Denizde taşıyan, eşyanın zıyaından, hasarından veya geç tesliminden, bunların eşya taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartıyla sorumludur (TTK m. 1178). Hasarın gönderilene tesliminde yazılı bildirilmesi, haricen belli değilse teslimden itibaren aralıksız üç gün içinde bildirilmesi gerekir (TTK m. 1185); tazminat istemi bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmazsa düşer (TTK m. 1188).
Bu yazı yolculuk çarteri ve kırkambar sözleşmelerinin farkını, yükleme-boşaltma giderlerini, yanlış beyan ve tehlikeli yükü, güverte taşımasını, taşıyanın sorumluluk süresini, yangın ve gemi yönetimi istisnasını, tazminat sınırını, bildirim ve dava süresini, ayrıca konişmento, konteyner mührü, sörvey raporu, ortak avarya ve gemiye ihtiyati haciz gibi uygulamadaki soruları Hukuk Rehberi'nin cevaplarına dayanarak anlatır.
Bu yazıda
- Navlun sözleşmesinin türleri ve giderlerin paylaşımı
- Yük beyanı, tehlikeli yük, aktarma ve güverte taşıması
- Taşıyanın sorumluluk süresi, gecikme ve zayi sayma
- Yangın ve gemi yönetimi istisnası
- Hasar bildirimi, tazminat sınırı ve dava süresi
- Konişmento, konteyner mührü, sörvey ve ortak avarya
- Gemiye ihtiyati haciz
Navlun sözleşmesinin türleri ve giderlerin paylaşımı
Taşıyan navlun karşılığında, yolculuk çarteri sözleşmesinde eşyayı geminin tamamını, bir kısmını veya belli bir yerini taşıtana tahsis ederek, kırkambar sözleşmesinde ise ayırt edilmiş eşyayı denizde taşımayı üstlenir (TTK m. 1138). Yolculuk çarterinde gemi alanı taşıtana tahsis edilir; kırkambar sözleşmesinde ise tek tek ayırt edilmiş eşya taşınır. Hangi türle karşı karşıya olduğunuzu bilmek, kullanacağınız belgeleri ve muhatabınızı belirler.
Sözleşme, liman düzenlemeleri ve yerel teamül aksini öngörmedikçe eşyanın gemiye kadar taşıma gideri taşıtana, yükleme gideri taşıyana aittir. Boşaltmada eşyanın gemiden çıkartılması gideri taşıyana, geri kalan boşaltma giderleri gönderilene aittir (TTK m. 1143, 1167). Liman ardiye bedeli ile taşıyıcının bekleme ücretini aynı kalem saymayın; faturadaki dönem, tarife, serbest süre ve muhatap ayrı incelenir.
Yük beyanı, tehlikeli yük, aktarma ve güverte taşıması
Taşıtan ile yükleten eşya hakkında taşıyana tam ve doğru beyanda bulunmakla yükümlüdür. Beyanların doğru olmamasından doğan zarardan taşıyana karşı sorumludurlar; zarar gören diğer kişilere karşı ise ancak kusurları varsa sorumlu olurlar (TTK m. 1145). Bu yüzden değeri yüksek yükleri bildirirken eşyanın cinsi ve içeriğini eksiksiz yazın.
Kaptanın bilgisi olmaksızın tehlikeli sayılan eşya gemiye getirilirse taşıtan veya yükleten kusurları olmasa da sorumludur. Kaptan eşyayı her zaman ve herhangi bir yerde gemiden çıkarmaya, imha etmeye veya başka suretle zararsız hâle getirmeye yetkilidir (TTK m. 1148).
Taşıyan taşıtanın iznini almadan eşyayı başka gemiye yükleyemez; yüklerse doğacak zarardan sorumlu olur. Eşya kararlaştırılan gemide de aynı zarara uğrayacak olsaydı ve zarar taşıtana ait olsaydı sorumluluk doğmaz. Tehlike hâlinde ve yolculuk başladıktan sonraki aktarmalarda bu kural uygulanmaz (TTK m. 1150). Taşıyan eşyayı güvertede taşıyamaz ve küpeşteye asamaz; yalnızca yükleten ile anlaşmaya veya ticari teamüle uygunsa ya da mevzuat gereği zorunluysa güvertede taşıyabilir ve güvertede taşıma anlaşmasının denizde taşıma senedine yazılması gerekir (TTK m. 1151).
Taşıyanın sorumluluk süresi, gecikme ve zayi sayma
Eşya, taşıyanın teslim aldığı andan gönderilene teslim edildiği ana veya hazır tutulduğu ana kadar onun hâkimiyetinde sayılır (TTK m. 1178). Eşya açıkça kararlaştırılmış süre veya tedbirli bir taşıyandan makul olarak beklenebilecek süre içinde teslim edilmezse gecikme olduğu varsayılır. Eşyanın zayi olmasına dayanarak tazminat isteyebilecek kişi, teslim süresinin dolmasından itibaren aralıksız altmış gün içinde teslim edilmeyen eşyayı zayi sayabilir (TTK m. 1178).
Yangın ve gemi yönetimi istisnası
Zarar geminin sevkine veya başkaca teknik yönetimine ilişkin bir hareketin ya da yangının sonucuysa taşıyan yalnız kendi kusurundan sorumludur. Daha çok yükün menfaati gereği alınan önlemler teknik yönetime dâhil sayılmaz ve tereddüt hâlinde zararın teknik yönetimin sonucu olmadığı kabul edilir (TTK m. 1180). Yani gemide yangın çıkması taşıyanı kendiliğinden kurtarmaz; yangının taşıyanın kusuru sonucu çıkıp çıkmadığı önem taşır.
Hasar bildirimi, tazminat sınırı ve dava süresi
Zıya veya hasarın en geç eşyanın gönderilene teslimi sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilmesi şarttır. Hasar haricen belli değilse bildirimin teslimden itibaren aralıksız üç gün içinde gönderilmesi yeterlidir. Teslimdeki gecikme ise gönderilen tarafından altmış gün içinde yazılı bildirilmelidir (TTK m. 1185). Taşıyanın hasar ihbarını alması tazminatı kabul ettiği anlamına gelmez: bildirimin alınması ile sorumluluk ve tutarın kabulü farklıdır; taşıyanın yazılı yanıtının kapsamını ve çekincelerini kontrol edin.
Taşıyanın tazminat sorumluluğunun üst sınırı vardır. Taşıyan, koli veya ünite başına ya da gayri safi ağırlığın her kilogramı için belirli Özel Çekme Hakkı tutarlarından hangisi daha yüksekse onu aşan zarardan sorumlu olmaz; eşyanın cinsi ve değeri yüklemeden önce yükleten tarafından bildirilip senede yazılmışsa sınır uygulanmaz (TTK m. 1186). Güncel tutarları resmî kaynaktan kontrol edin. Deniz taşıma sözleşmesindeki sorumsuzluk kaydını her zararı dışlayan bir hüküm saymayın: emredici sorumluluk kuralları ve kaydın kapsamı ayrıca değerlendirilir, standart metindeki her sınırlamanın geçerli olduğu varsayılmamalıdır.
Eşyanın zıyaı, hasarı veya geç tesliminden dolayı taşıyana karşı her türlü tazminat istem hakkı, bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmadığı takdirde düşer; süre eşyanın teslim edildiği, hiç teslim edilmemişse teslim edilmesi gereken tarihten işlemeye başlar (TTK m. 1188). Bildirim süresi ile dava süresini birbirine karıştırmayın.
Konişmento, konteyner mührü, sörvey ve ortak avarya
Konişmentoda gönderen olarak yazılmak yükün sahibi olduğunuzu kesin göstermez: belgenin türü, devir zinciri ve satış ilişkisi birlikte incelenir; gönderen, hamil ve malik kavramlarını otomatik eşitlemeyin. Konteyner mührü sağlam olduğu hâlde eksik yük çıkarsa yükleme sayımı, tartım, mühür ve boşaltma kayıtlarını eşleştirin; mührün sağlamlığı tek başına başlangıçtaki içeriği kanıtlamaz.
Sörvey raporu hasarın niteliği, zamanı ve olası nedeni konusunda teknik kayıt sağlar; ancak sorumluluğun hukuki değerlendirmesinin ve zamanında bildirimin yerine tek başına geçmez. Ortak avarya ilan edilirse ilanı, olay açıklamasını, teminat talebini ve hesaplama sürecine ilişkin belgeleri isteyin; ödemenin niteliğini sigortacınızla ve bir uzmanla birlikte değerlendirin. Gemi acentesine yapılan bildirim her talepte taşıyana yapılmış sayılmayabilir; acentenin yetkisi, sözleşme ve bildirimin konusu önemlidir, bu nedenle doğru muhatabı ve teslim kanıtını doğrulayın.
Gemiye ihtiyati haciz
Deniz alacağı; geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya veya hasar gibi sayılan hususlardan birinden doğan istem demektir (TTK m. 1352). Deniz alacaklarının teminat altına alınması için geminin sadece ihtiyati haczine karar verilebilir; deniz alacağı olmayan alacaklar için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez ve alacağın sayılan deniz alacaklarından olması ihtiyati haciz sebebidir (TTK m. 1353). Bu yüzden gemi bilgisini, alacağın kaynağını ve borçluyla bağlantısını belgeleyin.
Karma taşıma, gümrük bekleme ve satıştaki risk
Tek sevkiyatta kara ve deniz yolu birlikte kullanıldıysa her aşamanın teslim zamanını, taşıyıcısını ve belgesini sıralayın; hasarın oluştuğu bölümün tespiti uygulanacak sorumluluk rejimini etkileyebilir. Gümrükte bekleme yüzünden gecikme olduysa bütün sorumluluğu otomatik olarak taşıyıcıya yüklemeyin: belge sağlama, beyan ve taşıma yükümlülüklerinin kime ait olduğu, eksik belgenin kaynağı ve bekleme süresi somut olarak incelenir. Satıcı ile alıcı arasındaki risk paylaşımı da taşıma sözleşmesinden doğan hakları kendiliğinden ortadan kaldırmaz; kimin hangi talebi ileri sürebileceği ayrıca belirlenir.
Sık yapılan hatalar
- Hasarı teslimde veya üç günlük süre içinde yazılı bildirmemek.
- Bildirimle dava süresini birbirine karıştırmak ve bir yıllık süreyi kaçırmak.
- Yük değerini yüklemeden önce bildirmeyip senede yazdırmamak.
- Sörvey raporunu bildirimin yerine koymak.
- Hasarlı yükü tespit yaptırmadan elden çıkarmak veya imha etmek.
Navlun alacağı bakımından taşıyanın hapis hakkı ve teslimden sonra otuz gün içinde mahkemeye başvuru imkânı ayrıca hapis hakkı yazımızda anlatılmıştır (TTK m. 1201).