Gebeliğin onuncu haftası doluncaya kadar, annenin sağlığı açısından tıbbi sakınca bulunmadığı takdirde istek üzerine rahim tahliye edilir; gebelik on haftadan fazlaysa ancak annenin hayatını tehdit etmesi veya doğacak çocuk için ağır maluliyete neden olması hâlinde ve iki uzmanın gerekçeli raporlarıyla tahliye yapılabilir (2827 sayılı Kanun m. 5). Kanunun öngördüğü hâller dışında gebelik sona erdirilemez ve sterilizasyon yapılamaz (m. 2). Rıza ve izin şartları kişinin durumuna göre değişir (m. 6).
Bu yazı, gebeliğin sonlandırılmasına ilişkin süre ve şartları, acil hâlde hekimin bildirim yükümlülüğünü, eş, veli ve mahkeme izni kurallarını, sterilizasyon ve kastrasyonun şartlarını, gebeliği önleyici yöntemlerin kimler tarafından uygulanabileceğini, rızasız müdahalelerin cezai sonuçlarını ve SGK’nın finansman düzenlemesini anlatır.
Bu yazıda
- Nüfus planlaması ve genel çerçeve
- Gebelik kaç haftaya kadar isteğe bağlı sonlandırılabilir?
- On haftadan fazla gebelikte şartlar
- Acil hâller ve bildirim
- Kimin rızası ve izni aranır? Eş, küçük, vesayet, akıl hastalığı
- Sterilizasyon ve kastrasyon
- Gebeliği önleyici yöntemler, ilaçlar ve reklam
- Ceza hükümleri
- SGK finansmanı
- Kaynaklar
Nüfus planlaması ve genel çerçeve
Nüfus planlaması, bireylerin istedikleri sayıda ve istedikleri zaman çocuk sahibi olmaları demektir. Devlet bunun öğretimi ve uygulanması için gerekli tedbirleri alır; planlama gebeliği önleyici tedbirlerle sağlanır. Gebeliğin sona erdirilmesi ve sterilizasyon Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Kanun, kendi öngördüğü haller dışında gebeliğin sona erdirilemeyeceğini ve sterilizasyon veya kastrasyon ameliyesi yapılamayacağını açıkça belirtir (2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun m. 2). Dolayısıyla kanunda sayılmayan bir hâlde yapılan müdahale hukuka aykırı olur.
Gebelik kaç haftaya kadar isteğe bağlı sonlandırılabilir?
Gebeliğin onuncu haftası doluncaya kadar, annenin sağlığı açısından tıbbi sakınca bulunmadığı takdirde istek üzerine rahim tahliye edilir. Müdahale kanundaki şartlara uygun olarak ve Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır (m. 5 ve 2). “Tıbbi sakınca bulunmaması” şartını muayeneyi yapan hekim değerlendirir; sakınca varsa müdahale ertelenebilir veya yapılmayabilir.
Gebelik on haftayı geçtiyse sonlandırma mümkün mü?
Gebelik süresi on haftadan fazlaysa rahim ancak gebelik annenin hayatını tehdit ettiği veya edeceği ya da doğacak çocuk ile onu takip edecek nesiller için ağır maluliyete neden olacağı hâllerde tahliye edilir. Bunun için doğum ve kadın hastalıkları uzmanı ile ilgili daldan bir uzmanın objektif bulgulara dayanan gerekçeli raporları gerekir (m. 5). Bu şartlar yoksa on haftayı geçmiş gebeliğin sonlandırılması hem 2827 sayılı Kanuna hem de ceza hükümlerine aykırı olabilir (aşağıya bakın).
Acil durumda gebelik sonlandırıldığında bildirim yapılır mı?
Derhâl müdahale edilmezse hayatı veya hayati organlardan birini tehdit eden acil hâllerde, durumu tespit eden yetkili hekim gerekli müdahaleyi yaparak rahmi tahliye eder. Hekim müdahaleden önce, mümkün değilse müdahaleden itibaren en geç yirmi dört saat içinde, müdahale yapılan kadının kimliğini, yapılan müdahaleyi ve müdahaleyi gerektiren gerekçeleri yetkili sağlık makamına bildirmek zorundadır (m. 5). Acil müdahale hâllerinin ve bildirimin şekli ile izin belgesinin esasları yönetmelikle belirlenir.
Kimin rızası ve izni aranır?
- Evli kadın: Gebeliğin onuncu haftasına kadar istek üzerine yapılan rahim tahliyesinde, rızası aranan kişi evliyse eşin de rızası gerekir. Kanun aynı şartı sterilizasyon için de arar (m. 6).
- Küçük: Gebelik sonlandırma, küçüklerde küçüğün rızası ile velinin iznine bağlıdır (m. 6).
- Vesayet altındaki kişi: Vesayet altında bulunup da reşit veya mümeyyiz olmayan kişilerde, kişinin ve vasinin rızasıyla birlikte sulh hâkiminin izni aranır (m. 6).
- Akıl maluliyeti: Akıl maluliyeti nedeniyle şuur serbestisine sahip olmayan gebe kadın hakkında rahim tahliyesi için kendi rızası aranmaz; diğer koşulların ve tıbbi gerekliliğin varlığı yine gereklidir (m. 6 ve 5).
- Acil hâl: Veli veya sulh mahkemesinden izin almak zaman gerektiriyor ve derhâl müdahale edilmezse hayat veya hayati organlardan biri tehdit altına giriyorsa izin şart değildir. Bu istisna yalnızca kanunda tarif edilen acil hâller içindir (m. 6).
Sterilizasyon ve kastrasyon
Sterilizasyon, bir erkek veya kadının çocuk yapma kabiliyetinin, cinsel ihtiyaçlarını tatmine mani olmadan ortadan kaldırılması için yapılan müdahaledir. Sterilizasyon ameliyatı, tıbbi sakınca olmadığı takdirde reşit kişinin isteği üzerine yapılır; evlilerde eşin de rızası gerekir (m. 4 ve 6). Kısırlaştırma ameliyatı isteyen kişi evliyse eş rızası bu yüzden önemlidir. Bir ameliyatın seyri sırasında tıbbi zaruret nedeniyle bir hastalığın tedavisi için kastrasyon gerekiyorsa, kişinin rızasına bakılmaksızın bu ameliyat yapılabilir; bunun dışında kanunun öngördüğü haller dışında kastrasyon yapılamaz (m. 4 ve 2).
Başvuruda ve işlem öncesinde hangi belgeler önemlidir?
Müdahale yapılacak sağlık kuruluşunun kanunda sayılan şartlara uygun olması ve işlemin Devletin gözetim ve denetimi altında yapılması gerekir. Başvuru sırasında kimlik belgenizi, gebeliğin süresini gösteren muayene veya ultrason kaydını, evliyseniz eşin rızasını gösteren belgeyi, küçük veya vesayet altındaki kişiler için veli, vasi veya sulh hâkiminin izin belgesini hazır bulundurun. İzin belgesinin şekli ve doldurulma esasları yönetmelikle belirlenir (m. 5). Ön muayenede hekimin “tıbbi sakınca” değerlendirmesini ve gerekçeli raporların bir nüshasını talep edin; ilerideki olası bir itiraz veya şikâyet için bu kayıtlar önem taşır.
Gebeliği önleyici yöntemler, ilaçlar ve reklam
- Uygulayacak kişiler: Hekim, hemşire ve ebeler, özel kanunlardaki şartlara bağlı olmaksızın Sağlık Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikte belirtilen şartlara uygun olarak gebeliği önleyici yöntemleri uygular (m. 3).
- Bakanlığın saptamadığı ilaç ve araçlar: Sağlık Bakanlığınca saptanmamış ilaç ve araçlar, tıp fakülteleri dahil hiçbir birim, kurum ve kuruluşça insanlar üzerinde kullanılamaz; aykırı hareket edenler Türk Ceza Kanununun bilimsel deney hükümlerine göre cezalandırılır (m. 3 ve 8).
- Reklam: Bakanlıkça gebeliği önleyici sayılan ilaç ve araçların reklam ve propagandası ilgili özel kanuna göre yapılır; buna aykırı davrananlar bir yıla kadar hapis ve adli para cezası ile cezalandırılır. Önleyici sayılmayan ilaç ve araçları imal, dağıtım veya ticaret amacıyla bulunduranlara bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adli para cezası öngörülür (m. 7).
Ceza hükümleri
- Rızasız düşürtme: Rızası olmaksızın bir kadının çocuğunu düşüren kişiye beş yıldan on yıla kadar hapis cezası verilir. Fiil kadının beden veya ruh sağlığında zarara yol açmışsa ceza artar; ölüme yol açmışsa çok daha ağır hapis cezası öngörülür (TCK m. 99).
- On haftadan fazla gebelikte rızaya rağmen: Tıbbi zorunluluk yokken, kadının rızası olsa bile gebelik süresi on haftadan fazla olan bir kadının çocuğunu düşüren kişiye iki yıldan dört yıla kadar hapis verilir. Rıza gösteren kadına ise bir yıla kadar hapis veya adli para cezası öngörülür (TCK m. 99 ve 100).
- Rızasız kısırlaştırma: Bir erkek veya kadını rızası olmadan kısırlaştıran kişiye üç yıldan altı yıla kadar hapis cezası verilir; fiil yetkisiz bir kişi tarafından yapılırsa ceza artırılır. Rızaya dayalı olsa bile yetkisiz kişinin yaptığı kısırlaştırma da cezalandırılır (TCK m. 101).
Rızası olmadan çocuğunun düşürüldüğünü, rızasız kısırlaştırıldığını düşünen kişinin ilk adımı sağlık kayıtlarını almak ve Cumhuriyet Başsavcılığına şikâyette bulunmaktır; tazminat için ayrıca hekimin hukuki sorumluluğu yazımızdaki kurallar değerlendirilebilir.
SGK gebelik sonlandırma ve sterilizasyon masrafını karşılar mı?
SGK, analık sebebiyle yapılan rahim tahliyesi ve tıbbi sterilizasyon hizmetlerinin finansmanını genel sağlık sigortasından karşılanacak sağlık hizmetleri arasında sayar. Kapsam ve usul Kurumun belirlediği esaslara bağlıdır; hastaneden güncel uygulamayı sorun (5510 sayılı Kanun m. 63).
Sık yapılan hatalar
- Gebelik süresini ve “tıbbi sakınca” değerlendirmesini muayene belgesi olmadan tahmin etmek.
- Evli kişilerde eş rızası şartını göz ardı etmek.
- Küçüklerde veli iznini ve mahkeme iznini karıştırmak.
- Acil hâlde yapılan müdahalenin bildirim yükümlülüğünü bilmemek.
- Gebeliği önleyici ilaçların reklamının serbest olduğunu düşünmek.