Genel yolla Türk vatandaşlığı için başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmek ve kanundaki diğer şartları birlikte taşımak gerekir (5901 sayılı Kanun m. 11 ve 15). Bir Türk vatandaşı ile evlenmek ise doğrudan vatandaşlık kazandırmaz; en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar başvuruda bulunabilir (m. 16). Şartları taşımak da mutlak bir kazanma hakkı sağlamaz: Bakanlık inceleme sonucunda uygun görmediklerinin talebini reddeder (m. 10, 19). Ev almak vatandaşlık veya ikamet garantisi değildir; bu işlemler ayrı koşullara bağlıdır.
Bu yazı genel yolla vatandaşlık şartlarını, başvuru yeri ve incelemeyi, evlilik yolunu, istisnai kazanma ile taşınmaz edinmenin farkını, vatandaşlığın kaybı ve iptalini, nüfus kaydı ve tescil işlemlerini ve yurt dışında çalışan vatandaşların borçlanma hakkını anlatır.
Bu yazıda
- Genel yolla vatandaşlığın şartları
- Başvuru nereye yapılır, kim inceler, karar ne zaman geçerli olur?
- Evlilik yoluyla başvuru
- Ev almak vatandaşlık veya ikamet garantisi midir?
- Vatandaşlığın kaybı: çıkma, kaybettirme, seçme hakkı
- Vatandaşlığa alınma kararının iptali ve geri alınması
- Nüfus kaydı ve tescil
- Yurt dışında çalışan vatandaşların borçlanması
- Kaynaklar
Genel yolla vatandaşlığın şartları
Genel yolla başvuruda şu şartlar aranır (m. 11): başvuranın kendi millî kanununa, vatansızsa Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olması; başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de beş yıl kesintisiz ikamet etmiş olması; Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla göstermesi; genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığının bulunmaması; iyi ahlak sahibi olması; yeteri kadar Türkçe konuşabilmesi; Türkiye'de kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olması; millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hâlinin bulunmaması.
İkamet, Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye'de oturmaktır. Başvuru için aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunulabilir; bu süreler ikamet süresinin içinde değerlendirilir, yani ikamet kesilmiş sayılmaz (m. 15). Giriş-çıkış ve izin kayıtlarınızı dönemlere ayırarak saklayın. Erginlik yaşı başvuranın vatandaşı olduğu ülkenin hukukuna göre belirlenir.
Her hastalık engel değildir; yalnız genel sağlık açısından tehlike oluşturan hastalık şartı engelleyebilir ve somut durumda tıbbi belgeler değerlendirilir. Gelir şartı için kanunda tutar yazmaz; hangi belgelerin istendiğini valilikten öğrenmeniz gerekir. Türkçe şartı için kanun düzeyi tarif etmez; bu şartın nasıl değerlendirildiğini valilik veya komisyon aşamasında sorabilirsiniz. Yerleşme kararı ise düzenli ikamet, çalışma, ev ve sosyal bağlar gibi davranışlarla gösterilebilir; yalnız beyan çoğu zaman yetmeyebilir.
KKTC vatandaşı olarak başvuruda Türk vatandaşı olmak istediğinizi yazılı beyan ederseniz Türk vatandaşlığını kazanırsınız; KKTC vatandaşlığını sonradan kazananlar hakkında ise genel başvuru şartlarını düzenleyen 11. madde uygulanır (m. 42).
Başvuru nereye yapılır, kim inceler, karar ne zaman geçerli olur?
Başvurular yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında dış temsilciliklere yapılır; başvuru bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletname ile yapılabilir (m. 37 ve 4). Avukat veya vekil başvuru yapacaksa vekâletnamede bu yetkinin açıkça bulunması önemlidir.
Genel yolla ve evlilik yoluyla başvuranların şartları taşıyıp taşımadığını illerde oluşturulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu tespit eder; şartlar sağlanıyorsa vatandaşlık dosyası düzenlenir ve karar verilmek üzere Bakanlığa gönderilir (m. 18, 19). Bakanlık uygun görmediklerinin talebini reddeder; vatandaşlığın kazanılmasına ilişkin kararlar ilgiliye ve başvuru makamlarına tebliğ edilir (m. 19, 41). Ret kararını tebliğ tarihini gösterecek şekilde saklayın. Yetkili makam kararıyla kazanılan vatandaşlık karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder; ardından kişi nüfus kütüğüne tescil edilir (m. 20). Sonradan vatandaşlık kazanmaya ilişkin hizmet bedeli Bakanlık ve Maliye Bakanlığınca birlikte belirlenir; geliri olmayanlar ve birlikte işlem gören ergin olmayan çocukları için alınmaz; güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin (m. 45).
Evlilik yoluyla başvuru
Bir Türk vatandaşı ile evlenmek doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar başvuruda bulunabilir (m. 16). Başvuranda aile birliği içinde yaşama, evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâlinin bulunmaması şartları aranır. Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümü nedeniyle evliliğin sona ermesi hâlinde aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz. Evlenme ile vatandaşlığı kazanan yabancılar evlenmenin butlanına karar verilmesi hâlinde evlenmede iyiniyetli iseler vatandaşlığı korurlar. Evlilik kaydınızı, ortak yaşamınızı gösteren belgelerinizi ve mevcut statünüzü hazırlayarak uygun yolu belirleyin; kesin sonuç vaadine güvenmeyin. Bu arada aile ikamet izni ayrı bir işlemdir; ayrıntı için ikamet izni yazımıza bakın.
Ev almak vatandaşlık veya ikamet garantisi midir?
Hayır. Taşınmaz edinimi ile ikamet ve vatandaşlık ayrı işlemlerdir. Kanun, genel yolun yanında Cumhurbaşkanı kararıyla istisnai yoldan vatandaşlık kazanılabileceğini düzenler; bu yollar millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması şartına bağlıdır ve kanunda sayılan kişi gruplarını kapsar (m. 12). Taşınmaz sahipliğiyle ilgili başvuru koşulları otomatik ve sınırsız kalış hakkı vermez; başvuru türünün güncel koşulları ve taşınmazın nitelikleri idarece incelenir. Satış ilanındaki vaadi esas alarak ödeme yapmayın; tapu ve başvuru uygunluğunu işlemden önce doğrulayın. Yabancıların taşınmaz edinme sınırları için taşınmaz edinme yazımıza göz atın.
Vatandaşlığın kaybı: çıkma, kaybettirme, seçme hakkı
Türk vatandaşlığı yetkili makam kararıyla veya seçme hakkının kullanılmasıyla kaybedilir; yetkili makam kararıyla kayıp ise çıkma, kaybettirme veya vatandaşlığa alınmanın iptali yoluyla gerçekleşir (m. 23-24).
Çıkmak için ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak, yabancı devlet vatandaşlığını kazanmış olmak veya kazanacağına dair inandırıcı belirtiler bulunmak, suç veya askerlik hizmeti nedeniyle aranmamak ve mali ya da cezai tahdit altında olmamak gerekir; Bakanlık çıkma izni veya belgesi verebilir (m. 25). Çıkma izin belgesi karar tarihinden itibaren iki yıl geçerlidir; bu süre içinde yabancı devlet vatandaşlığını kazandığınıza dair bilgi ve belgeleri yurt içinde valiliğe, yurt dışında dış temsilciliğe vermeniz gerekir (m. 26). Çıkma yoluyla vatandaşlık, çıkma belgesinin ilgiliye imza karşılığı teslimiyle kaybedilir; izin belgesinin alınması tek başına vatandaşlığı sona erdirmez (m. 27). Eşlerden birinin çıkması diğer eşin vatandaşlığına tesir etmez; çocuklar ise vatandaşlığı kaybeden ebeveynin talebi ve diğer ebeveynin muvafakatiyle birlikte kaybedebilir, muvafakat yoksa hâkim kararı aranır.
Kaybettirme kararı Cumhurbaşkanı kararının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder ve yayımlandığı tarihte tebliğ edilmiş sayılır; karar şahsidir, eş ve çocuklara tesir etmez (m. 30, 41). Soy bağıyla doğumla Türk olup yabancı ana veya babanın vatandaşlığını doğumla ya da sonradan kazananlar, ergin olmalarından itibaren üç yıl içinde seçme hakkıyla Türk vatandaşlığından ayrılabilir; ayrılma ilgiliyi vatansız kılacaksa seçme hakkı kullanılamaz (m. 34). Seçme hakkıyla kayıp, şartların varlığının tespitine ilişkin karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder (m. 35).
Vatandaşlığa alınma kararının iptali ve geri alınması
Vatandaşlığı kazanma kararı, ilgilinin yalan beyanı veya vatandaşlığı kazanmaya esas teşkil eden önemli hususları gizlemesi sonucunda verilmişse kararı veren makam tarafından iptal edilir; iptal kararı karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder (m. 31-32). İptal kararı, ilgili kişiye bağlı olarak Türk vatandaşlığını kazanan eş ve çocuklar hakkında da uygulanır. İptal edilenler hakkında 5683 sayılı Kanun hükümleri uygulanır; malların tasfiyesi gerekli görülürse iptal kararında belirtilir ve bu kişiler en geç bir yıl içinde mallarını tasfiye etmek zorundadır, aksi hâlde mallar Hazinece satılır. İptale karşı yargı yoluna başvurulursa tasfiye dava sonuna bırakılır (m. 33).
Vatandaşlığın kazanılması veya kaybına ilişkin kararlar hukuki şartlar oluşmadan veya mükerrer olarak verildiği sonradan anlaşılırsa geri alınır; karardaki maddi hata veya eksiklik ise Genel Müdürlükçe düzeltme veya tamamlama kararıyla giderilir (m. 39-40).
Nüfus kaydı ve tescil
Her Türk vatandaşı yurt içinde nüfus müdürlüğüne, yurt dışında dış temsilciliğe başvurarak kendisini nüfus kütüklerine yazdırmak ve kimlik kartı almak zorundadır; ergin olmayanlar için veli, vasi veya kayyımları sorumludur (5490 sayılı Kanun m. 11). Bunlar yoksa çocuğu yanında bulunduranlar veya yetkili kuruluş yetkilileri sorumludur. Vatandaşlığı sonradan kazananlar, kazandıkları tarihten itibaren nüfus kütüğüne geçirilir ve vatandaşlığı kazanma kararı üzerine düzenlenen formlara uygun olarak aile kütüğüne tescil edilir; ayrıca doğum belgesi gibi ek işlem istenmez (m. 11, 20). Yurt dışında oturan ve Türkiye'de aile kütüğü bulunmayan vatandaşlar Bakanlığın göstereceği bir nüfus müdürlüğünde açılacak aile kütüğüne kaydedilir (m. 7).
Nüfus kayıtları ve dayanak belgeler gizlidir; yetkili ve sorumlu memurlar ile denetim yetkisi olanlar dışında kimse inceleyemez, mahkemeler hariçtir; kayıt sahibi kendi kayıt örneğini alabilir (m. 9, 44). Aile kütüğünde kimlik numarası, ad soyad, cinsiyet, ana baba adı, doğum yeri ve tarihi, medeni hâl, din, adres, fotoğraf ve evlenme, boşanma, ölüm, vatandaşlığın kazanılması gibi değişiklikler bulunur (m. 7). Kütüğe düşülen her kayıt usulüne uygun belgeye dayanmalıdır (m. 12). Aile kütüğü ve özel kütüklerdeki kayıtlarla bunlardan çıkarılan örnekler aynı hukuki değere sahiptir; aralarında fark varsa aksi sabit oluncaya kadar kayda esas olan dayanak belge geçerlidir (m. 5, 10).
Nüfusa hiç kaydedilmemişseniz bulunduğunuz yerin nüfus müdürlüğüne, yurt dışında en yakın dış temsilciliğe Türk vatandaşı olduğunuzu gösteren resmî belgelerle başvurun; tescile engel hâl yoksa kaydedilirsiniz (m. 58). Kimliğini ispat edemeyen veya nüfusta kayıtlı olmadığı tespit edilen kişiler hakkında kolluk gerekli işlemleri yaptıktan sonra düzenleyeceği evrakı nüfus müdürlüğüne bildirir (m. 18). Yabancılara kimlik numarası verme ve yabancılar kütüğüne kaydetme yetkisi Bakanlıktadır; bir kamu kurumuna başvuran yabancılara talepleri hâlinde yabancı kimlik numarası verilebilir (m. 8). Yabancı kimlik numarası vatandaşlık kanıtı değildir. Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası kişiye bir defa verilir ve değiştirilemez (m. 46, 47). Adres değişikliğini yirmi işgünü içinde nüfus müdürlüklerine veya dış temsilciliklere bildirmeniz zorunludur; şahsen veya güvenli elektronik imzayla yapılabilir, vekâletname ibraz edenler başkası adına da bildirebilir (m. 50). Nüfus müdürlüğüne gerçek dışı beyanda bulunanlar ve bunlara tanıklık edenler altı aydan dört yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır; adres değişikliğinde gerçeğe aykırı beyan ayrıca idari para cezasına yol açabilir, tutarı resmî kaynaktan kontrol edin (m. 67, 68).
Yurt dışında çalışan vatandaşların borçlanması
Türk vatandaşları ile doğumla Türk olup çıkma izniyle vatandaşlığı kaybedenler, on sekiz yaşını doldurduktan sonra Türk vatandaşı olarak yurt dışında geçen ve belgelendirilen sigortalılık sürelerini, istek hâlinde borçlanarak sosyal güvenlikleri bakımından değerlendirebilir (3201 sayılı Kanun m. 1). Başvuru Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılır; yurt dışında çalışırken veya kesin dönüşten sonra yapılabilir, ölenlerin Türk vatandaşı hak sahipleri de başvurabilir (m. 3).
Tahakkuk ettirilen borç, tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içinde ödenir; ödenen gün sayısı prim ödeme gün sayısına ve prime esas kazanca dahil edilir, süresinde ödenmezse yeniden başvuru aranır (m. 4). Sürelerin tespitinde bir yıl 360 gün, bir ay 30 gün sayılır (m. 5). Aylık bağlanması için yurda kesin dönülmüş olması, borcun tamamının ödenmiş olması ve borcun tamamı ödendikten sonra yazılı istekte bulunulması gerekir; aylıklar istek tarihini takip eden ay başından itibaren bağlanır (m. 6). Kanunun yürürlük tarihinden önce veya sonra aylık bağlanmış olanlar ile aylığa hak kazanmış bulunanlar bu Kanundan yararlanamaz (m. 8). Sosyal güvenlik sözleşmeleriyle kısmi aylık bağlananlar, borçlarını tamamen ödemek şartıyla kısmi aylıklarını ödeme tarihini izleyen aybaşından itibaren tam aylığa çevirtebilir (m. 9). Ülkelerarası anlaşmalarla yabancı ülkelerdeki kurumlara yatırılmış primler Türkiye'ye aktarılırsa, borçlandıkları süreye isabet eden miktar transfer tarihindeki cari kur üzerinden Türk Lirası olarak iade edilir (m. 10).
Kaynaklar
- 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu (m. 4, 10-12, 15, 16, 18-20, 23-27, 30-35, 37, 39-42, 45)
- 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu (m. 5, 7-12, 18, 20, 44, 46, 47, 50, 58, 67, 68)
- 3201 sayılı Yurt Dışında Bulunan Türk Vatandaşlarının Yurt Dışında Geçen Sürelerinin Sosyal Güvenlikleri Bakımından Değerlendirilmesi Hakkında Kanun (m. 1, 3-6, 8-10)