Bir senedin bono sayılması için üzerinde "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, kime ödeneceği, düzenleme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunmalıdır (TTK m. 776). Bu unsurlardan biri eksikse senet kural olarak bono sayılmaz; yalnız vade, ödeme yeri ve düzenleme yeri yazılmamışsa kanun bunları tamamlar (TTK m. 777). Tüketiciye taksitli satışta ise senet ancak nama yazılı ve her taksit için ayrı düzenlenebilir (TKHK m. 4/5).
Bu yazı senet, bono ve adi borç senedi arasındaki farkı, bir bononun alan alan nasıl doldurulacağını, eksik veya hatalı doldurmanın sonuçlarını, boş senet imzalamanın risklerini, taksitli alışverişte ve tüketici işlemlerinde senet kurallarını, senede kefil (aval) yazılmasını, senet ile çek arasındaki farkı ve borç ödendiğinde senedin ne olacağını anlatır.
Bu yazıda
- Senet, bono ve adi borç senedi aynı şey mi?
- Bono adım adım nasıl doldurulur?
- Eksik veya hatalı doldurulan senet
- Senede kefil yazmak: aval
- Boş senet imzalamak
- Taksitli satışta ve tüketici işlemlerinde senet
- Senet mi çek mi?
- Borç ödenince senet ne olur?
- Sık yapılan hatalar
- Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
- Kaynaklar
Senet, bono ve adi borç senedi aynı şey mi?
Günlük dilde "senet" denilen belge çoğu zaman bonodur; ama kanuni unsurları taşımayan bir senet bono değil, adi borç senedidir. Bono (emre yazılı senet) bir kambiyo senedidir ve unsurları Türk Ticaret Kanununda sayılmıştır (TTK m. 776). Bono olmanın en önemli sonucu, alacaklının kambiyo senetlerine özgü hızlı takip yolunu kullanabilmesidir (İİK m. 167).
Unsurları eksik bir senet ise "aldım, şu tarihte ödeyeceğim" diyen bir borç ikrarı olarak geçerliliğini koruyabilir. Borcun sebebi yazılmamış olsa bile borç tanıması geçerlidir (TBK m. 18). İmzası ikrar edilen veya mahkemece borçluya ait olduğu kabul edilen adi senet, aksi ispat edilinceye kadar kesin delildir (HMK m. 205). Fark şudur: adi senetle kambiyo takibi yapılamaz; genel haciz yoluyla takip veya alacak davası açılır.
Bono adım adım nasıl doldurulur?
Her kanuni unsuru eksiksiz ve okunaklı yazın, tutarı yazı ve rakamla aynı şekilde gösterin, imzayı en son ve düzenleyen kişinin kendisi atsın.
- Başlık: Senet metninde "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi bulunmalıdır; Türkçe dışında bir dille yazılmışsa o dildeki karşılığı kullanılır (TTK m. 776/1-a). Kırtasiyede satılan matbu senetlerde bu ibare hazırdır; boş kâğıda yazıyorsanız unutmayın.
- Bedel ve ödeme vaadi: "Şu bedeli ödeyeceğim" vaadi kayıtsız ve şartsız olmalıdır (TTK m. 776/1-b). "Mal teslim edilirse öderim" gibi bir şart senedi bono olmaktan çıkarır. Bedeli hem rakamla hem yazıyla yazın; ikisi farklıysa yazıyla gösterilen bedel üstün tutulur, yalnız rakamla veya yalnız yazıyla birden çok farklı bedel yazılmışsa en az olanı geçerlidir (TTK m. 676).
- Vade: Ödeme gününü gün, ay ve yıl olarak yazın (TTK m. 776/1-c). Vade yazılmazsa senet görüldüğünde ödenecek bono sayılır (TTK m. 777/2).
- Ödeme yeri: Ödemenin yapılacağı yeri yazın (TTK m. 776/1-d). Yazılmazsa düzenlendiği yer ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır (TTK m. 777/3).
- Lehtar: Paranın kime veya kimin emrine ödeneceğini, adı ve soyadı ya da ticaret unvanıyla yazın (TTK m. 776/1-e). Hamiline yazılı bono olmaz.
- Düzenleme tarihi ve yeri: Senedin düzenlendiği günü ve yeri yazın (TTK m. 776/1-f). Yer yazılmazsa düzenleyenin adının yanında yazılı yerde düzenlenmiş sayılır (TTK m. 777/4); tarih ise tamamlanamaz.
- Düzenleyenin (borçlunun) bilgileri ve imzası: Borçlunun adı, soyadı, kimlik numarası ve adresi yazılır; imzayı borçlu kendisi atar (TTK m. 776/1-g). Adres ve kimlik bilgisi kanuni unsur değildir ama takip ve tebligat için çok önemlidir.
- Faiz şartı: Faiz şartı ancak görüldüğünde veya görüldükten belirli süre sonra ödenecek bonolara konulabilir; belirli bir vadesi olan bonoya yazılan faiz şartı yazılmamış sayılır, oran gösterilmemişse de faiz şartı geçersizdir (TTK m. 675, 778). Vadeli bonoda gecikmenin karşılığı temerrüt faizidir.
Matbu senetlerde sıkça görülen "bedeli nakden ahzolunmuştur" (bedeli nakit alınmıştır) veya "malen ahzolunmuştur" (bedeli mal olarak alınmıştır) ibareleri kanuni unsur değildir; senedin hangi ilişki için verildiğini gösterdiği için doğru olanı seçin.
Eksik veya hatalı doldurulan senet
Kanuni unsurlardan biri eksik olan senet bono sayılmaz; ama kanunun tamamladığı vade, ödeme yeri ve düzenleme yeri eksiklikleri bonoyu geçersiz kılmaz. Kanuna göre 776. maddede sayılan unsurlardan birini içermeyen senet, maddenin saydığı istisnalar dışında bono değildir (TTK m. 777/1).
- Düzenleme tarihi yoksa: Senet bono vasfını yitirir; kambiyo takibi yapılamaz. Borçlu bunu icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürebilir (İİK m. 168/3).
- İmza yoksa veya başkası attıysa: İmza, düzenleyeni bağlayan unsurdur. Ehliyetsiz kişilerin, sahte veya hayali kişilerin imzaları diğer imzaların geçerliliğini etkilemez (TTK m. 677, 778).
- Tutar farklı yazıldıysa: Yazıyla gösterilen tutar esas alınır (TTK m. 676).
- Şartlı ödeme vaadi varsa: Senet bono değildir; içeriğine göre adi bir borç ikrarı olarak değerlendirilebilir (TBK m. 18).
Örnek: Bir kişi arkadaşına "şu tutarı ödeyeceğim" yazıp altını imzalıyor, ama ne "bono" kelimesini ne düzenleme tarihini yazıyor. Bu belgeyle kambiyo takibi yapılamaz; ancak imza borçluya aitse borcun ispatında güçlü bir belgedir ve genel haciz yoluyla takip veya alacak davasında kullanılabilir.
Senede kefil yazmak: aval
Bonoya kefil olmak hukuken "aval" vermektir; aval veren, kimin için imza attıysa onun gibi sorumludur. Bononun ödenmesi aval yoluyla tamamen veya kısmen teminat altına alınabilir (TTK m. 700, 778/3). Aval şerhi senedin üzerine "aval içindir" veya aynı anlama gelen bir ibareyle yazılır ve aval veren tarafından imzalanır; düzenleyenin imzası dışında senedin ön yüzüne atılan her imza aval sayılır (TTK m. 701). Kimin için verildiği yazılmamışsa aval, bonoyu düzenleyen için verilmiş sayılır (TTK m. 778/4). Aval veren, teminat altına aldığı kişi gibi sorumlu olur (TTK m. 702). Aval ile kefalet sözleşmesinin farkları için bono, ciro ve aval yazımıza bakabilirsiniz.
Boş senet imzalamak
Boş veya eksik bir senedi imzalayıp vermek ciddi risktir: senet anlaşmaya aykırı doldurulsa bile, iyi niyetli yeni hamile karşı bu itiraz kural olarak ileri sürülemez. Tamamen doldurulmadan tedavüle çıkarılan bir senet aradaki anlaşmaya aykırı doldurulursa, anlaşmaya uyulmadığı iddiası hamile karşı ancak hamil senedi kötü niyetle edinmişse veya edinirken ağır kusurluysa ileri sürülebilir (TTK m. 680, 778/2-f). Yani senedi alan kişi onu başkasına ciro ederse, yeni hamile karşı "biz başka tutar konuşmuştuk" diyemeyebilirsiniz.
Belirli bir tarzda doldurulmak üzere teslim edilen imzalı ve boş bir kâğıdı verilme amacından farklı şekilde dolduran kişi, şikâyet üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır; boş kâğıdı hukuka aykırı olarak ele geçirip dolduran ise belgede sahtecilik hükümlerine göre cezalandırılır (TCK m. 209). Bu ceza ise sizin zararınızı kendiliğinden gidermez.
- Boş senet imzalamayın; mecbur kalıyorsanız tutarı, vadeyi ve lehtarı siz yazın.
- Teminat amacıyla veriyorsanız ayrı bir yazılı belgeyle senedin hangi borcun teminatı olduğunu ve hangi şartla iade edileceğini yazdırın.
- Senedin fotokopisini veya fotoğrafını saklayın.
Taksitli satışta ve tüketici işlemlerinde senet
Tüketiciye yapılan satışlarda senet yalnızca nama yazılı ve her taksit için ayrı ayrı düzenlenebilir; aksi yönde düzenlenen senet tüketici yönünden geçersizdir. Mağazalarda taksitli alışverişte, okul veya yurt sözleşmelerinde istenen senetlere bu kural uygulanır (TKHK m. 4/5). Bütün taksitleri tek bir senede bağlayan veya emre yazılı düzenlenen senet tüketici aleyhine kullanılamaz. Tüketici işlemlerinde tüketicinin borcu için alınan şahsi teminatlar, adı ne olursa olsun adi kefalet sayılır (TKHK m. 4/6); bu nedenle alacaklı kural olarak önce asıl borçluya başvurmak zorundadır. Taksitli satıştaki diğer haklarınız için taksitli satış yazımıza bakın.
Senet mi çek mi?
Çek bankaya ibraz edilen bir ödeme aracıdır ve karşılıksız çıkması ceza yaptırımına bağlıdır; bono ise düzenleyenin kişisel ödeme vaadidir ve ödenmemesi suç değildir.
- Kim öder? Çek, bankaya (muhataba) verilen bir ödeme talimatıdır ve çekte muhatap bankanın unvanı, seri numarası ve karekod bulunur (TTK m. 780). Bonoyu ise düzenleyen kişi bizzat öder.
- Ceza: Kanuni ibraz süresinde karşılıksız çıkan çek için hamilin şikâyeti üzerine adli para cezası ve çek düzenleme yasağı öngörülmüştür (Çek Kanunu m. 5). Ödenmeyen bono için böyle bir yaptırım yoktur; ayrıntılar senet ödenmezse ne olur yazımızdadır.
- Takip: Her ikisi de kambiyo senedidir ve kambiyo senetlerine özgü takibe konu olabilir (İİK m. 167).
- Güvence: Çekte karekod üzerinden düzenleyenin çek geçmişine ilişkin bazı bilgilere erişilebilir (TTK m. 780/2). Bonoda ise güvence büyük ölçüde borçlunun ödeme gücüne ve varsa avale dayanır.
Hangisinin "daha güvenli" olduğu borçluya bağlıdır: ödeme gücü yüksek bir borçlunun bonosu, karşılığı olmayan bir çekten daha değerli olabilir. Çek kurallarının ayrıntısı için çek ve karşılıksız çek yazımıza bakın.
Borç ödenince senet ne olur?
Borcun tamamını ödeyen borçlu makbuz ve senedin geri verilmesini isteyebilir; borç senedi borçluya geri verilmişse borç sona ermiş sayılır. Borcun tamamı ödenmemişse borçlu yalnız makbuz ve ödemenin senede işlenmesini isteyebilir (TBK m. 103). Senet borçluya iade edildiğinde borcun sona erdiği kabul edilir (TBK m. 104). Alacaklı olarak, tam ödeme almadan senedi iade etmeyin; kısmi ödemede ödenen tutarı ve tarihini senedin arkasına yazıp imzalatın.
Sık yapılan hatalar
- Düzenleme tarihini veya "bono" ibaresini boş bırakmak.
- Tutarı rakamla ve yazıyla farklı yazmak.
- Vadeli bonoya faiz şartı yazıp bunun geçerli olacağını düşünmek.
- Boş veya tutarı yazılmamış senet imzalamak.
- Tüketiciden tüm taksitler için tek ve emre yazılı senet almak.
- Borçlunun kimlik ve adres bilgisini yazmamak; takipte tebligat sorun olur.
- Kefili senedin arka yüzüne açıklamasız imzalatmak: kanun yalnız ön yüze atılan imzaları aval sayar; aval veren kişiyi ön yüze "aval içindir" ibaresiyle imzalatın.
- Borç tamamen ödendiğinde senedi geri almamak.
Ne zaman avukata ihtiyaç duyulur?
Senet bir teminat ilişkisi için verildiyse, boş imzalanmış bir senedin kötüye kullanıldığından şüpheleniyorsanız, senet başkasına ciro edildiyse ya da tüketici işleminde verilen senedin geçerliliği tartışılıyorsa, durumunuzu belgeleriyle birlikte bir avukata danışmak yararlı olabilir. Ödeme gücünüz yoksa baronun adli yardım bürosuna başvurabilirsiniz.