Taşıyıcı, taşıma sözleşmesinden doğan bütün alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir; hak, eşya taşıyıcının zilyetliğinde olduğu veya konişmento ve taşıma senedi aracılığıyla eşya üzerinde tasarruf hakkı bulunduğu sürece devam eder (TTK m. 891). Denizde ise taşıyan navlun sözleşmesinden doğan alacakları için hapis hakkına sahiptir; teslimden sonra bile otuz gün içinde mahkemeye başvurmak ve eşyanın henüz gönderilenin zilyetliğinde bulunması şartıyla yetkiler kullanılabilir (TTK m. 1201). Her durumda alacağın kapsamı ve yükün sahibi ayrıca incelenir.
Bu yazı navlun veya taşıma ücreti ödenmediği için yükünüzün teslim edilmemesi hâlinde hapis hakkının koşullarını, birden çok taşıyıcı ve birden çok hapis hakkı varsa sıralamayı, taşıma işleri komisyoncusunun rolünü ve sorumluluğunu, ardiyecinin saklama özenini ve zamanaşımını anlatır.
Bu yazıda
- Yük ücret yüzünden teslim edilmiyorsa hapis hakkı
- Denizde navlun alacağı ve hapis hakkının sınırları
- Birden çok taşıyıcı ve birden çok hapis hakkı
- Taşıma işleri komisyoncusu kimdir?
- Komisyoncunun sorumluluğu, ücreti ve alacak devri
- Ardiyeci ve depoya bırakılan mallar
- Pratik yol haritası
Yük ücret yüzünden teslim edilmiyorsa hapis hakkı
Karayolu veya diğer kara taşımalarında taşıyıcı, taşıma sözleşmesinden doğan bütün alacakları için Türk Medenî Kanunu'nun hapis hakkına ilişkin hükümleri uyarınca eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir. Bu hak refakat belgelerini de kapsar. Hapis hakkı yalnızca taşıyıcı eşyayı zilyetliğinde bulundurduğu veya konişmento ve taşıma senedi aracılığıyla eşya üzerinde tasarruf hakkına sahip olduğu sürece vardır. Rehnin paraya çevrilmesine yönelik bildirimin gönderilene yapılması şarttır; gönderilen bulunamıyorsa veya malı teslim almayı reddediyorsa bildirim gönderene karşı yapılır (TTK m. 891).
Bu hükümden iki sonuç çıkar. Birincisi, her ücret anlaşmazlığında yük tutulamaz: taşıyıcının hakkı taşıma sözleşmesinden doğan alacaklara dayanmalıdır. İkincisi, yükü tutan taşıyıcı mal sahibine karşı rastgele bir bedel dayatamaz; ücretin dayanağını, faturayı ve hangi işlem için istendiğini yazılı sormalısınız. Taşıma sözleşmesinin tarafı ile yükün sahibi farklı kişiler olabilir. Örneğin sipariş verdiğiniz firma nakliyeciye ödeme yapmadıysa yük sahibi olarak bu uyuşmazlığın doğrudan tarafı olmayabilirsiniz; yine de elinizdeki teslim belgeleri ve taşıma senedi kimin borçlu olduğunu belirlemede kritik rol oynar.
Acil teslim ihtiyacınız varsa teminat seçeneğini değerlendirin; tartışmalı tutar için güvence göstermek veya ödemeyi çekince kaydıyla yapıp sonradan geri istemek gibi yolları dosyanızın koşullarına göre bir avukatla gözden geçirebilirsiniz. Teslim engelini ve zamanını kayda geçirin, taşıyıcının yazılı yanıtlarını saklayın.
Denizde navlun alacağı ve hapis hakkının sınırları
Taşıyan, navlun sözleşmesinden doğan bütün alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir. Hak, eşya taşıyanın zilyetliğinde bulunduğu sürece devam eder. Teslimden sonra dahi, otuz gün içinde mahkemeye müracaat edilmek ve eşya henüz gönderilenin zilyetliğinde bulunmak şartıyla hapis hakkından doğan yetkilerin kullanılması mümkündür (TTK m. 1201).
Hapis hakkı sadece, üzerinde hapis hakkı kullanılan eşyanın taşındığı yolculuktan doğan alacakları teminat altına alır. Ayrıca ancak alacağı teminata alacak miktardaki eşya üzerinde kullanılabilir; müşterek avarya ve kurtarma alacakları için taşıyan eşyanın tümü üzerinde hapis hakkı kullanabilir (TTK m. 1201). Yani başka bir yolculuktan kalan alacak veya alakasız bir borç gerekçesiyle yükün tamamını tutmak kural olarak mümkün değildir.
Deniz yükünü teslim alırken belgesiz bir ödeme talebiyle karşılaşırsanız ücretin sözleşme veya tarife dayanağını, faturasını ve hangi işlem için istendiğini yazılı sorun. Liman ardiye bedeli ile taşıyıcının bekleme ücreti aynı kalem olmayabilir: farklı hizmet ve sözleşmelerden doğar. Faturadaki dönemi, tarifeyi, serbest süreyi ve muhatabı ayrı ayrı inceleyin.
Birden çok taşıyıcı ve birden çok hapis hakkı
Eşya birden çok taşıyıcı tarafından taşınırsa son taşıyıcı, önceki taşıyıcıların alacaklarını tahsil etmek zorundaysa onların haklarını, özellikle hapis hakkını kullanır. Önceki taşıyıcının alacağı sonraki taşıyıcı tarafından ödenirse alacak ve hapis hakkı sonrakine geçer (TTK m. 892). Aynı eşya üzerinde eşyanın taşınması ile bağlantılı birden çok hapis hakkı varsa, eşyanın taşınmasıyla doğrudan bağlantılı olanlar diğerlerinden önce gelir; sonuncular bakımından ise sonradan doğmuş olanlar öncekilerden önce gelir (TTK m. 893).
Taşıma işleri komisyoncusu kimdir?
Taşıma işleri komisyonculuğu sözleşmesiyle komisyoncu eşya taşıtmayı üstlenir; gönderen de kararlaştırılan ücreti ödemeyi borçlanır. Komisyoncu taşıma araçlarını ve yolunu belirler, fiilen taşıyacak taşıyıcıyı seçer, gerekli sözleşmeleri yapar ve talimat verir. Bu faaliyet ticari işletme faaliyetidir (TTK m. 917, 918). Pratikte "lojistik firması" ya da "nakliye aracısı" olarak anılan şirketler çoğunlukla bu rolde bulunur.
Komisyoncu eşyanın taşınmasını bizzat üstlenebilir. Bu hakkını kullanırsa taşımadan doğan haklar ve yükümlülükler yönünden taşıyıcı sayılır; kendi faaliyeti için isteyeceği ücretin yanında olağan taşıma ücretini de isteyebilir (TTK m. 926). Komisyoncu ayrıca kendi hesabına yapılmış bir taşıma sözleşmesine dayanarak eşyayı başka bir gönderenin eşyasıyla birlikte taşıtma hakkına, yani toplama yük hakkına sahiptir; bu hakkını kullanırsa toplama yükün taşınması konusunda taşıyıcının veya taşıyanın hak ve yükümlülüklerine sahip olur (TTK m. 927). Ücret olarak taşıma giderlerini de içeren tek bedel kararlaştırılmışsa komisyoncu yine taşımaya ilişkin olarak taşıyıcının veya taşıyanın hak ve yükümlülüklerine sahip olur (TTK m. 920, 921).
Komisyoncunun sorumluluğu, ücreti ve alacak devri
Komisyoncu, zilyetliğinde bulunan eşyanın zıyaından ve hasarından sorumludur. Zıya veya hasar dışındaki zararlarda ise yalnızca taşıtma borcuna ilişkin yükümlülüğünü ihlal ederse sorumlu olur; tedbirli bir tacirin özenine rağmen önlenemeyen zarardan kurtulur (TTK m. 928). Kendi adamlarının ve taşımanın yerine getirilmesi için yararlandığı kişilerin görevlerini yapmaları sırasındaki fiil ve ihmallerinden kendi fiil ve ihmali gibi sorumludur. Bu nedenle taşıyıcı seçimi yüzünden doğan zararı doğrudan komisyoncudan isteyebilirsiniz (TTK m. 929).
Komisyoncunun ücreti, eşyanın taşıyıcıya veya taşıyana tesliminin üzerine ödenir (TTK m. 920). Komisyoncunun kendi adına ve kendi hesabına yaptığı sözleşmelerden doğan alacakları ise gönderen ancak komisyoncu tarafından kendisine devredildikten sonra ileri sürebilir; bu alacaklar komisyoncunun alacaklılarıyla olan ilişkisinde gönderene geçmiş sayılır (TTK m. 922). Başka bir deyişle taşıyıcıya doğrudan başvurabilmek için alacağın size devredilmesi gerekir.
Taşıma işleri komisyoncusuna ilişkin kısımdaki hükümlerden doğan istemler ve haklar bir yılda zamanaşımına uğrar. Zararın komisyoncunun kasten veya pervasızca bir davranışından doğması hâlinde zamanaşımının başlangıcı bakımından TTK m. 855 hükümleri uygulanır (TTK m. 930). Zamanaşımı için bu yüzden bekleme yapmayın.
Ardiyeci ve depoya bırakılan mallar
Depolama ve taşımanın aynı faturada yer aldığı durumlarda hasarın hangi dönemde ve kimin zilyetliğinde oluştuğunu belirleyin; depo giriş-çıkış belgeleriyle taşıma teslimlerini tek bir çizelgede gösterin. Ardiyeci, kendisine bırakılan malları bir komisyoncu gibi özenle saklamak zorundadır; mallarda ayrıca önlem alınmasını gerektiren bir değişiklik olursa durumu imkân ölçüsünde saklatana bildirir ve saklatana, malları incelemesi ve örnek alması için alışılmış iş zamanlarında izin vermelidir (TBK m. 572).
Komisyoncu mu taşıyıcı mı: neden önemli?
Sözleşmenin karşısındaki firmanın komisyoncu mu yoksa taşıyıcı mı olduğu, hangi hükümlerin uygulanacağını belirler. Fatura ve sözleşmede "taşıma bedeli" tek kalem olarak yazılıyorsa, komisyoncunun taşıyıcı hak ve yükümlülüklerini üstlendiği yönünde değerlendirme yapılabilir (TTK m. 920, 921). Firma eşyayı kendi araçlarıyla taşıyorsa taşıyıcı sayılır (TTK m. 926). Yükünüz toplama yük olarak başkalarının eşyasıyla birleştirildiyse bu da sözleşme zincirinde ayrı bir halka oluşturur (TTK m. 927). Bu ayrımı yapmadan gönderilen yazılı bildirimler yanlış muhataba gidebilir; zarar ve ücret itirazlarınızı hem komisyoncuya hem fiilen taşıyan firmaya karşı koruyacak biçimde düzenleyin, her yazışmanın tarihini ve gönderim kanıtını saklayın.
Pratik yol haritası
- Taşıma sözleşmesinin tarafını ve yükün sahibini ayrı ayrı belirleyin.
- Talep edilen ücretin hangi taşıma veya yolculuktan doğduğunu yazılı sorun.
- Faturayı, tarifeyi ve dönemi inceleyin; liman ardiyesi, bekleme ve navlun kalemlerini ayırın.
- Acil teslim gerekiyorsa teminat veya çekinceli ödeme seçeneğini değerlendirin.
- Teslim engelinin tarihini, yazışmaları ve talepleri kaydedin.
- Komisyoncu ile çalışıyorsanız taşıyıcı seçimi ve alacak devri konularını sözleşmeden kontrol edin.
Hasar ve bildirim süreleri için taşıyıcının sorumluluğu yazımıza göz atın.