5378 sayılı Kanuna göre engelli; fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıplar nedeniyle topluma diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireydir (m. 3). Engelliliğe dayalı ayrımcılık yasaktır (m. 4); istihdamın hiçbir aşamasında engelliliğe dayalı ayrımcı uygulama yapılamaz ve makul düzenlemeler yapılması zorunludur (m. 14). Yapılı çevre, toplu taşıma ve bilgilendirme hizmetlerinin erişilebilir olması gerekir (m. 7).
Bu yazı, engelli tanımını, ayrımcılık türlerini, makul düzenleme ve erişilebilirlik yükümlülüklerini, işe alım ve çalışma hayatındaki hakları, korumalı işyerini, özel eğitim ve üniversite desteklerini, engellilik durumunun belirlenmesini, rehabilitasyon ve erken tanı hizmetlerini ve bağımsız yaşam ilkelerini anlatır.
Bu yazıda
- Engelli kimdir? Temel kavramlar
- Ayrımcılık: doğrudan ve dolaylı
- Makul düzenleme ve erişilebilirlik
- Yeni binalar, toplu taşıma ve internet siteleri
- İşe alım ve çalışma hayatı
- Korumalı işyeri
- Eğitim: özel eğitim, üniversite, işaret dili
- Engellilik durumunun belirlenmesi ve sağlık kurulu raporu
- Rehabilitasyon, habilitasyon ve erken tanı
- Bağımsız yaşam, çocuk ve kadınlar
- Kaynaklar
Kanuna göre engelli kimdir?
Engelli, fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duyusal yetilerinde çeşitli düzeyde kayıplar nedeniyle topluma diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarından etkilenen bireydir. Tanım, bireydeki kayıp ile çevre engelinin birlikte değerlendirilmesine dayanır (5378 sayılı Kanun m. 3). Yani yalnızca tıbbi duruma değil, kişinin karşılaştığı çevresel ve tutumsal engellere de bakılır.
Ayrımcılık: doğrudan ve dolaylı
Engelliliğe dayalı ayrımcılık; siyasi, ekonomik, sosyal, kültürel, medeni veya başka bir alanda insan hak ve özgürlüklerinin diğerleriyle eşit kullanılması önünde engelliliğe dayalı yapılan her türlü ayrım, dışlama veya kısıtlamadır; kanun bunu yasaklar (m. 3 ve 4). Doğrudan ayrımcılık, engellinin hak ve özgürlüklerden diğerlerine kıyasla eşit yararlanmasını engelleyen farklı muameledir. Dolaylı ayrımcılık ise görünüşte tarafsız uygulamaların, engellinin nesnel olarak haklılaştırılamayan dezavantajlı bir konuma düşmesine yol açmasıdır. Örneğin yalnızca merdiven bulunan bir başvuru merkezi, kimseye “gelmeyin” demese de tekerlekli sandalye kullanan kişiyi fiilen dışarıda bırakır.
Makul düzenleme nedir, kim yapmak zorunda?
Makul düzenleme, engellilerin haklarını eşit kullanabilmesi için belirli bir durumda ihtiyaç duyulan, ölçüsüz veya aşırı yük getirmeyen gerekli ve uygun değişiklik ve tedbirlerdir. İşyerlerinde bunu görevli kurumlar ve işverenler yapmak zorundadır (m. 3 ve 14). Çalışan veya başvuru yapan engellilerin karşılaşabileceği engel ve güçlükleri ortadan kaldıracak istihdam önlemleri ve makul düzenlemeler, görev ve yetkisi bulunan kurumlar ile işverenlerce yapılır. Çalışma masasının yüksekliğinin ayarlanması, çalışma saatlerinde esneklik veya ekran okuyucu yazılımı birer örnek olabilir; her somut ihtiyaç için ölçüsüz yük bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir.
Erişilebilirlik, yeni binalar, toplu taşıma ve internet siteleri
Erişilebilirlik; binaların, açık alanların, ulaşım ve bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler tarafından güvenli ve bağımsız olarak ulaşılabilir ve kullanılabilir olması demektir (m. 3 ve 7).
- Yeni yapılar: Yapılı çevrede erişilebilirliğin sağlanması için planlama, tasarım, inşaat, imalat, ruhsatlandırma ve denetleme süreçlerinde erişilebilirlik standartlarına uygunluk sağlanır; standartlar Türk Standardları Enstitüsünün erişilebilirlikle ilgili yayımladığı standartlardır (m. 7 ve 3).
- Toplu taşıma: Özel ve kamu toplu taşıma sistemleri ile sürücü koltuğu hariç dokuz veya daha fazla koltuğu bulunan toplu taşıma araçlarının engellilerin erişebilirliğine uygun olması zorunludur. Eksiklik için ilgili belediyeye veya kuruma başvurabilirsiniz (m. 7).
- İnternet siteleri ve bilgi hizmetleri: Kanuna göre bilgilendirme hizmetleri ile bilgi ve iletişim teknolojisinin engelliler için erişilebilir olması sağlanır; bu, internet sitesi ve dijital hizmetler gibi alanları da kapsayan bir erişilebilirlik ilkesidir (m. 7).
İşveren engelli olduğum için işe almayabilir mi?
Hayır. İşe başvuru, alım, çalışma süreleri ve şartları, kariyer gelişimi ve sağlıklı güvenli çalışma koşulları dâhil istihdamın hiçbir aşamasında engelliliğe dayalı ayrımcı uygulama yapılamaz; çalışan engelli, engelinden dolayı aleyhine farklı muameleye tabi tutulamaz (m. 14). Bir ilanda veya mülakatta engelinizden dolayı elendiğinizi düşünüyorsanız ilan metnini, başvuru yazışmalarını ve mülakat notlarını saklayın. Çalışma hayatındaki engelli raporuyla ilgili sorular için Targal makalelerinden engelli raporuna itiraz, süreli engelli raporu bitince ve engelli raporu düşerse ne olur yazılarına bakabilirsiniz.
Korumalı işyeri nedir?
Korumalı işyeri, işgücü piyasasına kazandırılmaları güç olan zihinsel veya ruhsal engellilere mesleki rehabilitasyon ve istihdam sağlamak amacıyla Devletçe teknik ve mali yönden desteklenen, çalışma ortamı özel düzenlenmiş işyeridir. Statüsü yönetmelikle belirlenir (m. 3 ve 14).
Eğitim: özel eğitim, üniversite ve işaret dili
- Özel eğitim kararı: Eğitsel değerlendirme, tanılama ve yönlendirilme işlemlerini rehberlik ve araştırma merkezi bünyesindeki Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu yapar. Kurul özel eğitime ihtiyacı olanlar için rapor hazırlar, eğitim planı geliştirir ve bu planı her yıl revize eder (m. 16).
- Yükseköğretim: Yükseköğretim kurumları bünyesinde, engelli öğrencilerin öğrenime etkin katılımı için uygun araç-gereç ve ders materyallerinin, eğitim, araştırma ve barınma ortamlarının sağlanması ve sorunların çözümü amacıyla Engelliler Danışma ve Koordinasyon Merkezleri kurulur (m. 15).
- İşaret dili: İşitme engellilerin eğitim ve iletişimlerinin sağlanması amacıyla Türk işaret dili sistemi oluşturulur. Ayrıca kabartma yazılı, sesli veya işaret dili tercümeli materyal temini için gerekli işlemler ilgili bakanlıklarca yürütülür (m. 15).
Engellilik durumu nasıl belirlenir? Sağlık kurulu raporu kanunda düzenlenmiş mi?
Engelliliği ve engellilikten doğan özel ihtiyaçları belirleyen derecelendirme, sınıflandırma ve tanılamalarda uluslararası temel yöntemler esas alınır; tespit ve uygulama esasları ilgili bakanlıkların birlikte çıkardığı yönetmelikle belirlenir ve Sağlık Bakanlığı bu yönetmeliğin ortaklarındandır (m. 5). Kanun maddesinde “rapor” ismi geçmez; rapor usulü için yönetmeliğe ve yetkili sağlık kuruluşuna bakılır.
Habilitasyon ile rehabilitasyon aynı şey mi? Erken tanı kimin görevi?
Rehabilitasyon, oluşan engelin etkilerini mümkün olan en az düzeye indirmeyi; habilitasyon ise engellinin ihtiyaçlarını karşılayıp yaşamını bağımsız sürdürebilmesi için beceri kazandırmayı amaçlar. Her ikisi de mümkün olan en erken evrede başlar ve yakın yerde verilir (m. 3 ve 10). Yeni doğan, erken çocukluk ve çocukluğun her dönemi fiziksel, işitsel, duyusal, sosyal, ruhsal ve zihinsel gelişimlerinin izlenmesi, genetik geçişli hastalıkların erken teşhisi ve engelliliğin önlenmesi çalışmaları Sağlık Bakanlığınca planlanır ve yürütülür (m. 11).
Bağımsız yaşam, çocuk ve kadınlar
Hizmetlerin yerine getirilmesinde engellilerin kendi seçimlerini yapma özgürlüğünü kapsayan bireysel özerkliğine saygı esastır. Engellilerin bağımsız yaşayabilmesi için erişilebilirlik sağlanır; öncelikle bulundukları ortamda psikososyal destek ve bakım hizmetleri sunulur (m. 4 ve 6). Engeli olan çocuklara yönelik hizmetlerde çocuğun üstün yararı gözetilir; engeli olan kadın ve kız çocuklarının çok yönlü ayrımcılığa uğramaları önlenerek haklardan yararlanmaları sağlanır. Engellilerin ve ailelerin politikalara katılımı da esastır (m. 4).
Uygulamada karşılaşılan örnekler
Başvuru merkezinde merdiven: Bir kamu binasında yalnızca merdiven varsa ve asansör veya rampa yoksa, yapılı çevrede erişilebilirlik standartlarına uygunluk eksik demektir. Sorunu belirlemek için binanın adresini, tarihini ve fotoğraflarını kaydedip ilgili kuruma veya belediyeye yazılı başvuru yapabilirsiniz (m. 7).
İş görüşmesinde engel nedeniyle eleme: Başvuru sürecinde yalnızca engelinizden dolayı değerlendirme dışı bırakıldığınızı gösteren bir ifade veya yazışma varsa bu, istihdamın başvuru aşamasında ayrımcılık yasağının ihlali olarak değerlendirilebilir (m. 14).
Okulda destek talebi: Çocuğunuzun özel eğitim ihtiyacı için rehberlik ve araştırma merkezindeki Özel Eğitim Değerlendirme Kuruluna başvurabilirsiniz; kurul değerlendirme yapar, rapor hazırlar ve eğitim planını her yıl gözden geçirir (m. 16).
Hak ihlalinde nasıl ilerlenir?
- Olayı tarih, yer ve kişilerle kaydedin; yazışmaları ve ilanları saklayın.
- Erişilebilirlik eksikliği varsa ilgili belediyeye veya kuruma yazılı başvurun ve başvuru numarasını alın.
- İşe alım veya çalışma hayatındaki ayrımcılık için işverene yazılı olarak makul düzenleme talebinde bulunun.
- Cevap alamazsanız veya reddedilirseniz yetkili idari ve yargısal yolları değerlendirmek için bir avukatla durumunuzu görüşün.
Sık yapılan hatalar
- Makul düzenleme talebini sözlü yapıp kayıt altına almamak.
- Dolaylı ayrımcılığı “herkese aynı uygulama” diyerek göz ardı etmek.
- Eksik erişilebilirlik için hangi kuruma başvurulacağını belirlemeden yalnızca şikâyet etmek.
- Raporun usulünü kanunda aramak; rapor usulü yönetmelikte ve yetkili sağlık kuruluşunun uygulamasında yer alır.