İcra hukukunda hapis iki ayrı amaçla karşınıza çıkabilir: tazyik hapsi borcun ödenmesine ya da kararın yerine getirilmesine zorlamak için verilir ve yükümlülük yerine getirilince borçlu tahliye edilir; disiplin hapsi ise bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyen borçluya ceza olarak uygulanır. İkisine de icra mahkemesi karar verir ve genellikle alacaklının şikâyeti gerekir (İİK m. 339, 340, 343, 344 ve 346). Mal beyanında gerçeğe aykırı bilgi vermenin cezası üç aydan bir yıla kadar hapistir (İİK m. 338).
Bu yazı, mal beyanında bulunmama ve yalan beyan, sonradan edinilen gelirin bildirilmemesi, taksit taahhüdünün ihlali, nafaka ve ilam hükümlerine aykırılık, tahliye edilen yere tekrar girme, şirket yöneticilerinin sorumluluğu ve şikâyet süreleri gibi konuları anlatır. Nafaka konusunda ayrıca nafaka ödememe cezası yazımıza bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Mal beyanı ve gerçeğe aykırı beyan
- Sonradan edinilen mal veya gelirin bildirilmesi
- Taksit taahhüdünün ihlali
- İlam ve nafaka hükümlerine uymamak
- Tahliye edilen yere tekrar girmek
- Şirket yöneticilerinin sorumluluğu ve borca batık şirket
- Karar mercii, şikâyet süresi ve usul
Mal beyanı ve gerçeğe aykırı beyan
Mal beyanı, borçlunun kendisinde ve üçüncü kişilerin yedinde bulunan mal, alacak ve haklarını, gelirlerini ve borcunu ne suretle ödeyebileceğini icra dairesine yazılı veya sözlü bildirmesidir (İİK m. 74). Mal beyanında bulunmayan borçlu, alacaklının talebi üzerine beyanda bulununcaya kadar icra mahkemesi hâkimi tarafından bir defaya mahsus olmak üzere hapisle tazyik olunur; bu hapis üç ayı geçemez (İİK m. 76). Kanuna göre istenen beyanı gerçeğe aykırı yapan kişi, alacaklının şikâyeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (İİK m. 338).
Bu nedenle beyanda malvarlığınızı, gelirinizi ve borcu ödeme imkânınızı doğru ve eksiksiz yazın. Emin olmadığınız noktayı icra dairesinde tutanağa geçirtin; "unuttum" demek yerine beyanınızı tamamlayın.
Sonradan edinilen mal veya gelir
Sonradan kazandığı malları veya kazancında ve gelirindeki artışı bildirmek zorunda olan borçlu, makul bir mazereti olmaksızın yedi gün içinde icra dairesine bildirmezse: bu mal veya kazanç mevcutsa on gün, makul sebep olmaksızın elden çıkarılmışsa bir aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır. Bu cezalara alacaklının şikâyeti üzerine karar verilir. İcra takibine konu olan borcu tamamen ödeyen kişinin cezası düşer (İİK m. 339).
Taksit taahhüdünü ihlal
İcra dairesinde yapılan taksit taahhüdüne ya da alacaklının muvafakatiyle kararlaştırılan ödeme şartına makul bir sebep olmaksızın uymayan borçlu için, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilebilir. Hapis başladıktan sonra borçlu borcun tamamını veya o tarihe kadar yatırması gereken tutarı öderse tahliye edilir; ödemeleri tekrar keserse yeniden karar verilebilir. Bir borçtan dolayı tazyik hapsinin süresi üç ayı geçemez (İİK m. 340). Taksit anlaşmasını imzalamadan önce ödeme gücünüzü değerlendirin.
İlam ve nafaka hükümlerine uymamak
- İş yapma veya yapmama ilamı: Yalnız kendisi tarafından yapılacak bir işin yapılması ya da yapılmaması, bir irtifak hakkının kurulması veya kaldırılması hakkındaki ilam hükümlerine makul mazeret olmaksızın uymayan borçlu için, lehine hüküm verilen kişinin şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir. İlamın gereği yerine getirilirse borçlu tahliye edilir (İİK m. 343).
- Nafaka: Nafakaya ilişkin kararların gereğini yerine getirmeyen borçlu için, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir; gereği yerine getirilirse tahliye edilir. Borçlu nafakanın kaldırılması veya azaltılması için dava açmışsa, ileri sürdüğü sebepler göz önünde bulundurularak tazyik hapsinin uygulanması bu davanın sonuna bırakılabilir (İİK m. 344). Dava açmış olmak, hapsin otomatik olarak ertelenmesi anlamına gelmez; bunu hâkim değerlendirir.
Tahliye edilen yere tekrar girmek
İcra dairesi aracılığıyla alacaklıya veya alıcıya teslim edilen bir taşınmaza ya da gemiye haklı bir sebep olmaksızın tekrar giren borçlu, Türk Ceza Kanunu'nun 290. maddesi uyarınca genel hükümler dairesinde cezalandırılır (İİK m. 342). Teslim edilen yere izinsiz dönmemek gerekir.
Şirket yöneticilerinin sorumluluğu
İcra ve İflas Kanunu'ndaki suçlar bir tüzel kişinin idaresi veya işlemleri yürütülürken işlenmişse ceza, tüzel kişinin müdürlerinden, temsilcilerinden, tasfiye memurlarından, yönetim kurulu başkan ve üyelerinden veya denetçilerinden fiili işleyen kişiye verilir (İİK m. 345). Şirket adına icra dairesine beyan veren kişiler bu nedenle beyanlarını titizlikle hazırlamalıdır.
Ayrıca, idare ve temsil ile görevli kişiler veya tasfiye memurları, şirketin mevcudunun borçlarını karşılamadığını bildirerek iflasını istemezlerse, alacaklılardan birinin şikâyeti üzerine on günden üç aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır (İİK m. 345/a).
Kim karar verir, şikâyet nasıl ve ne zamana kadar yapılır?
- Karar mercii: Disiplin veya tazyik hapsine icra mahkemesi karar verir. Bu işler diğer mahkemelerde görülen ceza davalarıyla birleştirilemez; bu Bapta yer alan suçlara ilişkin davalara icra mahkemesinde bakılır (İİK m. 346).
- Yetki: Yetkili mahkeme, icra takibinin yapıldığı yerdeki icra mahkemesidir (İİK m. 348).
- Süre: Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m. 347). Öğrenme tarihini gösteren belgeleri saklayın.
- Usul: Şikâyet dilekçeyle veya sözlü beyanla yapılır. İcra mahkemesi duruşma için hemen bir gün belirler; taraflar belirlenen gün ve saatte mahkemeye gelmeye ya da vekil göndermeye mecburdur (İİK m. 349).
Tazyik hapsi ile disiplin hapsi arasındaki fark
Tazyik hapsinin amacı, borçluyu belirli bir yükümlülüğü yerine getirmeye zorlamaktır: mal beyanında bulunmak, taksit şartına uymak, ilamın gereğini yapmak ya da nafakayı ödemek gibi. Bu yükümlülük yerine getirilirse borçlu tahliye edilir; bu yüzden tazyik hapsi bir tür baskı aracıdır. Disiplin hapsi ise geçmişte yapılmış bir ihlale, örneğin sonradan edinilen malın bildirilmemesine bağlanan bir cezadır ve borç tamamen ödenirse düşer. Hapis cezası verilen hâllerde (yalan beyan gibi) ise alacaklının şikâyeti üzerine yargılama yapılır. Her üç durumda da icra mahkemesi yetkilidir.
Alacaklı için ne yapılabilir?
- Borçlunun ne yaptığını belirleyin: beyanı eksik mi, hiç bildirmemiş mi, taksiti mi aksatmış, ilama mı aykırı davranmış?
- Öğrenme tarihini belgeleyin; şikâyet süresi öğrenmeden itibaren üç ay, fiilin işlenmesinden itibaren en çok bir yıldır.
- Şikâyeti icra takibinin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine dilekçeyle veya sözlü yapın.
- Borçlu yükümlülüğü yerine getirirse tazyik hapsinin sona ereceğini, borcun tamamı ödenirse bazı cezaların düşeceğini hesaba katın.
Borçlu için ne yapılabilir?
- Beyanınızı tutanağa geçirmeden önce malvarlığınızı ve gelirinizi gözden geçirin; doğru ve eksiksiz yazın.
- Yeni bir gelir veya mal edindiyseniz yedi günlük süre içinde bildirin.
- Taksit ödeyemeyecekseniz, ihlal etmeden önce alacaklıyla yeniden görüşün ve makul bir mazeretinizi belgeleyin.
- Nafaka borcunuz varsa kaldırma veya azaltma davası açmanın tazyik hapsini kendiliğinden engellemediğini bilin; yine de dava sebeplerinizi icra mahkemesine anlatın.
- Şikâyet duruşmasına gelin veya vekil gönderin; gelmezseniz gıyabınızda karar verilebilir.
Sık yapılan hatalar
- Mal beyanında bilmediğiniz bir malı "yok" diye yazmak.
- Sonradan edinilen gelirin yedi günlük bildirim yükümlülüğünü gözden kaçırmak.
- Taksit planını ödeyemeyeceğiniz hâlde imzalamak.
- Tazyik hapsi başlamışken borcu veya ilamın gereğini yerine getirmenin tahliye sağladığını bilmemek.
- Şikâyet sürelerini hesaplarken öğrenme tarihini belgelememek.