışından yapıyorsanız başvuru, vatandaşı olduğunuz veya yasal olarak bulunduğunuz ülkedeki konsolosluğa yapılır ve en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır. Bu başvuruda pasaportunuzun talep ettiğiniz ikamet izni süresinden altmış gün daha uzun süreli olması aranır (m. 21). Konsolosluktan ikamet ve çalışma izni alarak gelenler giriş tarihinden itibaren en geç yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmak zorundadır (m. 26); adres kaydı ile ikamet izni farklı işlemlerdir ve biri diğerinin yerine geçmez.
Uzatma başvuruları, ikamet izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her koşulda süre dolmadan valiliklere yapılır. Başvuru yapanlara harca tabi olmayan bir belge verilir; izin süresi bitse de karar verilinceye kadar bu belgeyle kalabilirsiniz (m. 24). Bu yüzden ilk başvuru, uzatma ve başka izin türüne geçiş başvurularını birbirinden ayırmak gerekir; e-İkamet sisteminde doğru başvuru türünü seçmek, hangi belgelerin isteneceğini belirler. Başvuru formunu doldurmak randevuyu tamamlamak değildir; form, belge teslimi ve değerlendirme ayrı aşamalardır, bu yüzden başvuru numarasını ve verilen talimatları saklayın.
İkamet izni talebinin reddi, iznin uzatılmaması veya iptali yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Tebligatta itiraz haklarını nasıl kullanabileceğiniz de yazılır. Karar verilirken Türkiye'deki aile bağlarınız, ikamet süreniz, menşe ülkedeki durumunuz ve çocuğun yüksek yararı göz önünde bulundurulur (m. 25). Kısa bir bildirim mesajıyla yetinmeyip gerekçeli kararı ve tebliğ kaydını edinmeniz, itiraz yolunu seçerken belirleyicidir. Eksik belge bildirimi geldiğinde de ilk başvuru tarihinden çok bildirimin alındığı tarihi ve tamamlama için verilen süreyi kayda geçirmeniz gerekir.
Aile ikamet izni ve boşanmanın etkisi
Türk vatandaşlarının yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğuna her defasında üç yılı aşmayacak şekilde aile ikamet izni verilebilir (m. 34). İzin süresi hiçbir şekilde destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz.
Destekleyiciden gelir yeterliliği, uygun barınma ve tüm aileyi kapsayan sağlık sigortası aranır; ayrıca beş yıl içinde aile düzenine karşı suçtan hüküm giymemiş olması, en az bir yıldır ikamet iziniyle kalması ve adres kayıt sisteminde kaydının bulunması gerekir. Türk vatandaşlarıyla evli yabancılar için bir yıl ikamet iziniyle kalma şartı uygulanmaz (m. 35). Her aile üyesinin uyruğu, belgesi ve başvuru dayanağı farklı olabileceğinden aile için ayrı bir dosya özeti hazırlamanız yararlıdır.
Boşanma ikamet hakkınızı aynı gün bitirmez. Türk vatandaşıyla evli yabancıya, en az üç yıl aile ikamet iziniyle kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir; yabancı eşin aile içi şiddet nedeniyle mağdur olduğu mahkeme kararıyla sabitse üç yıllık süre şartı aranmaz (m. 34). Boşanma kararını ve kalış geçmişinizi birlikte değerlendirmek gerekir.
Uzun dönem ikamet izni ve kesintisiz ikamet hesabı
Uzun dönem ikamet izni olan yabancılar; askerlik yükümlülüğü, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ve muaf araç ithali hariç Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır (m. 44). Cumhurbaşkanı bu haklara kısmen veya tamamen kısıtlama getirebilir.
İzin, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturulması ya da sağlık, eğitim ve ülkesindeki zorunlu kamu hizmeti dışında bir nedenle kesintisiz bir yıldan fazla Türkiye dışında bulunulması hâlinde iptal edilir (m. 45).
Kesintisiz ikamet hesabında zorunlu kamu hizmeti, eğitim ve sağlık nedenleri hariç bir yılda toplam altı ayı geçen veya son beş yıl içinde toplam bir yılı aşan yurt dışı kalışlar kesinti sayılır; kesinti varsa önceki izin süreleri sonraki başvurularda hesaba katılmaz. Öğrenci ikamet izinlerinin yarısı, diğer ikamet izinlerinin ise tamamı sayılır (m. 28). Bu nedenle başvurudan önce statü geçmişinizi yıl yıl ayırmanız gerekir.
Çalışma izni ikamet izninin yerine geçer mi?
Hayır. İkamet izni çalışma hakkını otomatik vermez; çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti ayrıca gereklidir. 6735 sayılı Kanuna göre kapsamdaki yabancıların çalışma izni olmaksızın çalışması veya çalıştırılması yasaktır; ancak başka kanunlarda ya da uluslararası anlaşmalarda izinsiz çalışabileceği belirtilenler bu kuralın dışındadır (6735 m. 6).
Çalışma izni başvurusu yapmak çalışmaya başlama izni de değildir; başvuru ile izin verilmesi farklıdır, çalışmaya yetkili karardan sonra başlamalısınız. Usulüne uygun başvuru, bilgi ve belgeler tamsa otuz gün içinde değerlendirilir; eksik belge hâlinde değerlendirme ertelenir (6735 m. 7). Uzatma başvurusu, iznin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır, süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir.
İzin türü ve karardaki kapsam önemlidir. İlk başvuruda, belirli bir işyerinde ve belirli bir işte çalışmak şartıyla en çok bir yıl geçerli izin verilir. Aynı işverene bağlı ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin verilir; farklı bir işveren yanında çalışmak için yapılan başvuru ilk başvuru gibi değerlendirilir (6735 m. 10). Yani iş değiştirdiğinizde eski izin otomatik olarak yeni işte kullanılamaz; işveren değişikliği basit bir adres güncellemesi sayılmaz. İzin belgesindeki meslek ile fiilî iş farklıysa bu da uygunluk değerlendirmesini etkileyebilir. Türkiye'de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olanlar süresiz çalışma iznine başvurabilir; başvuru şartlarını taşımak mutlak hak sağlamaz.
Şirket ortağı olmak da her işi yapma hakkı vermez. Limited şirketin ortak müdürü ile anonim şirketin ortak yönetim kurulu üyesi gibi sayılan kişiler çalışma izni alarak çalışabilir (6735 m. 10); ortaklık, yönetim ve fiilî çalışma ayrı ayrı değerlendirilir. Çalışma izni muafiyeti kapsamındakiler ise muafiyet belgesi almak kaydıyla çalışabilir; muafiyetin kapsamı, süresi ve başvuru düzeni vardır ve muafiyetle geçen süreler kanuni çalışma izni veya ikamet izni sürelerinin hesabında dikkate alınmaz (6735 m. 13).
Çalışma izni sosyal güvenlik yükümlülüklerinin yerine geçmez; işveren ve yabancı yükümlülüklerini 5510 sayılı Kanuna göre kanuni süresinde yerine getirir. İşveren ve belirli izin sahipleri, çalışmanın başlaması ve sona ermesini on beş gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür (6735 m. 22). İzinsiz çalışmanın sonuçları yalnız işvereni değil, yabancıyı da ilgilendirir; yabancı bakımından sınır dışı kararı gündeme gelebilir (6458 m. 54). Çalışma izni başvurusunun reddi veya iptaline karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itirazın reddi hâlinde idari yargı yoluna başvurulur (6735 m. 21).
Öğrenci ikamet izni ve çalışma
Öğrenci ikamet izni tek başına tam zamanlı çalışma yetkisi vermez. Türkiye'de örgün öğrenim gören yabancı öğrenciler çalışma izni almak kaydıyla çalışabilir; ön lisans ve lisans öğrencileri için çalışma hakkı ilk yıldan sonra başlar (6458 m. 41). 6735 sayılı Kanuna göre ön lisans ve lisans öğrencileri, öğrenimlerinin ilk yılının tamamlanmasından sonra çalışma iznine başvurabilir ve 4857 sayılı İş Kanunu uyarınca kısmi süreli çalışabilir; örgün öğretim programlarındaki lisansüstü öğrenciler için bu sınırlamalar uygulanmaz. Öğrencilere verilen çalışma izni, geçerli öğrenci ikamet iznini sona erdirmez (6735 m. 19).
Mezuniyetten itibaren bir yıl içinde çalışma izni başvurusu yapılırsa başvuru Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulunca belirlenen esaslara göre değerlendirilir (6735 m. 19). Öğrenci kaydınız silinir veya değişirse izninizin dayanağı değişebilir; eğitim durumunuzu ve başka izin türüne geçiş koşullarını gecikmeden incelemelisiniz. İş teklifiniz varsa programınızı ve iş teklifini belirterek izin gerekliliğini resmî kaynaktan kontrol edin.
Vize veya ikamet süresini aşmanın sonuçları
Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar ya da vizesi iptal edilenler hakkında sınır dışı etme kararı alınır; ikamet izni süresini kabul edilebilir gerekçe olmadan on günden fazla ihlal edenler için de aynı sonuç öngörülür (6458 m. 54). Uzatma başvurusu reddedildiği hâlde on gün içinde Türkiye'den çıkış yapmayanlar da bu kapsamdadır.
Ancak sonuçlar her durumda aynı değildir. İhlalin süresi, çıkış biçimi ve kişinin durumu etkili olur. Vize veya ikamet izni süresi sona eren ve bu durum yetkililerce tespit edilmeden çıkmak için valiliğe başvuran kişiye, idari para cezalarını ödemiş olması ve ihlal sürelerini aşmamış olması şartıyla giriş yasağı kararı alınmayabilir (m. 9). İnternette gördüğünüz tek bir para cezası veya yasak süresi herkes için geçerli değildir; giriş-çıkış tarihlerinizi ve resmî tahakkuk ya da karar belgelerinizi birlikte incelemek gerekir. Para cezası tutarları yıllara göre değiştiği için güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin. Sınır dışı süreci ve itiraz süreleri için sınır dışı kararına itiraz yazımıza bakabilirsiniz.
Başvuru dosyasında sık yapılan hatalar
- Vize ile ikamet iznini aynı belge sanmak; vize girişle ve kısa kalışla, ikamet izni belirli süreli kalışla ilgilidir.
- İkamet kartının çalışma hakkı verdiğini varsaymak.
- Pasaport süresini başvurudan önce kontrol etmemek; başvuru türüne göre pasaportun izin süresinden altmış gün daha uzun olması aranabilir.
- Kira sözleşmesindeki adres ile başvurudaki adresin tutarsız olması; adres bilgileri tutarlı ve gerçek olmalıdır.
- İzin türünü yanlış seçmek; kalış amacına uymayan seçim ret veya ek işlem doğurabilir.
- Aracı kişinin vaadini izin garantisi saymak; kararı yetkili idare verir, resmî başvuru kaydını kendiniz doğrulayın ve teslim ettiğiniz belgelerin kopyasını saklayın.
- Pasaport, kimlik ve belgelerdeki isim yazımı farklıysa bunu çevirilerle ve resmî kayıtlarla göstermemek.
- Başvuru sırasında yurt dışına çıkışı risksiz saymak; başvuru belgesi, kalış statüsü ve yeniden giriş koşulları birlikte kontrol edilmelidir.
Türkçe bilmiyorsanız ilk görüşme için dil tercihinizi önceden bildirebilirsiniz. Her dilde görüşme imkânı bulunmayabilir; avukatın veya uygun tercüman desteğinin müsaitliği görüşme öncesinde teyit edilir. Resmî işlemlerde gereken tercüman usulü ayrıca değerlendirilir. Görüşme için uyruğunuzu, mevcut statünüzü, belge bitiş tarihlerinizi, son kararı ve tebliğ tarihini bir sayfada özetlemeniz süreci hızlandırır.
Kaynaklar
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (m. 9, 11-17, 19, 21, 24-26, 28, 34, 35, 41, 44, 45, 54)
- 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu (m. 6, 7, 10, 13, 19, 21, 22)
- T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı