Zamanaşımı borcu kendiliğinden silmez; hâkim zamanaşımını kendiliğinden göz önüne alamaz, borçlunun bunu ileri sürmesi gerekir (TBK m. 161). Kanunda aksi yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146); kira, ücret ve bazı ticari alacaklarda süre beş yıldır (TBK m. 147). Karşılıklı borçlarınız varsa takasla, alacaklı sizi ibra ederse ibra sözleşmesiyle borcunuz sona erebilir (TBK m. 132, 139, 143). Haklı sebep olmadan başkasının malvarlığından zenginleşen kişi ise bunu geri vermekle yükümlüdür (TBK m. 77).
Bu yazı, borcun hangi yollarla sona erdiğini anlatır: takas, ibra, yenileme ve birleşme; müteselsil borçlulukta alacaklı ve borçluların durumunu; alacağın, borcun ve sözleşmenin devrini; sebepsiz zenginleşmeyi ve geri isteme kurallarını; zamanaşımı sürelerini, kesilmesini ve ileri sürülmesini ele alır.
Bu yazıda
- Takas: koşulları, bildirimi ve sınırları
- İbra, yenileme ve birleşme
- Müteselsil borçluluk: alacaklı kimden tahsil eder?
- Alacağın, borcun ve sözleşmenin devri
- Sebepsiz zenginleşme: ne zaman geri isteyebilirsiniz?
- Zamanaşımı: süreler, kesilme ve ileri sürme
- Zamanaşımı geçince borç kendiliğinden silinir mi?
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Takas: koşulları, bildirimi ve sınırları
İki kişi karşılıklı olarak para veya özdeş edimleri birbirine borçluysa ve her iki borç muaccelse, her biri alacağını borcuyla takas edebilir. Alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir (TBK m. 139). Takas kendiliğinden gerçekleşmez; borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir ve bu durumda her iki borç, takas edilebilecekleri anda daha az olan borç tutarınca sona erer (TBK m. 143). Bildirimi ispatlanabilir biçimde yapmanız önemlidir. Zamanaşımına uğramış bir alacağın takası ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla ileri sürülebilir; yani takas koşulları oluştuğunda alacak zamanaşımına uğramamışsa sonradan geçen süre takası engellemez (TBK m. 139).
Her alacak takas edilemez. Nafaka ve işçi ücreti gibi borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu olup özel niteliği gereği doğrudan alacaklıya verilmesi gereken alacaklar ancak alacaklıların rızasıyla takas edilebilir; tevdi edilmiş eşyanın iadesine ilişkin alacaklar için de aynı kural geçerlidir (TBK m. 144). Borçlu, takas hakkından önceden feragat edebilir; bu yüzden sözleşmelerdeki takas yasağı veya takastan feragat hükümlerini imzalamadan önce dikkatle okuyun (TBK m. 145). Asıl borçlunun takası ileri sürme hakkı bulundukça kefil de alacaklıya ifada bulunmaktan kaçınabilir (TBK m. 140).
İbra, yenileme ve birleşme
Borcu doğuran işlem kanunen veya taraflarca belli bir şekle bağlı tutulmuş olsa bile, borç tarafların şekle bağlı olmaksızın yapacakları ibra sözleşmesiyle tamamen veya kısmen ortadan kaldırılabilir (TBK m. 132). İspat için yazılı ibra almak yine de yararlıdır; ibra belgesi yalnızca ödeme alındığını göstermez, borcu sona erdirme sonucu doğurabilir. Bu nedenle ibra belgesini makbuzla aynı saymadan kapsamını okuyun. Yeni bir borçla mevcut borcun sona erdirilmesi ancak tarafların açık iradesiyle olur; mevcut borç için kambiyo taahhüdünde bulunulması veya yeni bir senet ya da kefalet senedi düzenlenmesi, açık yenileme iradesi yoksa yenileme sayılmaz (TBK m. 133). Alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesiyle borç sona erer; üçüncü kişilerin alacak üzerinde önceden mevcut hakları birleşmeden etkilenmez ve birleşme geçmişe etkili olarak ortadan kalkarsa borç varlığını sürdürür (TBK m. 135). Ödemede makbuz isteyin; borcun tamamı ödenmişse borç senedinin geri verilmesini veya iptalini talep edebilirsiniz (TBK m. 103).
Müteselsil borçluluk: alacaklı kimden tahsil eder?
Müteselsil borçlulukta alacaklı, borcun tamamının veya bir kısmının ifasını dilerse borçluların hepsinden, dilerse yalnız birinden isteyebilir. Borçluların sorumluluğu borcun tamamı ödeninceye kadar devam eder. Müteselsil borçluluk, borçlular tamamından sorumlu olmayı bildirirse veya kanunda öngörülürse doğar (TBK m. 162 ve 163). Aksi kararlaştırılmadıkça borçlular alacaklıya yapılan ifadan birbirlerine karşı eşit paylarla sorumludur; payına düşenden fazla ifada bulunan borçlu, ödediği fazla miktarı diğer borçlulardan her birinden ancak payı oranında isteyebilir (TBK m. 167). Alacaklının borçlulardan biriyle yaptığı ibra sözleşmesi, diğer borçluları da ibra edilen borçlunun iç ilişkideki borca katılma payı oranında borçtan kurtarır; ifa veya takasla borç sona ermişse diğer borçlular da o oranda kurtulur (TBK m. 166).
Alacağın, borcun ve sözleşmenin devri
Alacağın devrinin geçerliliği yazılı şekilde yapılmış olmasına bağlıdır; hangi alacağın ve ne kapsamda devredildiğini açıkça belirleyin. Alacağın devri sözü vermek şekle bağlı değildir (TBK m. 184). Borcun başkası tarafından üstlenilmesinde iç üstlenme ile dış üstlenme farklıdır. Borçlu ile iç üstlenme sözleşmesi yapan kişi, borçluyu borcundan kurtarma yükümlülüğü altına girer; ancak borçlunun yerine yenisinin geçmesi ve borçlunun borcundan kurtarılması, borcu üstlenen ile alacaklı arasında yapılacak sözleşmeyle olur ve alacaklının kabulü açık veya örtülü olabilir (TBK m. 195 ve 196). Bu nedenle borcu başkasının üstlenmesi alacaklıyı otomatik bağlamaz; onay ve taraf yapısını ayırın. Sözleşmenin devri ise taraf olma sıfatının bütün hak ve borçlarla birlikte devralana geçmesidir; geçerliliği devredilen sözleşmenin şekline bağlıdır (TBK m. 205).
Sebepsiz zenginleşme: ne zaman geri isteyebilirsiniz?
Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan, gerçekleşmemiş veya sona ermiş bir sebebe dayanması hâlinde bu yükümlülük doğar (TBK m. 77). Borcunuz olmadığı hâlde yanlışlıkla ödeme yaptıysanız, borçlanmadığınız edimi kendi isteğinizle yerine getiren kişi olarak bunu ancak kendinizi borçlu sanarak yerine getirdiğinizi ispat ederseniz geri isteyebilirsiniz; havale dekontunu ve hatayı gösteren yazışmaları saklayın. Zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından veya ahlaki bir ödevin yerine getirilmiş olmasından kaynaklanan zenginleşmeler geri istenemez; bu yüzden ödemeden önce borcun zamanaşımına uğrayıp uğramadığını kontrol edin (TBK m. 78).
Zenginleşen, geri istenme sırasında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısım dışındakini geri verir; iyiniyetli olmaksızın elden çıkarmışsa veya geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa zenginleşmenin tamamını geri vermelidir (TBK m. 79). İyiniyetli zenginleşen, yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri geri verme isteminde bulunandan isteyebilir; iyiniyetli değilse zorunlu giderlerle yararlı giderlerin yalnızca geri verme zamanında mevcut değer artışını isteyebilir (TBK m. 80). Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şey geri istenemez ve açılan davada hâkim bu şeyin Devlete mal edilmesine de karar verebilir (TBK m. 81). Sebepsiz zenginleşme alacağı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar (TBK m. 82).
Zamanaşımı: süreler, kesilme ve ileri sürme
Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146). Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi dönemsel edimler, otel ve lokanta bedelleri, küçük sanat işleri ile küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar ve eser sözleşmesinden doğan alacaklar gibi alacaklar için beş yıllık zamanaşımı uygulanır; kanunda sayılan ayrıntılara bakmak gerekir (TBK m. 147). Bu süreler sözleşmeyle değiştirilemez; zamanaşımından önceden de feragat edilemez. Dolayısıyla sözleşmedeki kısaltma veya uzatma maddeleri kanundaki sürelerin yerini tutmaz (TBK m. 148 ve 160).
Evlilik devam ettiği sürece eşlerin diğerinden olan alacakları için zamanaşımı işlemeye başlamaz, başlamışsa durur; velayet süresince çocukların ana babadan alacakları ve hizmet ilişkisi süresince ev hizmetlilerinin alacakları için de aynı kural geçerlidir (TBK m. 153). Borçlu borcu ikrar etmişse, özellikle faiz ödemiş veya kısmen ifada bulunmuşsa ya da rehin vermiş veya kefil göstermişse, alacaklı dava veya icra takibi gibi yollara başvurmuşsa zamanaşımı kesilir (TBK m. 154). Zamanaşımının kesilmesiyle yeni bir süre işlemeye başlar; borç bir senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır (TBK m. 156). Zamanaşımı müteselsil borçlulardan birine karşı kesilince diğerlerine karşı da kesilmiş olur; asıl borçluya karşı kesilince kefile karşı da kesilmiş olur (TBK m. 155). Borçlunun mesajla borcunu kabul etmesi bu açıdan önem taşıyabilir; mesajın kapsamını ve tarihini koruyun.
Dava, mahkemenin yetkili veya görevli olmaması, düzeltilebilecek bir yanlışlık yapılması ya da vaktinden önce açılmış olması nedeniyle reddedilmiş ve o arada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuşsa alacaklı altmış günlük ek süre içinde haklarını kullanabilir (TBK m. 158). Alacağın taşınır rehniyle güvenceye bağlanmış olması zamanaşımının işlemesine engel olmaz; ancak alacaklının hakkını rehinden alma yetkisi devam eder (TBK m. 159). Asıl alacak zamanaşımına uğrayınca ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğramış olur (TBK m. 152).
Zamanaşımı geçince borç kendiliğinden silinir mi?
Hayır; zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz (TBK m. 161). Bu nedenle borçlunun zamanaşımı def’ini yargılama sırasında zamanında ve açıkça ileri sürmesi gerekir. Eski tarihli olması, tek başına alacağın tahsil edilemeyeceği anlamına gelmez: kesilme sebepleri, alacağın türü ve son işlemler incelenmelidir. Zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi ise geri istenemez (TBK m. 78). Alacaklıysanız alacağınızın türünü belirleyip ilgili süreyi, kesilme sebeplerini ve son işlem tarihini kontrol edin.
Sık yapılan hatalar
- Takas iradesini yazılı ve ispatlanabilir biçimde bildirmemek.
- İbra belgesini makbuz sanıp imzalamak.
- Yeni senet düzenlenince eski borcun kendiliğinden bittiğini varsaymak.
- Müteselsil borçlulukta fazla ödeyen olarak iç ilişkideki pay oranını takip etmemek.
- Zamanaşımına uğramış borcu yanlışlıkla ödeyip geri istemeye çalışmak.
- Zamanaşımı def’ini yargılamada ileri sürmeyi unutmak.
Eski icra dosyalarında zamanaşımı için alacak zamanaşımı ve eski icra dosyası yazımıza da bakabilirsiniz.
