Gelir vergisinde ücret, işverene tabi çalışanlara hizmet karşılığı verilen para, ayın ve menfaatlerdir; bordroda adı ne olursa olsun ödemenin gerçek niteliği esas alınır (GVK m. 61). Avukat, hakem gibi kişisel mesaiye dayanan bağımsız faaliyetler serbest meslek kazancı sayılır (m. 65-66); mirasla veya hibeyle geçen mallar ise veraset ve intikal vergisine tabidir, mükellef mirasçı veya hibeyi alan kişidir (7338 sayılı Kanun m. 1, 2, 5).
Bu yazı ücretin ne olduğunu, hangi ödemelerin ücret sayıldığını, ücret istisnalarını, serbest meslek ve telif kazançlarının vergilendirilmesini, zararın taşınmasını ve indirilemeyecek giderleri, ayrıca veraset ve intikal vergisinde mükellefi, beyanname sürelerini, değerlemeyi ve ödeme şeklini anlatır.
Bu yazıda
- Ücret geliri: tanım ve kapsam
- Ücretin safi tutarı ve istisnalar
- Birden fazla işveren ve yıllık beyanname
- Serbest meslek kazancı ve avukatlar
- Telif, hak ve ihtira beratı gelirleri
- Zarar, vergi cezası ve sigorta primi
- Veraset ve intikal vergisi: kim öder, neyi kapsar?
- Beyanname süresi, yeri, matrah ve ödeme
- Kaynaklar
Ücret geliri: tanım ve kapsam
Kısa cevap: Ücret, işverene tabi, belirli bir işyerine bağlı çalışanlara hizmet karşılığı verilen para ve ayınlar ile para ile temsil edilebilen menfaatlerdir.
Kanun, ücretin ödenek, tazminat, tahsisat, zam, avans, prim, ikramiye, gider karşılığı veya başka adlar altında ödenmesinin onun mahiyetini değiştirmeyeceğini söyler; yani primin veya ikramiyenin adı farklı diye ücret sayılmaz demek mümkün değildir (m. 61). Kanuna göre şu ödemeler de ücret sayılır:
- İstisna kapsamı dışında kalan emeklilik, maluliyet, dul ve yetim aylıkları; istisna kapsamına girip girmediğini kanundaki bende ve ödeme kurumuna göre kontrol edin (m. 61, m. 23).
- Hizmet sözleşmesi sona erdikten sonra karşılıklı sonlandırma veya ikale sözleşmesi kapsamında ödenen tazminatlar, iş kaybı ve iş sonu tazminatları gibi çeşitli adlarla yapılan ödemeler.
- Yönetim ve denetim kurulu başkanı ve üyeleriyle tasfiye memurlarına bu sıfatları dolayısıyla ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler.
- Bilirkişilere, resmî arabuluculara, eksperlere, spor hakemlerine ve her türlü yarışma jürisi üyelerine ödenen veya sağlanan para, ayın ve menfaatler.
Ücretin safi tutarı ve istisnalar
Ücretin gerçek safi değeri, işverenin verdiği para ve ayınlar ile menfaatler toplamından kanundaki indirimler yapıldıktan sonra kalan tutardır. Bunlar arasında kanuni emekli sandığı aidatları, sendika aidatları (ödemenin belgelenmesi şartıyla) ve belirli şart ve sınırlarla sigorta primleri yer alır (m. 63). Gelir vergisinden istisna olan bazı ücretler de vardır (m. 23):
- Özel kişiler tarafından evlerde, bahçelerde, apartmanlarda ve ticaret yeri olmayan yerlerde çalıştırılanların (dadı, bahçıvan, kapıcı gibi) ücretleri; mürebbiyelere ödenen ücretler bu istisnaya dahil değildir.
- Toprak altı işletmesi halindeki madenlerde cevher üretimi ve bununla ilgili işlerde çalışanların yalnızca yer altında çalıştıkları zamanlara ait ücretleri; yer üstü çalışma süresine ait ücret bu istisnaya girmez.
- Gelir vergisinden muaf olanların veya gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçilerin yanında çalışan işçilerin ücretleri; yanında çalıştığınız işverenin vergilendirme usulünü öğrenmeniz gerekir.
Birden fazla işveren ve yıllık beyanname
Kanun, belirli koşullar altında tamamı tevkifatla vergilenen ücretler için yıllık beyanname aranmayacağını düzenler. Birden fazla işverenden ücret alıyorsanız ikinci ve sonraki işverenlerden aldığınız tutarların kanundaki sınırı aşıp aşmadığına bakılır; güncel sınırları Gelir İdaresi'nden doğrulayın (m. 86).
Serbest meslek kazancı ve avukatlar
Kısa cevap: Her türlü serbest meslek faaliyetinden doğan kazanç serbest meslek kazancıdır; avukat dava vekili olarak serbest meslek erbabı sayılır.
Serbest meslek faaliyeti; sermayeden çok şahsi mesaiye, ilmi veya mesleki bilgiye dayanan, ticari nitelikte olmayan ve iş verene tabi olmaksızın kendi adına ve hesabına yapılan işlerdir. Tahkim işleri dolayısıyla hakemlerin aldıkları ücretler ile kollektif, adi komandit ve adi şirketler tarafından yapılan serbest meslek faaliyetlerinden doğan kazançlar da bu kapsamdadır (m. 65). Kanun, dava vekillerini ve müşavirleri serbest meslek erbabı sayılacaklar arasında açıkça sayar; serbest meslek faaliyetini mutat meslek halinde yapanlar serbest meslek erbabıdır ve bu faaliyetin yanında başka işle uğraşmak bu vasfı değiştirmez (m. 66).
Telif, hak ve ihtira beratı gelirleri
Müellif, mütercim, ressam, bestekâr, bilgisayar programcısı ve mucitlerin eserlerini yayımlamak, satmak veya haklarını devretmek ya da kiralamak suretiyle elde ettikleri hasılat gelir vergisinden müstesnadır. Kazancın arızi olması istisnayı engellemez, ancak kanundaki sınır ve istisna dışı haller vardır. Serbest meslek kazançları istisnası, 94. madde uyarınca tevkif suretiyle ödenecek vergiyi kapsamaz; kanundaki gelir dilimi sınırını aşanlar da istisnadan yararlanamaz (m. 18, 94). İhtira beratının mucitleri veya kanuni mirasçıları tarafından kiralanmasından doğan kazançlar serbest meslek kazancıdır; diğer kiralayanlar için gayrimenkul sermaye iradı hükümleri uygulanır (m. 70).
Zarar, vergi cezası ve sigorta primi
- Zarar: Mahsup sonucu kapatılamayan zarar sonraki yılların gelirinden indirilir; ancak arka arkaya beş yıl içinde mahsup edilmeyen zarar bakiyesi sonraki yıllara nakledilemez. Zarar tutarlarını her yıl beyannamede göstermek gerekir (m. 88).
- İndirilemeyen giderler: Gelir vergisi, diğer şahsi vergiler, vergi cezaları ve para cezaları, 6183 sayılı Kanuna göre ödenen cezalar, gecikme zamları ve faizler gelir vergisi matrahından indirilmez (m. 90).
- Hayat ve şahıs sigortası primi: Kanunda belirtilen şartlarla mükellef, eşi ve küçük çocuklarına ait hayat sigortaları ile sağlık, ölüm, kaza gibi şahıs sigorta primleri beyan edilen gelirden indirilebilir; sigortanın Türkiye'de merkezli şirkette yapılması gibi şartlar ve üst sınırlar vardır (m. 89).
Veraset ve intikal vergisi: kim öder, neyi kapsar?
Kısa cevap: Türk vatandaşlarına ait mallar ile Türkiye'de bulunan malların veraset yoluyla veya karşılıksız olarak bir kişiden diğerine geçmesi veraset ve intikal vergisine tabidir; vergiyi malı iktisap eden öder.
Hibe ve benzeri karşılıksız iktisaplar da bu kapsamdadır (7338 sayılı Kanun m. 1, 2). Mükellef, veraset yoluyla veya karşılıksız olarak mal iktisap eden kişidir; yani vergi mirası bırakana değil, iktisap edene aittir (m. 5). Vergi, Türk vatandaşlarının yabancı memleketlerde aynı yollardan iktisap edecekleri mallara da uygulanır; Türkiye dışındaki bir Türk vatandaşına ait malı iktisap eden, Türkiye'de ikametgâhı olmayan yabancı ise bu vergiyle mükellef tutulmaz (m. 1). Veraset yoluyla intikal eden ev eşyası, murise ait zati eşya ve aile hatırası olarak saklanan tablo, kılıç, madalya gibi eşya ile örf ve adete göre mutat hediyeler ve sadakalar vergiden müstesnadır (m. 4). Daha ayrıntılı bir anlatım için veraset ve intikal vergisi makalemize bakabilirsiniz.
Beyanname süresi, yeri, matrah ve ödeme
- Süre (veraset): Ölüm Türkiye'de olmuş ve mükellefler Türkiye'deyse ölüm tarihini izleyen dört ay içinde; mükellefler yabancı memlekette ise altı ay içinde beyanname verilir. Ölüm yabancı memlekette olduysa kanun farklı süreler öngörür; gaiplikte süre bir aydır (m. 9).
- Süre (hibe): Veraset dışındaki karşılıksız intikallerde malların hukuken iktisap edildiği tarihi izleyen bir ay içinde beyanname verilir; yurt dışında bulunan mükellefler Türkiye konsolosluklarına verebilir (m. 8, 9).
- Yetkili vergi dairesi: Veraset yoluyla intikallerde ölen kişinin ikametgâhının bulunduğu yer vergi dairesi yetkilidir; ölenin ikametgâhı yabancı memleketteyse Türkiye'deki son ikametgâhının bulunduğu yer vergi dairesi yetkilidir (m. 6, 8).
- Borçların düşülmesi: Beyannamede gösterilmek şartıyla murisin geçerli belgelere dayanan borçları ile vergi borçları, cenazenin techiz ve tedfini için yapılan masraflar ve kanundaki diğer borç ve masraflar iktisap edilen malların değerinden düşülür (m. 12).
- Değerleme günü: Miras yoluyla intikallerde mirasın açıldığı gün, diğer intikallerde malların hukuken iktisap edildiği gün değerleme günüdür; matrah, malların Vergi Usul Kanunu'na göre bulunan değerleridir (m. 10, 11).
- Ödeme: Vergi, tahakkukundan itibaren kanunda öngörülen yıllar içinde, her yıl mayıs ve kasım aylarında olmak üzere iki eşit taksitte ödenir; güncel uygulama ve istisnalar için vergi dairesine veya Gelir İdaresi duyurularına bakın (m. 19).
- Banka ve tasdikname: Bankalar, sigorta şirketleri, mahkemeler ve icra daireleri hak sahiplerine para ve senet verebilmek için önce verginin ödendiğine dair vergi dairesinden tasdikname isterler; ibraz edilmezse kanunda belirtilen oranda vergi karşılığı tevkifat yapılır (m. 17).