Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya hayatının ya da hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez (YUKK m. 4). İdari gözetim süresi altı ayı geçemez ve yabancının iş birliği yapmaması gibi nedenlerle en fazla altı ay daha uzatılabilir; gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurulabilir (m. 57). Vatansız Kişi Kimlik Belgesi sahibi kimseler, kamu düzeni veya güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkça sınır dışı edilmez (m. 51).
Bu yazı insani ikamet izni, insan ticareti mağdurlarına verilen izin, vatansızlık, geçici koruma, geri gönderilmeme ilkesi, idari gözetim ve geri gönderme merkezlerindeki haklar ile bu konulardaki idari para cezalarını ve tebligat kurallarını anlatır.
Bu yazıda
- İnsani ikamet izni ve iptali
- İnsan ticareti mağduru izni
- Vatansızlık ve Vatansız Kişi Kimlik Belgesi
- Geçici koruma
- Geri gönderileceğiniz ülkede tehlike varsa
- İdari gözetim: sebepler, süre, itiraz
- Geri gönderme merkezinde haklarınız
- Uluslararası koruma başvurucusu ve gözetim
- Valiliğe çağrı, idari para cezaları, tebligat ve yargı yolu
- Kaynaklar
İnsani ikamet izni
Çocuğun yüksek yararı, sınır dışı kararına rağmen çıkışın yaptırılamaması, yargı yoluna başvurulması, acil nedenler veya olağanüstü durumlar gibi sayılan hâllerde, diğer izinlerin şartları aranmadan valiliklerce insani ikamet izni verilebilir; Genel Müdürlüğün onayı gerekir (YUKK m. 46). İzin verilişinden itibaren en geç yirmi iş günü içinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmanız gerekir. İzin, Bakanlığın onayı alınmak kaydıyla, verilmesini zorunlu kılan şartlar ortadan kalktığında valiliklerce iptal edilir ve uzatılmaz (m. 47); bu nedenle izin sebebinin devam ettiğini belgeleyin.
İnsan ticareti mağdurları
İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulan yabancılara, toparlanabilmeleri ve yetkililerle iş birliği yapıp yapmayacaklarına karar verebilmeleri için valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir; diğer izin şartları aranmaz (YUKK m. 48). Bu izin, mağdurun güvenliği, sağlığı veya özel durumu nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir ve toplam üç yılı geçemez. Kendi girişimleriyle suçun failleriyle yeniden bağ kurulduğu belirlenirse izin iptal edilir (m. 49).
Vatansızlık
Vatansızlığın tespiti Genel Müdürlükçe yapılır ve vatansız kişilere Vatansız Kişi Kimlik Belgesi düzenlenir. Başka ülkeler tarafından vatansız işlemi görenler bu haktan yararlandırılmaz. Belge hiçbir harca tabi değildir, ikamet izni yerine geçer, iki yılda bir valiliklerce yenilenir ve yabancı kimlik numarasını içerir; kişinin herhangi bir ülke vatandaşlığını kazanmasıyla geçerliliğini kaybeder. Bu belgeyle geçirilen süreler ikamet sürelerinin toplanmasında hesaba katılır (YUKK m. 50). Belge sahipleri kamu düzeni veya güvenliği açısından ciddi tehdit oluşturmadıkça sınır dışı edilmez ve karşılıklılık şartından muaf tutulur (m. 51).
Geçici koruma
Ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen ve acil, geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel olarak sınırlara gelen veya sınırları geçen yabancılara geçici koruma sağlanabilir; bu bireysel mülteci statüsünden farklı bir koruma türüdür. Kabulleri, kalışları, hak ve yükümlülükleri Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir (YUKK m. 91). Geçici koruma sağlananlar, geçici koruma kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra çalışma izni veya muafiyeti için başvurabilir; İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır (6735 sayılı Kanun m. 17). Geçici koruma sağlananlara uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanınmaz (YUKK m. 42).
Geri gönderileceğiniz ülkede tehlike varsa
Yaşam, işkence veya kötü muamele riskini somut bilgilerle hemen yetkili makama ve avukatınıza bildirin. Sağlık ve kişisel risk kayıtlarınızı koruyun; geri göndermeme ilkesiyle ilgili incelemeyi sıradan bir randevu talebi olarak ertelemeyin. Kanun, sınır dışı etme kararı alınmayacak kişileri de sayar: sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar, seyahat etmesi riskli görülen ciddi sağlık sorunu, yaş ve hamilelik durumundakiler, hayati tehlike arz eden hastalığı için tedavisi sürerken ülkesinde tedavi imkânı bulunmayanlar, mağdur destek sürecindeki insan ticareti mağdurları ve tedavileri tamamlanıncaya kadar şiddet mağdurları (YUKK m. 55). Sınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir ve dava süresi içinde veya yargılama sürerken yabancı, rızası saklı kalmak kaydıyla sınır dışı edilmez (m. 53).
İdari gözetim
Sınır dışı kararı alınanlardan kaçma ve kaybolma riski bulunan, giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte belge kullanan, tanınan sürede mazeretsiz çıkmayan veya kamu düzeni ile güvenliği açısından tehdit oluşturanlar hakkında valilikçe idari gözetim kararı alınır. Geri gönderme merkezindeki gözetim süresi altı ayı geçemez; sınır dışı işlemleri yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belge vermemesi nedeniyle tamamlanamazsa en fazla altı ay daha uzatılabilir. Gözetimin devamında zaruret olup olmadığı valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilir; zaruret görülmeyen yabancılar için gözetim derhâl sonlandırılır ve alternatif yükümlülükler getirilir (YUKK m. 57).
Gözetim altındaki kişi, yasal temsilcisi veya avukatı karara karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru gözetimi durdurmaz; hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Şartlar ortadan kalktı veya değişti iddiasıyla yeniden başvurulabilir; adres veya sağlık raporu gibi değişen durumu gösteren belgeleri ekleyin. Avukat tutma imkânı bulunmayanlara talep hâlinde Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır; talebinizi açıkça belirtin. Alternatif yükümlülüklere uymayanlar gözetim altına alınabilir; teminat yükümlülüğü getirilenler mücbir sebep ve mahkeme süreci saklı kalmak üzere teminat süresinde Türkiye'den çıkmazsa teminat Hazineye irat kaydedilir. Uyrukların tespiti amacıyla elektronik ve iletişim cihazları incelenebilir; elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılamaz (m. 57).
Geri gönderme merkezinde haklarınız
Yakınlarınızla, noterle, yasal temsilciniz ve avukatınızla görüşebilir, telefon hizmetlerine erişebilirsiniz. Ziyaretçilerinizle, konsolosluk yetkilisi ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle de görüşebilirsiniz. Bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir; çocukların yüksek yararı gözetilir, aileler ayrı yerlerde barındırılır ve çocukların eğitimi için tedbir alınır (YUKK m. 59).
Koruma başvurucusu gözetime alınabilir mi?
Başvuru sahipleri yalnızca uluslararası koruma başvurusunda bulunmalarından dolayı idari gözetim altına alınamaz. Gözetim istisnaidir ve yalnızca kanunda sayılan hâllerde bireysel değerlendirmeyle uygulanabilir. Başvuru sahibinin idari gözetim süresi otuz günü geçemez; gözetime almadan önce kayıtlı adreste ikamet ve bildirim yükümlülüğünün yeterli olup olmayacağı öncelikle değerlendirilir ve gözetim yerine başka usuller belirlenebilir (YUKK m. 68).
Valiliğe çağrı, idari para cezaları ve tebligat
Giriş veya kalışları hakkında inceleme gerekiyorsa ya da sınır dışı kararı alınma ihtimali varsa valiliğe veya Genel Müdürlüğe davet edilebilirsiniz; davete uyulmazsa kolluk getirebilir, bu idari gözetim sayılmaz ve bilgi alma süresi dört saati geçemez (YUKK m. 97). Türkiye'ye yasa dışı giren veya yasa dışı terk eden yabancılara, daha ağır ceza gerektirmiyorsa idari para cezası verilir; tutarı yıllara göre değişebildiği için güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin, ceza tebliğden itibaren otuz gün içinde ödenir. Geçerli belgesi olmayan yabancıların barınmasına imkân sağlayanlar ile gayrimenkulünü kiralayanlara, tespit edilen her yabancı sayısınca idari para cezası verilir; kiracınızın izin durumunu kontrol edin (m. 102). Taşıyıcılar girişi reddedilen yolcuları geri götürmek, belge ve izinleri kontrol etmek ve geri gönderilene kadar beslenme, konaklama ve acil sağlık giderlerini karşılamakla yükümlüdür (m. 98).
Bu Kanuna ilişkin tebligat işlemleri Tebligat Kanunu'na göre yapılır; adres bilgilerinizi güncel tutmak tebligat kaçırmamak için önemlidir (m. 100). Kanunun uygulanmasına ilişkin davalarda bir yerde birden fazla idare mahkemesi varsa hangisinde görüleceğini Hâkimler ve Savcılar Kurulu belirler (m. 101).
Sık yapılan hatalar
- Tehlike iddiasını yalnızca sözlü söylemek, belgeleri toplamamak.
- Sınır dışı kararında yedi günlük başvuru süresini kaçırmak.
- İdari gözetim kararını tebliğ ve gerekçesiyle birlikte avukata göstermemek.
- İnsani ikamet izninin kaydını yirmi iş günü içinde yaptırmamak.
- Kiracının izin durumunu kontrol etmeden gayrimenkul kiralamak.