Evlilik birliği içinde doğan çocuk, ana veya babadan biri Türk vatandaşı ise Türkiye içinde ya da dışında doğmuş olması fark etmeksizin Türk vatandaşıdır (5901 sayılı Kanun m. 7). Doğumla vatandaşlık kendiliğinden kazanılır ve doğum anından itibaren hüküm ifade eder; nüfus kaydına tescil ise ayrıca yaptırılır (m. 6). Türkiye'de doğan yabancı çocuk ise yalnızca doğduğu için değil, yabancı ana babasından dolayı doğumla hiçbir ülkenin vatandaşlığını kazanamıyorsa Türk vatandaşı sayılır (m. 8).
Bu yazı çocuğun doğumla ve sonradan Türk vatandaşlığını nasıl kazandığını, evlat edinme, ana babanın vatandaşlığı kazanması veya kaybetmesi, seçme hakkı ve yeniden kazanma yollarını, ispat kurallarını ve vatandaşlık kararlarının çocuklara etkisini anlatır.
Bu yazıda
- Soy bağı esası: evli ve evli olmayan ana baba
- Doğum yeri esası: Türkiye'de doğan yabancı çocuk
- Doğumla kazanmak için karar gerekir mi, nasıl ispatlanır
- Evlat edinme yoluyla vatandaşlık
- Ana baba vatandaş olunca çocuk
- Ana babaya bağlı kayıp ve seçme hakkı
- Yeniden kazanma ve vatandaşlıktan ayrılma
- Kaybettirme kararının çocuklara etkisi
- Kaynaklar
Soy bağı esası
Türk anneden doğan çocuk, baba yabancı ve ana baba evli olmasa bile Türk vatandaşıdır. Türk vatandaşı ana ve yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk için ayrıca başvuru ya da Bakanlık kararı aranmaz (5901 sayılı Kanun m. 7). Türk baba ve yabancı anadan evlilik dışı doğan çocuk ise soy bağının kurulmasını sağlayan usul ve esaslar yerine getirildiğinde Türk vatandaşlığını kazanır; baba tanımadıkça veya soy bağı mahkemece kurulmadıkça bu sonuç doğmaz (m. 7). Evli bir Türk ve yabancı çiftin çocuğu da Türk vatandaşıdır; çocuğun yabancı ana veya babasının vatandaşlığını da alması bu kuralı ortadan kaldırmaz, çocuk çok vatandaşlı olabilir. Kayıt için doğum bildirimi yapılır; yurt dışı doğumlarda dış temsilciliğe başvurulur.
Doğum yeri esası
Sadece Türkiye'de doğmak yetmez. Türkiye'de doğan çocuk, yabancı ana ve babasından dolayı doğumla herhangi bir ülkenin vatandaşlığını kazanamıyorsa doğumdan itibaren Türk vatandaşı sayılır; ebeveynin ülkesi vatandaşlık veriyorsa bu hüküm uygulanmaz (m. 8). Ana babanın vatansız olması bu durumun tipik örneğidir, ancak somut dosyada kayıtlar incelenir. Türkiye'de bulunmuş çocuk, aksi sabit olmadıkça Türkiye'de doğmuş sayılır; anne ve babasından dolayı hiçbir ülkenin vatandaşlığını kazanamıyorsa doğumdan itibaren Türk vatandaşı olur. Sonradan ana babası ortaya çıkarsa durum yeniden değerlendirilir (m. 8).
Kısaca fark şudur: soy bağı esasında çocuk Türk vatandaşı ana veya babasından dolayı vatandaş olur ve doğduğu ülke önemli değildir; doğum yeri esasında Türkiye'de doğmuş ve doğumla hiçbir ülkenin vatandaşlığını kazanamamış çocuk Türk sayılır (m. 6-8).
Karar gerekir mi, nasıl ispatlanır?
Doğumla vatandaşlık için Bakanlık kararı gerekmez. Bakanlık kararı veya evlat edinme ya da seçme hakkının kullanılması sonradan kazanma hâlleridir (m. 6 ve m. 9). Türk vatandaşlığının ispatı herhangi bir şekle bağlı değildir: nüfus kayıtları, nüfus cüzdanları ve pasaport veya yerine geçen belgeler aksi sabit oluncaya kadar vatandaş olduğuna karine oluşturur; tereddüt hâlinde konu Bakanlıktan sorulur (m. 36).
Evlat edinme yoluyla vatandaşlık
Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hâli bulunmamak şartıyla, evlat edinme karar tarihinden itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir. Bu düzenleme ergin olmayanları kapsar; ergin biri evlat edinilirse bu madde doğrudan vatandaşlık sağlamaz, kişi genel yolla veya kanundaki diğer şartlara göre başvurabilir (m. 17). Evlat edinilerek Türk olanlar, ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkıyla Türk vatandaşlığından ayrılabilir; ayrılma ilgiliyi vatansız kılacaksa bu hak kullanılamaz (m. 34).
Ana baba vatandaşlık kazanırsa çocuk
Velayeti sizde olan çocuklar, diğer eşin muvafakat etmesi hâlinde Türk vatandaşlığını kazanır. Muvafakat verilmezse mutat mesken bulunan ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır; ana ve baba vatandaşlığı birlikte kazanıyorsa çocukları da kazanır. Yetkili makam kararıyla Türk vatandaşlığının kazanılması eşin vatandaşlığına tesir etmez; yani eşinizin vatandaş olması sizi otomatik vatandaş yapmaz, kendi şartlarınızı taşıyorsanız ayrıca başvurmalısınız (m. 20). Ana veya babanın vatandaşlığı kazandığı tarihte kendileriyle birlikte işlem görmeyen çocuklar, ergin olduktan sonra başvurduklarında genel başvuru şartlarını düzenleyen 11. madde hükümlerine tabi olur (m. 20).
Ana babaya bağlı kayıp ve seçme hakkı
Vatandaşlığını kaybeden ana veya babanın talebi ve diğer ebeveynin muvafakati hâlinde çocukları da kendileriyle birlikte vatandaşlığı kaybeder; muvafakat verilmezse hâkim kararına göre işlem yapılır ve kayıp çocukları vatansız bırakacaksa bu hüküm uygulanmaz (m. 27). Ana veya babaya bağlı olarak vatandaşlığını kaybeden çocuklar, ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığını kazanabilir (m. 21). Seçme hakkıyla vatandaşlık, bu hakkın kullanılmasına dair şartların tespitine ilişkin karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder; başvuru tarihi değil karar tarihi esas alınır. Seçme hakkıyla vatandaş olanların eşleri ve çocukları hakkında 20. madde hükümleri uygulanır (m. 22).
Seçme süresi kaçırıldıysa, yeniden kazanma ve ayrılma
Kanundaki süre içinde seçme hakkını kullanmayanlar, millî güvenlik bakımından engel yoksa, Türkiye'de ikamet süresine bakılmaksızın Bakanlık kararıyla vatandaşlığı yeniden kazanabilir (m. 13). Ana ya da babadan dolayı soy bağıyla doğumla Türk olanlardan yabancı ana veya babanın vatandaşlığını kazananlar, ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde Türk vatandaşlığından ayrılabilir; ayrılma sizi vatansız bırakacaksa seçme hakkı kullanılamaz (m. 34).
Kaybettirme kararı çocukları etkiler mi?
Vatandaşlığı kaybettirme kararları şahsidir; ilgilinin eş ve çocuklarına tesir etmez. Karar Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder; eş ve çocukların vatandaşlığı kendi durumlarına göre devam eder (m. 30).
Örnek durumlar
Örnek 1: Anne ve babası evli, babası Türk, annesi yabancı olan bir çocuk Almanya'da doğdu. Çocuk doğumla Türk vatandaşıdır; yurt dışında doğduğu için nüfusa tescil işlemini dış temsilcilik aracılığıyla yaptırmak gerekir (m. 7).
Örnek 2: Yabancı bir çiftin çocuğu Türkiye'de doğdu ve ebeveynlerin ülkesi çocuğa vatandaşlık vermiyor. Bu durumda çocuk doğumdan itibaren Türk vatandaşı sayılır. Ebeveynin ülkesi çocuğa vatandaşlık veriyorsa durum değişir (m. 8).
Örnek 3: Türk bir baba ile yabancı bir anne evli olmadan bir çocuk dünyaya getirdi. Çocuğun Türk vatandaşlığı baba ile soy bağının hukuken kurulmasına bağlıdır; bunun için tanıma veya mahkeme yoluyla soy bağı kurulmalıdır (m. 7).
Örnek 4: Annesi Türk vatandaşlığından çıkan ve çocuğu da kendisiyle birlikte kaybeden bir genç, ergin olunca vatandaşlığa dönmek istiyor. Ergin olmasından itibaren üç yıl içinde seçme hakkını kullanabilir; bu süre geçtiyse Bakanlık kararıyla yeniden kazanma yolu değerlendirilir (m. 21 ve m. 13).
Bu örnekler genel kuralı göstermek içindir; somut dosyanızda ebeveynlerin uyrukları, evlilik durumu ve doğum kayıtları sonucu değiştirebilir. Tereddüt varsa konunun Bakanlıktan sorulabileceğini, vatandaşlığın ispatının ise belirli bir şekle bağlı olmadığını unutmayın (m. 36).
Hangi belgeler önemlidir?
- Çocuğun doğum belgesi ve ebeveynlerin kimlik veya pasaport bilgileri.
- Ebeveynlerin evlilik belgesi; evli değillerse tanıma veya soy bağı kararı.
- Yurt dışı doğumlarda yabancı makamlardan alınmış resmî doğum belgesi.
- Muvafakat gereken işlemlerde diğer ebeveynin yazılı rızası veya hâkim kararı.
- Evlat edinme kararı ve ergin olmama durumunu gösteren belgeler.
Sık yapılan hatalar
- Doğumla Türk olan çocuğun nüfus kaydına tescilini geciktirmek.
- Türkiye'de doğmanın tek başına vatandaşlık sağladığını sanmak.
- Baba ile soy bağı kurulmadan Türk baba üzerinden vatandaşlık beklemek.
- Ergin olduktan sonra üç yıllık seçme hakkı süresini kaçırmak.
- Yurt dışındaki ebeveynin muvafakatini önceden hazırlamamak.