Katma değer vergisi (KDV), Türkiye'de yapılan ticari, sınai, zirai ve serbest meslek faaliyeti çerçevesindeki teslim ve hizmetler ile her türlü mal ve hizmet ithalatından alınır (Katma Değer Vergisi Kanunu m. 1). Vergiyi doğuran olay kural olarak malın teslimi veya hizmetin yapılmasıdır (m. 10); matrah işlemin karşılığını oluşturan bedeldir (m. 20); faaliyetiniz için aldığınız mal ve hizmetlerin faturalarında ayrıca gösterilen KDV'yi, bu faturaları kanuni defterlere kaydetmek şartıyla indirebilirsiniz (m. 29 ve 34).
Bu yazı KDV'nin konusunu ve mükellefini, vergiyi doğuran olayı ve matrahı, indirim ve iade rejimini, ihracat istisnasını, tevkifatı, beyan ve tarh kurallarını anlatır.
Bu yazıda
- KDV'nin konusu: teslim, hizmet ve ithalat
- Mükellef kimdir, yersiz KDV, ihtiyari mükellefiyet
- Vergiyi doğuran olay ve matrah
- İndirim, düzeltme, ihracat ve turist iadesi
- Tevkifat ve belgesiz mal
- Beyanname, dönem ve tarh
KDV'nin konusu
- Kapsam: Türkiye'de yapılan ticari, sınai, zirai ve serbest meslek faaliyeti çerçevesindeki teslim ve hizmetler ile her türlü mal ve hizmet ithalatı KDV'ye tabidir; kanun posta, şans oyunları, kira gibi bazı diğer faaliyetleri de kapsama alır. Serbest meslek yapan biri de bu kapsamdadır; muaflık veya istisna olup olmadığını kanundaki sayımdan ayrıca kontrol edin (m. 1).
- Teslim: Bir mal üzerindeki tasarruf hakkının malik veya onun adına hareket edenlerce alıcıya devredilmesidir; malın alıcının gösterdiği yere veya kişilere tevdii de teslim hükmündedir (m. 2).
- Teslim sayılan haller: Vergiye tabi malların vergiye tabi işlemler dışındaki amaçlarla işletmeden çekilmesi ve personele ücret, prim, ikramiye, hediye gibi adlarla verilmesi teslim sayılır; mülkiyeti muhafaza kaydıyla yapılan satışlarda zilyetliğin devri de teslimdir (m. 3).
- Hizmet: Teslim ve teslim sayılan haller ile mal ithalatı dışında kalan işlemlerdir; yapmak, onarmak, kiralamak gibi şekillerde olabilir. Karşılığın mal teslimi veya başka bir hizmet olması hâlinde her biri ayrı işlem sayılır ve ayrı vergilendirilir (m. 4). Vergiye tabi bir hizmetten işletme sahibinin, personelin veya diğer kişilerin karşılıksız yararlandırılması da hizmet sayılır (m. 5).
- Türkiye'de yapılmış sayılma: Mal teslimlerinde malın teslim anında Türkiye'de bulunması, hizmetlerde hizmetin Türkiye'de yapılması veya hizmetten Türkiye'de faydalanılması gerekir (m. 6).
- Diğer kanunlardaki istisnalar: Diğer kanunlardaki vergi muaflık ve istisna hükümleri KDV bakımından geçersizdir; KDV istisna ve muafiyetleri ancak KDV Kanununa hüküm eklenerek veya kanunda değişiklik yapılarak düzenlenir. Uluslararası anlaşma hükümleri saklıdır (m. 19).
KDV mükellefi kimdir?
Mal teslimi ve hizmet ifası hâllerinde bu işleri yapanlar, ithalatta mal ve hizmet ithal edenler mükelleftir; kanun ayrıca şans oyunlarını tertip edenleri, kiraya verenleri ve isteğe bağlı mükellefiyet talep edenleri de sayar (m. 8). Dükkân veya iş yerini kiraya verenler de kanunda mükellef olarak sayılır (m. 1 ve 8); kiralanan şeyin türüne göre istisna olup olmadığına ayrıca bakın. Vergiye tabi işlem olmadığı veya KDV'yi faturada gösterme hakkı bulunmadığı hâlde düzenlediği belgede KDV gösteren kişi bu vergiyi ödemekle yükümlüdür; fazla gösterilen vergi için iade ancak beyanların düzeltilmesi ve verginin alıcıya geri verilmesi şartıyla mümkündür (m. 8). Vergiden istisna edilmiş işlemleri yapanlar, vergi dairesine yazılı başvuruyla belirttikleri işlem türleri için vergiye tabi tutulmayı talep edebilir; bu yolla mükellef olanlar üç yıl geçmedikçe mükellefiyetten çıkamaz (m. 18).
Belgesiz mal, tevkifat ve dijital hizmetler
- Belgesiz mal: Belgesiz mal bulundurduğu veya hizmet satın aldığı tespit edilen mükellefe, alış belgelerinin ibrazı için tespit tarihinden itibaren on günlük süre verilir; süre içinde ibraz edilemezse emsal bedel üzerinden KDV resen tarh edilir ve vergi ziyaı cezası uygulanır (m. 9).
- Tevkifat: Maliye Bakanlığı, vergi alacağının emniyet altına alınması amacıyla, vergiye tabi işlemlere taraf olanları verginin ödenmesinden sorumlu tutabilir; bu mekanizma Türkiye'de işyeri veya merkezi bulunmayan mükelleflerde ve gerekli görülen diğer hâllerde kullanılır (m. 9).
- Yurt dışı dijital hizmet: Türkiye'de ikametgâhı, iş yeri, kanuni ve iş merkezi bulunmayanlar tarafından KDV mükellefi olmayan gerçek kişilere elektronik ortamda sunulan hizmetlerde KDV, hizmeti sunanlar tarafından beyan edilip ödenir (m. 9).
Vergiyi doğuran olay
- Genel kural: Mal teslimi ve hizmet ifası hâllerinde vergiyi doğuran olay malın teslimi veya hizmetin yapılmasıdır; teslim veya hizmetten önce fatura verilirse faturada gösterilen miktarla sınırlı olarak fatura düzenlenmesi anında vergi doğar (m. 10).
- Mal gönderilecekse: Malın nakliyesine başlanması veya nakliyeciye ya da sürücüye tevdi edilmesiyle vergiyi doğuran olay meydana gelir (m. 10).
- Kısım kısım teslim: Kısım kısım mal teslimi veya hizmet yapılması mutat olan ya da bu konuda mutabık kalınan hâllerde her kısmın teslimi veya bir kısım hizmetin yapılmasıyla vergiyi doğuran olay gerçekleşir (m. 10).
- İthalat: Gümrük vergisi ödeme mükellefiyetinin başlaması, gümrük vergisine tabi olmayan işlemlerde ise gümrük beyannamesinin tescili vergiyi doğuran olaydır (m. 10).
Matrah nasıl belirlenir?
- Bedel: Teslim ve hizmet işlemlerinde matrah, işlemlerin karşılığını oluşturan bedeldir; alınan veya borçlanılan para, mal ve diğer şekillerde sağlanan, para ile temsil edilebilen menfaat, hizmet ve değerlerin toplamıdır (m. 20).
- İskonto: Fatura ve benzeri belgelerde gösterilen, ticari teamüllere uygun miktardaki iskontolar matraha dahil değildir; hesaplanan KDV'nin kendisi de matraha dahil edilmez (m. 25).
- Vade, fiyat ve kur farkı: Vade farkı, fiyat farkı, kur farkı, faiz, prim gibi çeşitli gelirler ile servis ve benzeri adlar altında sağlanan menfaat, hizmet ve değerler matraha dahildir; taşıma, ambalaj ve sigorta giderleri gibi unsurlar da kanunda sayılmıştır (m. 24).
- Döviz: Bedelin döviz ile hesaplanması hâlinde döviz, vergiyi doğuran olayın meydana geldiği andaki cari kur üzerinden Türk parasına çevrilir (m. 26).
- Bedelsiz veya düşük bedel: Bedeli bulunmayan veya bilinmeyen işlemlerde ve bedelin para dışında bir değer olduğu hâllerde matrah emsal bedeli veya emsal ücretidir; bedel emsale göre açıkça düşükse ve mükellef bunu haklı sebeple açıklayamazsa da emsal bedel esas alınır (m. 27).
- İthalat: Matrah gümrük vergisine esas kıymet (gümrük vergisi kıymet esasına göre alınmıyorsa CIF değer), ithalat sırasında ödenen vergi, resim, harç ve paylar ile beyannamenin tescil tarihine kadar yapılan diğer giderlerin toplamıdır (m. 21).
İndirim, düzeltme, ihracat ve iade
- İndirim şartı: Mükellefler faaliyetleriyle ilgili olarak kendilerine yapılan teslim ve hizmetler dolayısıyla düzenlenen faturalarda gösterilen KDV'yi, hesapladıkları KDV'den indirebilir; indirim için faturanın KDV'yi ayrıca göstermesi ve belgenin kanuni defterlere kaydedilmesi gerekir (m. 29 ve 34).
- Kısmi indirim: Hem vergili hem indirim hakkı tanınmayan işlem yapılıyorsa faturalarda gösterilen KDV'nin yalnızca indirim hakkı tanınan işlemlere isabet eden kısmı indirim konusu yapılır (m. 33).
- İade edilen mal: Malların iade edilmesi, işlemin gerçekleşmemesi veya vazgeçilmesi gibi sebeplerle matrah değişirse satıcı borçlandığı vergiyi, alıcı ise indirme hakkı bulunan vergiyi değişikliğin olduğu dönemde düzeltir; iade edilen malların fiilen işletmeye girmesi ve bunun kayıtlarda gösterilmesi şarttır (m. 35).
- İhracat: İhracat teslimleri KDV'den istisnadır; istisna kapsamındaki işlemlerle ilgili faturalarda gösterilen KDV hesaplanan KDV'den indirilir, indirilemeyen KDV ise işlemin gerçekleştiği dönemi izleyen ikinci takvim yılının sonuna kadar talep edilirse iade edilir (m. 11 ve 32).
- İhracat sayılma şartları: Teslimin yurt dışındaki müşteriye, serbest bölgedeki alıcıya veya kanunda sayılan gümrüksüz satış mağazası ya da yetkili antrepo işleticisine yapılması; ayrıca malın Türkiye gümrük bölgesinden çıkarak dış ülkeye veya serbest bölgeye ulaşması aranır (m. 12).
- Turist iadesi: Türkiye'de ikamet etmeyen yolcuların satın alıp yurt dışına götürdükleri mallarda teslim anında tahsil edilen KDV, gümrükten malın çıkışı anında fatura veya belgenin ibrazı üzerine iade edilir (m. 11).
Beyanname, dönem ve tarh
Herhangi bir vergilendirme döneminde vergiye tabi işlemi bulunmayan mükellefler de beyanname vermek zorundadır. KDV mükelleflerin yazılı beyanı üzerine tarh edilir; bu beyan için dönem üç aylıktır, ancak Maliye Bakanlığı bazı mükelleflere aylık dönem belirleyebilir (m. 39 ve 40). KDV mükellefin iş yerinin bulunduğu yer vergi dairesince tarh edilir; birden fazla vergi dairesi bölgesinde iş yeri varsa gelir veya kurumlar vergisi yönünden bağlı olunan vergi dairesi, ithalatta ise ilgili gümrük idaresi tarh eder (m. 43). Genel kural KDV'nin mükellef olan gerçek veya tüzel kişi adına tarh edilmesidir; adi ortaklıklarda ise verginin ödenmesinden müteselsilen sorumlu olmak üzere ortaklardan herhangi biri adına tarh edilir (m. 44).
Sık yapılan hatalar
- Faturada KDV'yi ayrıca göstermeyip indirim beklemek;
- Faturayı kanuni defterlere kaydetmeden indirim yapmak;
- Vade ve kur farkını matrahtan çıkarmak;
- Vergiye tabi işlem olmayan dönemde beyanname vermemek;
- Belgesiz mal tespitinde on günlük ibraz süresini kaçırmak.
Kaynaklar
- 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu: mevzuat.gov.tr