Tabipler ve diş tabipleri yapacakları her türlü ameliyat için hastanın, hasta küçük veya kısıtlı ise veli ya da vasisinin önceden muvafakatini alır; büyük cerrahi ameliyatlar için muvafakatin yazılı olması gerekir (Tababet Kanunu m. 70). Ayırt etme gücü bulunmayan kişinin fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmaz; bu yüzden bilinci kapalıyken atılan imza geçerli bir onam sayılmaz, acil müdahale ve temsil ise ayrıca değerlendirilir (TMK m. 15). Risklerin anlatılmaması iddiasında bilgilendirmenin içeriği, zamanı ve anlaşılır biçimde yapılıp yapılmadığı önem taşır.
Bu yazı, ameliyat öncesi bilgilendirme ve onamı, bilinci kapalı hastada yakının imzasının gerekip gerekmediğini, küçük ve kısıtlı hastalarda kimin rıza vereceğini, ayırt etme gücü ve ergin kılınmayı, kısıtlama kararını ve çocuğun velisinin tedaviyi reddetmesi hâlini anlatır.
Bu yazıda
- Ameliyat riskleri anlatılmadıysa neye bakılır?
- Bilinci kapalı hastada yakınının imzası her zaman gerekir mi?
- Küçük hastada kim onay verir?
- Anne ve baba evli değilse velâyet
- Veli tedaviyi reddederse hâkim ne yapar?
- Ayırt etme gücü, ergin kılınma ve küçüğün kendi hakları
- Kısıtlı hasta ve vasi muvafakati
- Doğmamış çocuk ve kişiliğin başlangıcı
- Hangi belgeleri saklamalısınız?
- Kaynaklar
Ameliyat riskleri anlatılmadı; bunu nasıl değerlendirebilirim?
Kanun, ameliyat öncesi hastanın muvafakatinin evvelemirde alınmasını ister; büyük cerrahi ameliyatlarda yazılı olması şarttır. Bu muvafakat elektronik ortamda da alınabilir; elektronik muvafakat, kimliğin doğrulanabildiği kimlik belgeleri, biyometrik yöntemler veya elektronik kimlik doğrulama yöntemleriyle alınır (Tababet Kanunu m. 70). Muvafakatin geçerli bir rıza olması için hastanın neye razı olduğunu bilmesi gerekir; bu yüzden onam formundaki imza tek başına yeterli kabul edilmeyebilir. Hasta Hakları Yönetmeliği de bilgilendirmenin kapsamı ve usulü bakımından belirleyicidir.
Yapılan bilgilendirmeyi değerlendirirken şu sorulara bakın:
- İçerik: Müdahalenin ne olduğu, riskleri, alternatifleri ve yapılmaması hâlinde ne olabileceği anlatıldı mı?
- Zaman: Bilgilendirme karar vermeye yetecek bir süre önce mi yapıldı, yoksa ameliyathane kapısında mı?
- Anlaşılabilirlik: Hastanın anlayabileceği bir dille sunuldu mu?
- Kayıt: Form dışında görüşme notları, hemşire gözlemleri ve işlem kayıtları bilgilendirmenin yapıldığını gösteriyor mu?
- Acil koşullar: Müdahale gecikmeye elverişli miydi, yoksa riski öğrenme ihtiyacınız ile müdahalenin aciliyeti birlikte mi değerlendirilmeli?
Formla birlikte görüşme ve işlem kayıtlarını saklayın; hastane dosyanızın kopyasını nasıl isteyeceğinizi hasta verileri yazımızda anlattık. Hekimin sorumluluğu tazminat hukukunun kurallarıyla ayrıca değerlendirilir.
Hasta bilinci kapalıysa her zaman yakınının imzası mı gerekir?
Hayır; acil durum, temsil ve rıza kuralları birlikte uygulanır ve her müdahale aynı bekleme veya imza koşuluna bağlı değildir. Kanun metni, veli veya vasisi olmadığı veya bulunmadığı ya da ameliyat yapılacak kişi ifadeye muktedir olmadığı takdirde muvafakatin şart olmadığını belirtir (Tababet Kanunu m. 70). Ayrıca ayırt etme gücü bulunmayan kişinin fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmadığından, bilinci kapalıyken veya ayırt etme gücü yokken atılan imza geçerli bir rıza sayılmaz (TMK m. 15 ve 14). Pratik sonuç şudur: hukuki belge tartışması nedeniyle acil sağlık müdahalesi geciktirilmemelidir; ancak acil olmayan, ertelenebilir müdahalelerde yetkili temsilcinin rızası aranır. Yakının yalnızca yakın olması, tek başına temsil yetkisi vermez; bunu vasi atama kararından veya velâyet ilişkisinden öğrenebilirsiniz.
Çocuğumun ameliyatına kim onay verir?
Hasta küçük veya kısıtlı ise ameliyat için veli veya vasisinin muvafakati alınır (Tababet Kanunu m. 70). Ana ve baba velâyetleri çerçevesinde üçüncü kişilere karşı çocuklarının yasal temsilcisidir. Ana ve baba evli değilse velâyet anaya aittir; ana küçük, kısıtlı, ölmüş veya velâyeti kendisinden alınmışsa hâkim çocuğun menfaatine göre vasi atar veya velâyeti babaya verir (TMK m. 337). Bu yüzden velâyet sizde değilse muvafakati vermesi gereken kişi hakkında hastaneye kararı veya nüfus kayıtlarını sunmanız istenebilir.
Çocuğun velisi tedaviyi reddederse ne olur?
Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşerse ve ana baba duruma çare bulamaz veya buna güçleri yetmezse hâkim, çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (TMK m. 346). Tedavi reddi durumunda sağlık ekibinin ve ilgili kişilerin hâkime başvurma yolu, çocuğun yararı ölçütüne dayanır; acil durumda hukuki belge tartışması nedeniyle müdahale geciktirilmemelidir.
Ayırt etme gücü, ergin kılınma ve küçüğün kendi hakları
- Ayırt etme gücü: Yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, sarhoşluk veya benzeri sebeplerle akla uygun davranma yeteneğinden yoksun olmayan herkes ayırt etme gücüne sahiptir (TMK m. 13). Ayırt etme gücü bulunmayanın fiilleri, kanundaki ayrık hâller saklı kalmak üzere hukuki sonuç doğurmaz (TMK m. 15).
- Küçüğün kişiye sıkı bağlı hakları: Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar, karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada yasal temsilcinin rızasına ihtiyaç duymaz (TMK m. 16). Tıbbi müdahalede bu hükmün nasıl uygulanacağı müdahalenin türüne göre ayrıca incelenir; kanun, her ameliyat için veli veya vasi muvafakatini aradığından, bu hüküm tek başına küçüğün ameliyata kendi başına rıza verebileceği anlamına gelmez.
- Ergin kılınma: Onbeş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir; bu, çocuğun fiil ehliyeti kazanması sonucunu doğurur (TMK m. 12).
Kısıtlı hasta ve vasi muvafakati
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için sürekli yardım gereken veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır (TMK m. 405). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilir; hâkim, karar vermeden önce kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyebilir (TMK m. 409). Kısıtlı bir yakınınızın ameliyatı için onayı vermesi gereken kişi, kısıtlama ve vasi atama kararından öğrenilir; ameliyat için veli veya vasisinin muvafakati aranır (Tababet Kanunu m. 70).
Doğmamış çocuk ve kişiliğin başlangıcı
Çocuk hak ehliyetini, sağ doğmak koşuluyla, ana rahmine düştüğü andan başlayarak elde eder. Kişilik ise çocuğun sağ olarak tamamıyla doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer (TMK m. 28). İkisi arasındaki fark somut olayda önem taşır; doğumun nasıl gerçekleştiğini gösteren sağlık kayıtları bu başlangıç anının belgelenmesinde yardımcı olabilir, bu nedenle kayıtları saklamak yararlıdır.
Üç kısa örnek
Planlı ameliyat: Yetişkin bir hasta için planlanan büyük bir ameliyatta yazılı muvafakat aranır; formun yanında hekimin riskleri ve seçenekleri anlattığına dair görüşme kaydı da önem taşır. İmzanız formda var ama risklerin anlatılmadığını düşünüyorsanız, bilgilendirmenin içeriği, zamanı ve anlaşılırlığı ayrı ayrı tartışılır.
Kaza sonrası bilinç kaybı: Hasta ifade edemeyecek durumdaysa ve müdahale ertelenemiyorsa, her müdahale yakının gelmesine veya imza atmasına bağlı değildir; yakınlık tek başına temsil yetkisi doğurmaz. Sonradan çıkan bir tartışmada müdahalenin aciliyeti ve kayıtları incelenir.
Ebeveyni ayrı yaşayan çocuk: Velâyetin kimde olduğu, evli olmayan ebeveynlerde ana kural olarak anaya aittir; mahkeme kararıyla farklı bir düzen kurulmuşsa muvafakati verecek kişi karardan anlaşılır (TMK m. 337). Tedaviye karşı çıkılması çocuğun menfaatini tehlikeye sokuyorsa hâkimin önlem alma yetkisi devreye girer (TMK m. 346).
Hangi belgeleri saklamalısınız?
- Onam formu ve ekleri; elektronik muvafakat varsa kimlik doğrulama kaydı,
- Veli veya vasilik belgesi, mahkeme kararı, nüfus kayıt örneği,
- Resmî sağlık kurulu raporu ve kısıtlama kararı,
- Hekim ve hemşire notları, ameliyat öncesi bilgilendirme görüşmesine ilişkin kayıtlar,
- Acil müdahale kaydı ve müdahalenin zamanını gösteren belgeler.
Sık yapılan hatalar
- Bilinci kapalı hasta adına imza almayı her durumda zorunlu sanmak ve acil müdahaleyi geciktirmek.
- Yakınlığı temsil yetkisi yerine koymak.
- Onam formunu okumadan imzalamak veya bilgilendirme görüşmesini hiç kaydettirmemek.
- Evli olmayan ebeveynlerde velâyetin kimde olduğunu kontrol etmemek.
- Kısıtlı yakınınız adına muvafakat verecek kişinin vasi olup olmadığını belgeden doğrulamadan işlem yapmak.
- Küçüğün kendi isteğini dikkate almak ile veli muvafakatini aramak arasındaki farkı gözden kaçırmak.