Kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûm olmak, kanunun doğrudan sonucu olarak kamu görevi üstlenme, velayet, dernek ve şirket yöneticiliği gibi hakların kullanılmasını infaz tamamlanıncaya kadar engeller (TCK m. 53). Bu yoksunluklar çocukluk çağında işlenen suçlarda ve kısa süreli ertelenen cezalarda uygulanmaz; TCK dışındaki kanunların bağladığı yoksunluklar ise belli şartlarla mahkeme kararıyla giderilebilir (5352 sayılı Kanun m. 13/A).
Bu yazı hak yoksunluğunun kapsamını, yasaklanmış hakların geri verilmesi başvurusunu, memuriyet ve meslek yasağını, kamu görevine atanacaklar için yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasını ve dernek kurma, yönetme ve denetim kurallarını anlatır. Adli sicil kaydının silinmesi için adli sicil kaydı silme yazısına da bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Hapis cezasının hak yoksunluğu sonuçları (TCK m. 53)
- Yasaklanmış hakların geri verilmesi
- Devlet memurluğu, meslek ve ehliyet yasakları
- Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması
- Dernek kurma, üyelik ve yöneticilik
- Derneğin yükümlülükleri, denetimi ve cezalar
- Sık yapılan hatalar
Hapis cezasının hak yoksunluğu sonuçları (TCK m. 53)
Kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kişi şu haklardan yoksun bırakılır: kamu görevi üstlenme, velayet, vesayet, dernek ve şirket yöneticiliği veya denetçiliği, izne tabi meslek ve sanatı serbest icra etme. Yoksunluk cezanın infazı tamamlanıncaya kadar sürer. Ayrıntıyı maddenin birinci fıkrasından kontrol edin.
- Ertelenen, denetimli serbestlikle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlü: Altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından yoksunluk uygulanmaz. Dolayısıyla cezanız ertelenirse velayet hakkınız kendiliğinden elinizden gitmez.
- Kısa süreli hapis cezası ertelenenler ve çocuklar: Fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olanlar ile kısa süreli hapis cezası ertelenmiş olanlar hakkında kasten işlenen suçtan hapis cezasının kanuni sonuçlarını düzenleyen birinci fıkra uygulanmaz. Yani çocukken işlenen suç nedeniyle bu yoksunluklar doğmaz.
Yasaklanmış hakların geri verilmesi
TCK dışındaki kanunların belli bir suça veya cezaya bağladığı hak yoksunluklarının giderilmesi için başvurulan yola yasaklanmış hakların geri verilmesi denir. İnfazdan itibaren üç yıl geçmesi, bu sürede yeni suç işlenmemesi ve kişinin iyi hâlli yaşadığı yönünde mahkemede kanaat oluşması gerekir (5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m. 13/A).
- Yetkili mahkeme: Hükümlünün veya vekilinin talebi üzerine hükmü veren mahkeme ya da hükümlünün ikametgâhının bulunduğu yerdeki aynı derecedeki mahkeme karar verir. Mahkeme dosya üzerinde inceleme yapabilir veya Cumhuriyet savcısını ve hükümlüyü dinleyebilir.
- Ret hâlinde itiraz: Mahkemenin kararına karşı, hükümle ilgili olarak CMK'da öngörülen kanun yoluna başvurulabilir. Süre için kararın tebliğ tarihini ve karar üzerindeki bilgileri hemen kontrol edin.
- Kayıt ve masraf: Hakların geri verilmesine ilişkin karar kesinleşirse adli sicil arşivine kaydedilir. Başvuru nedeniyle oluşan masrafları hükümlü karşılar.
Devlet memurluğu, meslek ve ehliyet yasakları
Devlet memurluğuna girişte genel şart olarak kamu haklarından mahrum bulunmamak ve kasten işlenen suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasına ya da sayılan bazı suçlardan mahkûm olmamak aranır. Bu durum TCK m. 53'teki süreler geçmiş olsa bile devam eder (657 sayılı Kanun m. 48). Bu nedenle memuriyet başvurusunda "sabıkasızlık" şartı, yalnızca adli sicil kaydının silinmesiyle sona ermeyebilir; ilgili kanunun metnini kontrol etmek gerekir.
Meslek yasağı ise başka bir mantıkla işler: belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle işlenen taksirli suçtan mahkûmiyette, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere meslek yasağı veya sürücü belgesinin geri alınması kararı verilebilir. Bu süre cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar (TCK m. 53).
Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması
Arşiv araştırması mevcut kayıtlara dayanır; güvenlik soruşturması ise buna ek olarak daha geniş araştırma yapar. Arşiv araştırması, kişinin adli sicil kaydının, kolluk tarafından aranıp aranmadığının, hakkında tahdit bulunup bulunmadığının, kesinleşmiş mahkeme kararlarının ve kamu görevinden çıkarılma gibi durumların mevcut kayıtlardan tespit edilmesidir (7315 sayılı Kanun m. 4). Güvenlik soruşturması buna ek olarak kolluk ve istihbarat kayıtlarını, yabancılarla ilişkiyi, örgütlerle irtibatı araştırır ve görevi yansıtan hususları yerinden de inceler (m. 4 ve 5).
- Kimler hakkında yapılır? Arşiv araştırması, statüsü veya çalıştırma şekline bağlı olmaksızın ilk defa veya yeniden memuriyete ya da kamu görevine atanacaklar hakkında yapılır. Kamu kurumlarında çalışacak öğretmenler, ceza infaz kurumu personeli, üst kademe kamu yöneticileri ve sayılan güvenlik birimlerinde çalışacaklar için güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması birlikte yapılır (m. 3).
- Kimler yapar? Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve mahalli mülki idare amirlikleri; bu birimler yalnızca kendilerine iletilen taleple sınırlı olarak bilgi ve belge alabilir (m. 6).
- Soruşturma kayıtları: Arşiv araştırması, hakkında devam eden veya sonuçlanmış soruşturma ya da kovuşturmalar kapsamındaki olguları ve kesinleşmiş mahkeme kararlarını da mevcut kayıtlardan tespit eder; bu bilgiler yalnızca araştırma amacıyla kullanılabilir (m. 4 ve 9). HAGB kararları da bu araştırmada görünebilir.
- Verilerin saklanması: Elde edilen kişisel veriler, işlenme amacının ortadan kalkması hâlinde veya her durumda iki yılın sonunda değerlendirme komisyonlarınca silinir ve yok edilir; işlemeye karşı dava açılmışsa karar kesinleşmeden silinemez (m. 10).
- Verilere erişim: İstihbari faaliyetlere konu olmayan kişisel veriler için bilgilendirilme, erişim, düzeltme ve silme taleplerine ilişkin tedbirler alınır; milli savunma, milli güvenlik, kamu güvenliği, kamu düzeni ve ekonomik güvenlik istihbaratında elde edilen bilgiler kişiye verilemez (m. 8).
- Görevlilerin sorumluluğu: Görevliler hukuka aykırı sorgulama yapamaz, log kayıtlarını değiştiremez veya silemez, bilgileri paylaşamaz ya da basına veremez. Kişisel verilerle ilgili suç işlenirse 6698 sayılı Kanun m. 17, kabahat işlenirse m. 18 uygulanır (7315 sayılı Kanun m. 6 ve 11).
Dernek kurma, üyelik ve yöneticilik
Dernek kurmak için önceden izin almanız gerekmez. Fiil ehliyetine sahip gerçek veya tüzel kişiler izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Dernek, en az yedi gerçek veya tüzel kişinin bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmesiyle oluşan, kazanç paylaşma dışında ortak bir amaç güden tüzel kişiliğe sahip topluluktur (5253 sayılı Dernekler Kanunu m. 2 ve 3).
- Memur ve kolluk: Türk Silâhlı Kuvvetleri ve kolluk kuvvetleri mensupları ile memur statüsündeki kamu görevlileri hakkında özel kanunlarında getirilen kısıtlamalar saklıdır. Üyeliğe engel bir hüküm olup olmadığını kendi kurumunuzun mevzuatından kontrol edin (m. 3).
- Çocuklar: Onbeş yaşını bitiren, ayırt etme gücüne sahip küçükler yasal temsilcilerinin yazılı izniyle çocuk dernekleri kurabilir veya üye olabilir. Oniki yaşını bitiren küçükler izinle üye olabilir ancak yönetim ve denetim kurullarında görev alamaz. Çocuk derneklerine onsekiz yaşından büyükler kurucu veya üye olamaz (m. 3).
- Yöneticilik engeli: Terörizmin finansmanı, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ya da suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama suçlarından mahkûm olanlar, TCK m. 53'teki süreler geçmiş veya affa uğramış olsa bile derneklerin genel kurul dışındaki organlarında görev alamaz (m. 3).
- Tüzük: Derneğin adı ve merkezi, amacı ve çalışma konuları, üyelik şartları, genel kurulun toplanma şekli ve yetkileri, yönetim ve denetim kurullarının görev ve seçimi, aidat belirleme şekli, borçlanma usulleri, iç denetim ve tasfiye şekli tüzükte yer almalıdır (m. 4).
Derneğin yükümlülükleri, denetimi ve cezalar
- Yıllık beyanname: Dernekler yıl sonu itibarıyla faaliyetlerini ve gelir gider işlemlerinin sonuçlarını gösteren beyannameyi her yıl Nisan ayı sonuna kadar mülkî idare amirliğine verir. Bilerek gerçeğe aykırı beyanname verenler adli para cezasıyla cezalandırılır (m. 19 ve 32).
- Denetim: İçişleri Bakanlığı ve mülkî idare amirlerinin denetimleri mesai saatleri içinde yapılır ve en az yirmi dört saat önce derneklere bildirilir. Bu denetimlerde kolluk kuvveti mensupları görevlendirilemez; istenen bilgi, belge ve kayıtların gösterilmesi zorunludur (m. 19).
- Kolluğun girişi ve arama: Kamu düzeninin korunması veya suç işlenmesinin önlenmesi nedenleriyle hâkim kararı, gecikmesinde sakınca varsa mülkî idare amirinin yazılı emri olmadıkça kolluk dernek ve eklentilerine giremez, arama yapamaz ve eşyaya el koyamaz. Amirin kararı yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur; hâkim kararını el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde açıklamazsa el koyma kendiliğinden kalkar ve karar dernek yöneticilerine yazıyla duyurulur (m. 20).
- Yurt dışından yardım: Dernekler mülkî idare amirliğine önceden bildirimde bulunmak şartıyla yurt dışındaki kişi, kurum ve kuruluşlardan ayni ve nakdi yardım alabilir; nakdi yardımlar bankalar aracılığıyla alınır. Yurt dışına yapılacak yardımlar da önceden bildirilir (m. 21).
- Gelir-gider belgeleri: Gelirler alındı belgesiyle toplanır, giderler harcama belgesiyle yapılır; bu belgelerin saklama süresi beş yıldır. Defterlerin dernekler biriminden veya noterden onaylı olması zorunludur (m. 11).
- Bildirimler: Genel kurulu izleyen otuz gün içinde seçilen yönetim ve denetim kurulu ile diğer organların asıl ve yedek üyeleri dernekler birimine bildirilir; üyeliğe kabul edilenler ve üyeliği sona erenler kabul veya sona erme tarihinden itibaren kırk beş gün içinde bildirilir (m. 23).
- Taşınmaz: Genel kurulun yetki vermesi üzerine yönetim kurulu kararıyla taşınmaz satın alınabilir veya satılabilir; edinilen taşınmazlar tapuya tescilinden itibaren bir ay içinde mülkî idare amirliğine bildirilir (m. 22).
- Lokal: En az bir yıldan beri faaliyette bulunan dernekler lokal açabilir; çocuk dernekleri açamaz. Okul, ibadethane ve öğrenci yurdu binaları gibi sayılan yerlerde lokal açılamaz; tabela görülebilir yere asılır, sorumlu müdür bulunur ve alkollü içki için mülkî idare amirinin izni gerekir (m. 26).
- Kamu yararına çalışan dernek: En az bir yıldan beri faaliyette bulunma ve amaç ile faaliyetlerin topluma yararlı sonuç vermesi aranır; bu dernekler Cumhurbaşkanı kararıyla tespit edilir ve en az iki yılda bir denetlenir (m. 27).
- Hata ve noksanlıklar: Kanun ve Medenî Kanuna aykırılık tespit edilirse, konusu suç teşkil etmeyen hata ve noksanlıklar mülkî idare amirinin yazılı istemi üzerine otuz gün içinde giderilmek zorundadır (m. 17).
- Defter cezası: Tutulması gereken defter veya kayıtları tutmayan ya da tasdiksiz defter tutan yöneticiler üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır; defter ve kayıtların usulüne uygun tutulmaması hâlinde idari para cezası uygulanır (m. 32).
Sık yapılan hatalar
- Hak yoksunluğunun cezanın bitiminde otomatik olarak her alanda sona erdiğini düşünmek; devlet memurluğu gibi alanlarda ayrı kanun şartları vardır.
- Yasaklanmış hakların geri verilmesi başvurusunu infazdan itibaren gereken süre dolmadan yapmak.
- Güvenlik soruşturması verilerine erişim hakkının istihbari bilgileri kapsadığını varsaymak.
- Dernek beyannamesini veya yönetim değişikliği bildirimini süresinde vermemek.
- Yurt dışından yardımı önceden bildirmeden almak ve nakdi yardımı banka dışı yollarla kabul etmek.
- Dernek defterlerini onaysız tutmak.