Dernek kurmak için önceden izin gerekmez: fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir; en az yedi kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesi aranır (5253 sayılı Kanun m. 2 ve m. 3). Aynı şekilde sendika kurmak, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenlemek ve siyasi parti kurmak için de önceden izin alınmaz; bu haklar ancak Anayasa'da sayılan sebeplerle ve kanunla sınırlanabilir (Anayasa m. 33, 34, 51, 68).
Bu yazı dernek kurma şartlarını, tüzük, bildirim ve denetim yükümlülüklerini, çocukların ve memurların durumunu, dernek binasında arama kurallarını, lokal ve kamu yararına dernek statüsünü; ayrıca Anayasa'daki dernek, toplantı, siyasi parti, çalışma, sendika, toplu sözleşme ve grev haklarını anlatır. Bu haklara yapılan müdahalelerle ilgili bireysel başvuru örnekleri için örgütlenme özgürlüğü yazımıza, toplantı ve gösteri yürüyüşü yazımıza ve sendika hakkı yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Dernek kurmak için izin gerekir mi, kaç kişi lazım?
- Tüzük, ad ve amaç kuralları
- Çocuklar, memurlar ve yönetici olamayacak kişiler
- Beyanname, bildirim ve belge saklama yükümlülükleri
- Denetim, arama ve faaliyetten alıkoyma
- Taşınmaz, lokal, ücret ve kamu yararına dernek
- Anayasa'da dernek ve vakıf, üyelikten çıkma
- Toplantı ve gösteri yürüyüşü
- Siyasi parti kurma ve üyelik
- Çalışma, sendika, toplu sözleşme ve grev
- Kaynaklar
Dernek kurmak için izin gerekir mi, kaç kişi lazım?
Kısa cevap: İzin gerekmez; en az yedi gerçek veya tüzel kişi gerekir.
Dernek, kazanç paylaşma dışında, kanunlarla yasaklanmamış belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşturulan tüzel kişiliğe sahip kişi topluluğudur (m. 2). Fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir; Türk Silâhlı Kuvvetleri ve kolluk kuvvetleri mensupları ile kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri hakkında özel kanunlarında getirilen kısıtlamalar saklıdır (m. 3). Derneğin tüzüğündeki amaç dışında faaliyette bulunması yasaktır; ayrıca Anayasa ve kanunlarla açıkça yasaklanan amaçlarla veya suç teşkil eden fiilleri gerçekleştirmek amacıyla dernek kurulamaz (m. 30).
Tüzük, ad ve amaç kuralları
Tüzükte derneğin adı ve merkezi, amacı ve çalışma konuları, üyelik şartları, genel kurulun toplanma şekli ve görevleri, yönetim ve denetim kurulları, şube bulunup bulunmayacağı, aidat miktarının belirlenme şekli, borçlanma usulleri, iç denetim, tüzük değişikliği ve fesihte mal varlığının tasfiyesi belirtilmelidir (m. 4). Dernek adlarında Türk, Türkiye, Milli, Cumhuriyet, Atatürk, Mustafa Kemal, Şehit, Gazi kelimeleri ile bunlardan oluşan kelimeler İçişleri Bakanlığının izniyle kullanılabilir (m. 28). Ad seçerken bu izin gereğini kuruluş aşamasında kontrol edin.
Çocuklar, memurlar ve yönetici olamayacak kişiler
- Çocuklar: Onbeş yaşını bitiren ayırt etme gücüne sahip küçükler, yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk dernekleri kurabilir veya kurulmuş çocuk derneklerine üye olabilir. Oniki yaşını bitiren küçükler yasal temsilcinin izniyle üye olabilir ancak yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz (m. 3).
- Memurlar: Kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri hakkında özel kanunlarında getirilen kısıtlamalar saklıdır. Kurumunuzun mevzuatını kontrol edin (m. 3; Anayasa m. 33).
- Yönetici engeli: Terörizmin finansmanı, uyuşturucu imal ve ticareti veya aklama suçlarından mahkûm olanlar, cezanın infazı sonrası süreler geçmiş veya af olmuş olsa bile derneklerin genel kurul dışındaki organlarında görev alamaz; yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı verilirse bu hüküm uygulanmaz (m. 3).
Beyanname, bildirim ve belge saklama yükümlülükleri
- Dernekler yıl sonu itibarıyla faaliyetlerini, gelir ve gider işlemlerinin sonuçlarını düzenleyecekleri beyanname ile her yıl Nisan ayı sonuna kadar mülkî idare amirliğine vermekle yükümlüdür (m. 19).
- Genel kurulu izleyen otuz gün içinde yönetim ve denetim kurulu ile diğer organlara seçilen asıl ve yedek üyeler merkezlerinin bulunduğu dernekler birimine bildirilir (m. 23).
- Derneğe üyeliğe kabul edilenler ile üyeliği sona erenlerin adı, soyadı, doğum tarihi ve kimlik numarası, kabul edilme ve sona erme tarihinden itibaren kırk beş gün içinde bildirilir (m. 23).
- Dernek gelirleri alındı belgesi ile toplanır ve giderler harcama belgesi ile yapılır; bankalar aracılığıyla toplanan gelirlerde dekont veya hesap özeti alındı belgesi yerine geçer. Alındı belgeleri ve harcama belgelerinin saklama süresi beş yıldır (m. 11).
- Edinilen taşınmazlar tapuya tescilinden itibaren bir ay içinde mülkî idare amirliğine bildirilir; taşınmaz alım ve satımı genel kurulun yetki vermesi üzerine yönetim kurulu kararıyla yapılır (m. 22).
- Dernek yönetim ve denetim kurullarının kamu görevlisi olmayan başkan ve üyelerine ücret verilebilir; ücret, yolluk ve tazminatlar genel kurul tarafından tespit edilir. Bu üyeler dışındaki üyelere ücret, huzur hakkı veya başka bir ad altında herhangi bir karşılık ödenemez (m. 13).
Denetim, arama ve faaliyetten alıkoyma
Gerekli görülen hâllerde İçişleri Bakanı veya mülkî idare amiri tarafından kamu görevlilerine denetim yaptırılabilir. Denetimlerin risk değerlendirmesine göre üç yılı geçmeyecek şekilde her yıl yapılması esastır; kolluk görevlendirilemez, denetim mesai saatleri içinde yapılır ve en az yirmidört saat önce derneklere bildirilir (m. 19). Derneklerin iş ve işlemlerinde kanuna ve ilgili yönetmeliklere aykırılık tespit edilmesi hâlinde, konusu suç teşkil etmeyen hata ve noksanlıkların mülkî idare amirinin yazılı istemi üzerine ilgili dernek tarafından otuz gün içerisinde giderilmesi zorunludur (m. 17).
Kamu düzeninin korunması veya suç işlenmesinin önlenmesi nedenlerinden birine bağlı olarak usulüne göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça, gecikmesinde sakınca bulunan durumlarda ise mülkî idare amirinin yazılı emri bulunmadıkça kolluk kuvvetleri dernek ve eklentilerine giremez, arama yapamaz ve eşyaya el koyamaz. Mülkî idare amirinin kararı yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını el koymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar, aksi hâlde el koyma kendiliğinden kalkar (m. 20). Anayasa'ya göre dernekler, kanunun öngördüğü hâllerde hâkim kararıyla kapatılabilir veya faaliyetten alıkonulabilir; gecikmede sakınca varsa kanunla yetkili kılınan merci faaliyetten men edebilir, bu karar yirmidört saat içinde hâkim onayına sunulur ve hâkim kırksekiz saat içinde açıklamazsa karar kalkar (Anayasa m. 33).
Taşınmaz, lokal, ücret ve kamu yararına dernek
Lokal, mülki idare amiri izniyle açılan, üyelerin bir araya geldiği sosyal mekândır. En az bir yıldan beri faaliyette bulunan dernekler lokal açabilir; federasyon ve konfederasyonlarda bu şart aranmaz. Çocuk dernekleri lokal açamaz ve belirli yerlerde lokal açılamaz (m. 2 ve m. 26/A). Kamu yararına çalışan dernekler Cumhurbaşkanı kararıyla tespit edilir; bir derneğin bu statüyü kazanabilmesi için en az bir yıldan beri faaliyette bulunması ve amacı ile faaliyetlerinin topluma yararlı sonuçlar verecek nitelikte ve ölçüde olması şarttır; bu dernekler en az iki yılda bir denetlenir (m. 27).
Anayasa'da dernek ve vakıf, üyelikten çıkma
Anayasa m. 33 uyarınca hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamaz; üyelikten çıkma hürriyeti güvence altındadır. Dernek kurma hürriyetine ilişkin hükümler vakıflarla ilgili olarak da uygulanır; vakıflar için de izin şartı aranmaz ve sınırlamalar yalnızca kanunla yapılabilir. Silâhlı Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri mensuplarına ve görevlerinin gerektirdiği ölçüde devlet memurlarına kanunla sınırlamalar getirilmesine engel yoktur.
Toplantı ve gösteri yürüyüşü
Anayasa m. 34'e göre herkes önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahiptir. Hakkın kullanılmasındaki şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir; bildirim usulü için Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'na bakmalısınız. Silahlı veya saldırı içeren bir eylem bu korumanın dışında kalır. Toplantı hakkı ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlığın ve genel ahlâkın veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması amacıyla ve kanunla sınırlanabilir.
Siyasi parti kurma ve üyelik
Siyasi partiler önceden izin almadan kurulur ve Anayasa ile kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürür; vatandaşlar parti kurma ve partilere girme hakkına sahiptir. Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, memur statüsündeki kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler mensupları ve yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasi partilere üye olamaz (Anayasa m. 68).
Çalışma, sendika, toplu sözleşme ve grev
- Çalışma ve sözleşme hürriyeti: Herkes dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir ve özel teşebbüsler kurmak serbesttir; Devlet özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini sağlayacak tedbirleri alır (Anayasa m. 48).
- Çalışma hakkı ve ödevi: Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir; Devlet çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, işsizleri korumak, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alır (m. 49).
- Sendika: Çalışanlar ve işverenler önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir; hiç kimse sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz. Hak ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir; tüzükler ve işleyiş Cumhuriyetin temel niteliklerine ve demokrasi esaslarına aykırı olamaz. İşçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin sendika alanındaki hakları, gördükleri hizmetin niteliğine uygun olarak kanunla düzenlenir (m. 51).
- Toplu sözleşme: İşçiler ve işverenler toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptir; memurlar ve diğer kamu görevlileri de toplu sözleşme yapabilir ve uyuşmazlıkta Kamu Görevlileri Hakem Kuruluna başvurabilir (m. 53).
- Grev: Toplu iş sözleşmesi sırasında uyuşmazlık çıkması hâlinde işçiler grev hakkına sahiptir; hakkın kullanılması iyi niyet kurallarına aykırı, toplum zararına olamaz. Grev ve lokavtın yasaklandığı veya ertelendiği hâllerde ertelemenin sonunda uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür; kararlar kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir (m. 54).
Sık yapılan hatalar
- Genel kurul sonrası bildirimi unutmak.
- Gelirleri alındı belgesi olmadan toplamak.
- Denetim ve arama yetkilerinin hâkim onayı gerektirdiğini bilmemek.
- Dernek adında ilgili sözcükler için izin almamak.
Kaynaklar
- 5253 sayılı Dernekler Kanunu - m. 2-4, 11, 13, 17, 19, 20, 22, 23, 26/A, 27, 28, 30
- 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası - m. 33, 34, 48, 49, 51, 53, 54, 68