Karşılıksız çek düzenleyen kişi, hamilin şikâyeti üzerine her çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır ve mahkeme çek düzenleme ile hesap açma yasağına hükmeder (Çek Kanunu m. 5). Karşılıksız kalan bedelin ticari işlerde temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenmesi ise yargılamada davanın düşmesini sağlar (m. 6).
Bu yazı, karşılıksız çekin cezai ve hukuki sonuçlarını, çek yasağının kimlere uygulandığını, tebliğ ve kaldırılma şartlarını, ödeme hâlinde etkin pişmanlığı, bankanın yükümlülüğünü, hamilin yüzde on tazminat hakkını ve bu alacaklarda kanuni faiz ile temerrüt faizinin nasıl işlediğini anlatır. Konuya genel bakış için karşılıksız çek cezası ve faiz kararı için yasal faiz Anayasa Mahkemesi kararı yazılarımıza da göz atabilirsiniz.
Bu yazıda
- Karşılıksız çekin cezası ve çek yasağı
- Yasak kimlere uygulanır, vekil ile çek düzenlenir mi?
- Tebliğ, çek yapraklarının iadesi ve bildirim
- Ödeme, düşme ve yasağın kaldırılması
- Uzlaşma, ön ödeme ve ceza ödenmezse
- Yasağa rağmen çek düzenlemek, banka sorumluluğu
- Hamilin yüzde on hakkı
- Kanuni faiz, avans faizi ve temerrüt faizi
- Faizin sınırı ve mürekkep faiz
- Kredi kartı borcunda faiz
Karşılıksız çekin cezası ve çek yasağı
Kanuni ibraz süresi içinde ibrazda karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her çek için binbeşyüz güne kadar adli para cezası verilir; ceza, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder (Çek Kanunu m. 5).
Yasak; çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Çek hesabı sahibi gerçek kişi, kendi adına çek düzenlemek üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemez; gerçek kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenirse bu çekten doğan hukuki ve cezai sorumluluk çek hesabı sahibine aittir.
Tebliğ, çek yapraklarının iadesi ve bildirim
Yasak kararı, bankaya hesap açarken bildirdiğiniz adrese Tebligat Kanunu m. 35 uyarınca derhal tebliğ edilir. Adres değişikliğini bildirmediyseniz tebligat geçerli olur; adresin bankaya yanlış bildirilmesi veya fiilen terk edilmesi hâlinde de tebligat yapılmış sayılır (Çek Kanunu m. 5).
Hakkında yasak kararı verilen kişi elindeki bütün çek yapraklarını ait olduğu bankalara iade etmekle yükümlüdür. Karar tebliğinden itibaren on gün içinde, düzenlediği ve karşılığı tahsil edilmemiş çekleri düzenleme tarihleri, miktarları ve varsa lehtarlarıyla liste hâlinde muhatap bankaya vermelidir. Yasak bilgileri güvenli elektronik imzayla imzalandıktan sonra UYAP aracılığıyla MERSİS'e ve Risk Merkezi'ne elektronik ortamda bildirilir; hesap açma yasağı verilen kişiler Risk Merkezi tarafından bankalara bildirilir.
Ödeme, düşme ve yasağın kaldırılması
Karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari işlerde temerrüt faizi oranındaki faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama aşamasında davanın düşmesine, kesinleşmiş mahkûmiyette ise hükmün ortadan kaldırılmasına karar verilir (Çek Kanunu m. 6).
Mahkûm olan kişi, cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılmasını isteyebilir; mahkemenin kararına itiraz edilebilir. Karşılıksız kalan bir çekle ilgili yargılamada beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın düşmesi veya reddine karar verilirse aynı kararda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasına da karar verilir; kesinleşen karar MERSİS ve Risk Merkezi'ne bildirilir (m. 5).
Uzlaşma, ön ödeme ve ceza ödenmezse
Karşılıksız çek suçu nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz. Bunun yerine, karşılıksız kalan çek bedelinin ödenmesine bağlı etkin pişmanlık hükümleri söz konusu olabilir (Çek Kanunu m. 5 ve 6). Karşılıksız çek nedeniyle verilen adli para cezası ödenmezse, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir. Bu yüzden ceza kesinleşmeden önce çek bedelini ve faizini ödeyip etkin pişmanlık hükmünden yararlanıp yararlanamayacağınızı değerlendirmeniz önemlidir.
Yasağa rağmen çek düzenlemek ve banka sorumluluğu
Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilmiş kişi buna rağmen çek düzenlerse, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (Çek Kanunu m. 7). Kısmen veya tamamen karşılığı bulunmayan çekle ilgili olarak talebe rağmen karşılıksızdır işlemini yapmayan banka görevlisi de şikâyet üzerine bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Hamil olarak işlemi yazılı talep etmeniz ve bankanın cevabını saklamanız yararlı olur.
Hamilin yüzde on hakkı
Muhatap nezdinde karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan çeki düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlüdür; bunun dışında hamilin bu yüzden uğradığı zararı da tazmin eder (TTK m. 783).
Kanuni faiz, avans faizi ve temerrüt faizi
Merkez Bankasının kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı kanuni faiz miktarından fazlaysa, arada sözleşme olmasa bile ticari işlerde temerrüt faizi bu oran üzerinden istenebilir; uygulanacak oran yılın ikinci yarısında güncellenebilir. Temerrüt faizi sözleşmede kararlaştırılmamışsa ve akdi faiz kanundaki orandan yüksekse, temerrüt faizi akdi faiz miktarından az olamaz (Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m. 2).
Kanuni faiz ve temerrüt faizi hesaplanırken mürekkep faiz yürütülemez; Türk Ticaret Kanunu hükümleri saklıdır (m. 3). Takip talebinde faiz hesabı yaparken faizi ana paraya ekleyip yeniden faiz işletmemeye dikkat edin. Faiz veya irat borcunu ya da bağışladığı bir miktar parayı ödemekte temerrüde düşen borçlu, icra takibine girişildiği veya dava açıldığı günden başlayarak temerrüt faizi öder; temerrüt faizine ayrıca temerrüt faizi yürütülemez (TBK m. 121). Alacaklı temerrüt faizini aşan bir zarara uğramışsa, borçlu hiçbir kusuru bulunmadığını ispat etmedikçe bu zararı da gidermekle yükümlüdür; aşkın zarar görülmekte olan davada belirlenebiliyorsa hâkim esas hakkında karar verirken zararın miktarına da hükmeder (TBK m. 122).
Faizin sınırı ve kredi kartı borcunda faiz
Sözleşmeyle kararlaştırılacak yıllık faiz oranı, kanuna göre belirlenen yıllık faiz oranının yüzde elli fazlasını aşamaz; sözleşmedeki yıllık temerrüt faizi oranı da kanuna göre belirlenen orandan yüzde yüz fazlasını aşamaz (TBK m. 88 ve 120). Temerrüt hâli de dahil olmak üzere kart uygulamasından doğan borçlarda bileşik faiz uygulanmaz (Banka Kartları ve Kredi Kartları Kanunu m. 26); kart sözleşmenizden ve hesap özetlerinizden uygulanan faiz oranını ve hesaplamayı kontrol edin.
Hamil olarak izleyeceğiniz yol
- Çeki, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edin; karşılığı yoksa karşılıksızdır işlemini yazılı olarak talep edin ve bankanın cevabını saklayın.
- Cezai yola gitmek istiyorsanız şikâyetiniz gerekir; ceza hamilin şikâyeti üzerine verilir.
- Çek bedeli için ayrıca kambiyo takibi yapabilirsiniz; ayrıntıları ödeme emrine itiraz ve kambiyo takibi yazılarımızda bulabilirsiniz.
- Faiz isterken oranı ve başlangıç gününü doğru gösterin: çekte kanuni ibraz tarihi, ticari işlerde temerrüt faizi oranı esastır.
- Karşılıksız kalan bedelin yüzde onu ve uğradığınız ek zarar için TTK hükmüne dayanabileceğinizi unutmayın.
Keşideci olarak izleyeceğiniz yol
- Şikâyet veya takip haberini aldığınızda çek bedelini ve ibraz tarihinden işleyen temerrüt faizini hesaplayın.
- Yargılama sürerken bedeli faiziyle birlikte tamamen ödemek, davanın düşmesi için hukuki yoldur; kısmî ödeme bu sonucu doğurmaz.
- Adresinizi bankaya güncel bildirin; yasak kararı tebliği bankadaki adrese yapılır.
- Yasak kararı kesinleşirse çek yapraklarını iade edin ve karşılığı tahsil edilmemiş çeklerin listesini süresinde bankaya verin.
- Ceza kesinleşmeden önce etkin pişmanlık hükmünden yararlanıp yararlanamayacağınızı değerlendirin; çünkü ödenmeyen adli para cezası doğrudan hapse çevrilir.
Sık yapılan hatalar
- Çek bedelini ödeyip faizi eksik bırakmak; düşme için bedelin faiziyle birlikte tamamen ödenmesi gerekir.
- Bankaya bildirilen adresi güncellemeyip yasak kararından haberdar olmamak.
- Başkasını vekil yaparak çek düzenletmenin sorumluluğu kaldıracağını sanmak.
- Çek hamili olarak karşılıksızdır işlemi talebini yazılı yapmamak.
- Takip talebinde faize faiz işletmek.