Çek, bono ve poliçeye dayanan alacaklı, kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip yapabilir; borçlu iflasa tabi ise iflas yolunu da seçebilir (İİK m. 167). Bu takipte ödeme emrinde borcun on gün içinde ödenmesi istenir, ancak senedin kambiyo vasfına, imzaya ve borca itirazlar beş gün içinde icra mahkemesine yazılı olarak bildirilmelidir (İİK m. 168).
Bu yazı, kambiyo takibinin nasıl başlatıldığını, ödeme emrindeki sürelerin ne anlama geldiğini, itirazların hangi mahkemeye ve hangi sürede yapılacağını, imza itirazı ile tazminat risklerini, mal beyanını ve iflas yoluyla kambiyo takibini anlatır. Boş imzalanıp sonradan doldurulan senetlerle karşılıksız çekin kısmen ödenmesi hâlini de ayrı başlıklarda bulacaksınız.
Bu yazıda
- Kambiyo takibi nedir, hangi senetlerle yapılır?
- Takip talebi ve belgeler
- Ödeme emri, on günlük ödeme ve beş günlük itiraz süresi
- İtirazın icra mahkemesinde incelenmesi, duruşma ve istinaf
- İmza itirazı ve zamanaşımı, yetki itirazı
- Tazminat ve para cezası riskleri
- Mal beyanı
- İflas yoluyla kambiyo takibi
- Çekle takip ve kısmî ödeme
- Boş imzalanan senet
Kambiyo takibi nedir, hangi senetlerle yapılır?
Alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede (bono) dayanan alacaklı, alacak rehinle de güvence altında olsa, kambiyo senetlerine özgü usullere göre takip yapabilir (İİK m. 167). Takip haciz yoluyla yapılır; borçlu iflasa tabi ise alacaklı iflas yolunu da seçebilir. Seçiminizi takip talebinde açıkça belirtmeniz gerekir.
Genel haciz yolundan farkı hızıdır: borçlunun itiraz imkânı kısıtlıdır, itiraz icra dairesine değil icra mahkemesine yazılı yapılır ve süre kısadır. Bu yüzden hem alacaklının hem borçlunun senedin şekil şartlarını ve süreleri çok dikkatli izlemesi gerekir.
Takip talebi ve belgeler
Kambiyo takibinde genel takip talebi bilgilerine ek olarak, iflasa tabi borçlu için haciz veya iflas yolundan hangisinin istendiği bildirilir. Takip talebine kambiyo senedinin aslı ile borçlu sayısı kadar tasdikli örneği eklenir (İİK m. 167). Eksik belge, talebin kabulünü zorlaştırır.
İcra memuru, senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya senet sureti ile birlikte ödeme emri gönderir. Vadesi gelmemiş senet için bu yolda ödeme emri düzenlenmez; vadeyi beklemek veya başka bir yolu değerlendirmek gerekir (İİK m. 168).
Ödeme emri, on günlük ödeme ve beş günlük itiraz süresi
Kambiyo takibinde ödeme emrinde borcun ve takip masraflarının on gün içinde ödenmesi ihtar edilir; senedin kambiyo vasfına, imzaya veya borca itirazlar ise beş gün içinde icra mahkemesine bildirilir (İİK m. 168). Süre ödeme emrinin tebliğinden itibaren hesaplanır ve ödeme, ödeme emrinde yazılı icra dairesi hesabına yapılır.
Borçlu; borcun olmadığını, ödendiğini, mehil verildiğini, alacağın zamanaşımına uğradığını veya yetki itirazını sebepleriyle birlikte beş gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine bildirmelidir. Genel haciz takibindeki gibi icra dairesine sözlü itiraz yeterli değildir. Süresinde itiraz edilmezse cebri icraya devam olunur (İİK m. 168 ve 169).
İtirazın icra mahkemesinde incelenmesi, duruşma ve istinaf
Borca itiraz, satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz. Yani haciz süreci devam edebilir, ancak satış yapılamaz. İcra mahkemesi, itiraz sebeplerinin belgelerle desteklendiği kanaatine varırsa itirazla ilgili kararına kadar takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir (İİK m. 169).
İcra mahkemesi hâkimi itiraz sebeplerinin tahkiki için iki tarafı en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır. Hâkim, borcun olmadığının veya itfa ya da imhal edildiğinin resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispatı hâlinde itirazı kabul eder. Dekont, makbuz veya imzalı belge gibi yazılı kanıtlarınızı hazır tutun. Yetki itirazının incelenmesinde taraflar duruşmaya gelmese de gereken karar verilebilir.
İtirazın reddi kararına karşı istinaf yoluna başvurulması hiçbir icra muamelesini durdurmaz. Borçlu, kanunda öngörülen teminatı gösterirse icra durur; bu teminatın şartları ilamlı icradaki icranın geri bırakılması hükmüne bağlıdır (İİK m. 169). Başvuru yaparken teminat seçeneğini de değerlendirmelisiniz.
İmza itirazı ve zamanaşımı, yetki itirazı
Senetteki imzanın size ait olmadığını, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde dilekçeyle icra mahkemesine açıkça bildirmelisiniz; aksi hâlde imza kendinizden sadır sayılır (İİK m. 168 ve 170). İmza itirazı da satıştan başka icra takip muamelelerini durdurmaz. İcra mahkemesi duruşmadan önce dilekçe ve belgelerden itirazı ciddi görürse, alacaklıya tebliğe gerek görmeden itirazla ilgili karara kadar takibin geçici durdurulmasına evrak üzerinde karar verebilir.
İcra mahkemesi inkâr edilen imzanın borçluya ait olmadığına kanaat getirirse itirazı kabul eder ve takip durur; alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır. Kambiyo vasfı olmayan bir senetle takip yapılmışsa bunu da beş gün içinde şikâyet etmek gerekir; icra mahkemesi şikâyet veya itiraz dolayısıyla önüne gelen işlerde senedin bu vasfı taşımadığını re'sen de dikkate alabilir (İİK m. 168 ve 170/a).
Zamanaşımı itirazında hâkim, itirazı alacaklının ibraz ettiği kambiyo senedindeki tarihe göre yerinde görür ve alacaklı zamanaşımının kesildiğini veya tatile uğradığını resmî ya da imzası ikrar edilmiş belgeyle ispat edemezse itirazı kabul eder (İİK m. 168 ve 169). Kambiyo takibinde ayrıca fasıl hükümlerine aykırı olmadıkça 62 ilâ 72. maddeler uygulanır; bunlar arasında gecikmiş itiraz, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat hükümleri vardır, ancak önce kambiyo fasıl hükümlerine bakılır (İİK m. 170).
Tazminat ve para cezası riskleri
- Haksız imza inkârı: imza borçluya aitse ve itirazla takip geçici durdurulmuşsa borçlu, takip konusu alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere inkâr tazminatına ve alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir (İİK m. 170). Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa tahsil dava sonuna bırakılır.
- Haksız borca itiraz: takip itiraz nedeniyle geçici durdurulmuşsa ve itiraz reddedilirse borçlu, diğer tarafın isteği üzerine alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir (İİK m. 169).
- Kötü niyetli takip: borçlunun itirazı esasa ilişkin nedenlerle kabul edilirse, kötü niyeti veya ağır kusuru bulunan alacaklı alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir (İİK m. 169). Senedi kötü niyetle veya ağır kusurla takibe koyan alacaklı için imza itirazında da tazminat ve para cezası gündeme gelir (İİK m. 170).
Mal beyanı
Kambiyo takibinde ödeme emrine itiraz edilmez ve borç ödenmezse on gün içinde, itiraz edilip reddedilirse üç gün içinde mal beyanında bulunmak gerekir. Ödeme emrinde, bulunmayan borçlunun hapisle tazyik edileceği, gerçeğe aykırı beyan edenin ayrıca hapisle cezalandırılacağı ihtar edilir (İİK m. 168).
İflas yoluyla kambiyo takibi
İflas yolunda ödeme emrinde borç ve masrafın beş gün içinde ödenmesi istenir; kambiyo senedine ve borca ilişkin itiraz ve şikâyetler de beş gün içinde dilekçeyle bildirilir (İİK m. 171 ve 172). Beş gün içinde ödeme, itiraz veya şikâyet olmazsa alacaklı ticaret mahkemesinden borçlunun iflasını isteyebilir. Borçlu, ödeme emrinde yazılı sürenin geçmesinden sonra borcu ödediğine dair resmî bir belge ibraz ederse iflas yolu ile takip talebi ve iflas davası düşer (İİK m. 173); ödeme dekontunu ve icra dairesi yazışmalarını saklayın.
Bir senetle takip edilen borçlular arasında iflasa tabi olmayan biri bulunur ve iflasa tabi olanlara karşı iflas, olmayanlara karşı haciz yolunu istiyorsanız, bu yollara mahsus ayrı iki takip talebinde bulunmak zorundasınız (İİK m. 176/b).
Çekle takip ve kısmî ödeme
Karşılıksız çekle takip yapabilmek için çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması gerekir; düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığı ödenmemişse bu çekle ilgili hukuki takip yapılamaz (Çek Kanunu m. 3). Çek kısmen ödenmişse hamile çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz verilir; hamil bu fotokopiyle kambiyo senetlerine özgü takip usullerine başvurabilir ve icra dairesi veya mahkeme isterse çekin aslı bu mercilere gönderilir. Çekin cezai yönü için karşılıksız çek cezası yazımıza bakabilirsiniz.
Boş imzalanan senet sonradan doldurulursa
Tedavüle çıkarılırken tamamen doldurulmamış bir poliçe, aradaki anlaşmalara aykırı şekilde doldurulursa, bu anlaşmalara uyulmadığı iddiası hamile karşı ileri sürülemez; ancak hamil poliçeyi kötü niyetle iktisap etmiş veya iktisap sırasında kendisine ağır bir kusur isnadı mümkün bulunmuşsa durum farklıdır (TTK m. 680). Bono için de bononun niteliğine aykırı düşmedikçe bu hüküm geçerlidir (TTK m. 778). Pratikte iki ayrı iddiayı karıştırmamak gerekir: imza sizin ise "boş imzaladım, anlaşmaya aykırı dolduruldu" savunması senet dolaşıma girmişse iyi niyetli hamile karşı ileri sürülemeyebilir; imza sizin değilse imza itirazı yapılır. Senedin ne için verildiğini ve ödeme kayıtlarınızı saklayın.
Sık yapılan hatalar
- İtirazı icra dairesine sözlü yapıp icra mahkemesine yazılı başvuruyu atlamak.
- Beş günlük süreyi, tebliğ tarihine göre hesaplamamak.
- İmzayı inkâr ederken imza itirazını ve borca itirazı aynı dilekçede açıkça yazmamak.
- Satıştan başka işlemlerin itirazla durmadığını bilmeyip haciz yapılınca şaşırmak.
- İstinaf başvurusunun icrayı kendiliğinden durduracağını sanmak.