Gemiyle taşınan yükte konişmento, taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlayan, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senettir (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 1228). Yük hasarında muhatap ise taşıyandır: taşıyan, eşyanın kendi hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelen zıya, hasar ve gecikmeden sorumludur (m. 1178); taşımayı bir fiilî taşıyana bırakmış olsa bile taşımanın tamamından sorumlu kalır (m. 1191).
Bu yazı, deniz yoluyla eşya taşıtanlar, yük alıcıları ve ihracatçılar için konişmentonun ne olduğunu, kime düzenlendiğini, birden çok nüshanın ve birden çok hamilin sonuçlarını, konişmentodaki yük bilgisinin delil değerini, taşıyanın kim sayılacağını, konişmento ibraz edilmeden teslimin mümkün olup olmadığını ve deniz taşımasında yük hasarının kime yöneltileceğini anlatır.
Bu yazıda
- Konişmento nedir, neden önemlidir?
- Nama, emre ve hamile yazılı konişmento
- Birden çok nüsha ve birden çok hamil
- Konişmento ibraz edilmeden teslim edilebilir mi?
- Taşıyan kimdir?
- Konişmentodaki yük bilgisi ve çekince
- Yük hasarı kime yöneltilir?
- Fiilî taşıyan ve zamanaşımı
- Satıcı, sigortacı ve taşıyanı karıştırmayın
- Sık yapılan hatalar
Konişmento nedir, neden önemlidir?
Kısa cevap: Eşyayı teslim alabilmek için asıl belge konişmentodur; ticari fatura ise başka bir işleve sahiptir.
Konişmento, bir taşıma sözleşmesinin yapıldığını ispatlar, eşyanın taşıyan tarafından teslim alındığını veya gemiye yüklendiğini gösterir ve taşıyan eşyayı ancak onun ibrazı karşılığında teslimle yükümlüdür (m. 1228). Yükletenin izniyle taşınmak üzere teslim alınan fakat henüz gemiye yüklenmemiş eşya için "tesellüm konişmentosu" da düzenlenebilir; eşya gemiye alınır alınmaz taşıyan, geçici makbuz veya tesellüm konişmentosunun geri verilmesi karşılığında yükletenin istediği kadar nüshada "yükleme konişmentosu" düzenlemekle yükümlüdür. Konişmento yük, taşıma ve teslim hakkına ilişkin önemli kayıtlar içerir: eşyanın cinsi, işaretleri, parça sayısı ve ağırlığı, eşyanın haricen belli olan hâli, taşıyanın kimliği, kaptan, gemi ve yükleten bilgileri bunlar arasındadır (m. 1229). Ticari fatura ise satıcı ile alıcı arasındaki bedel ve satış ilişkisini gösterir; yükü teslim alma hakkı konişmentonun ibrazına bağlıdır. Bu yüzden asıl nüshayı ve devir durumunu kontrol edin.
Nama, emre ve hamile yazılı konişmento
Konişmento nama, emre ve hamile yazılı olarak düzenlenebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça yükletenin istemi üzerine gönderilenin emrine veya sadece emre düzenlenir; bu son hâlde "emre", yükletenin emrine demektir. Gönderilen sıfatıyla taşıyanın veya kaptanın namına da yazılabilir (m. 1228). Hangi türde düzenlendiği, konişmentonun nasıl devredileceğini ve eşyayı kimin teslim alabileceğini belirler; bu nedenle metindeki ifadeleri dikkatle okuyun.
Birden çok nüsha ve birden çok hamil
Kısa cevap: Konişmentonun meşru hamili eşyayı teslim almaya yetkilidir; birden çok nüsha varsa eşya tek nüshanın meşru hamiline teslim edilir.
Konişmentonun meşru hamili eşyayı teslim almaya yetkilidir. Konişmento birden çok nüsha olarak düzenlenmişse eşya, tek nüshanın meşru hamiline teslim edilir (m. 1230). Her nüshada kaç nüsha düzenlendiği gösterilmelidir ve bütün nüshalar aynı metni içermelidir (m. 1229). Birden çok meşru hamil aynı anda başvurursa kaptan hepsinin istemini reddederek eşyayı umumi ambara veya başka güvenli bir yere tevdi etmek ve bu şekilde hareket etmesinin sebeplerini konişmento hamillerine bildirmek zorundadır (m. 1231). Emre yazılı bir konişmento düzenlenmişse kaptan, yükletenin eşyanın geri verilmesi veya teslimi hususundaki talimatını ancak kendisine konişmentonun bütün nüshaları geri verildiği takdirde yerine getirir (m. 1232). Bu nedenle nüshalardan birini elinizden çıkarmadan önce yük üzerindeki haklarınızın nasıl etkileneceğini düşünün.
Konişmento ibraz edilmeden teslim edilebilir mi?
Kısa cevap: Kural olarak hayır; eşya konişmento nüshasının, teslim alındığına ilişkin şerh düşülerek geri verilmesi karşılığında teslim edilir.
Eşya, ancak konişmento nüshasının eşyanın teslim alındığına ilişkin şerh düşülerek geri verilmesi karşılığında teslim edilir (m. 1236). Konişmento emre yazılı değilse, yükleten ile konişmentoda adı yazılı gönderilen muvafakat ederse nüsha ibrazı olmadan da teslim edilebilir; bu durumda taşıyan teminat isteyebilir (m. 1232). Uygulamada bu, limanda yükünüzü almak için kâğıt konişmentoya ya da elektronik karşılığına ihtiyaç duyabileceğiniz anlamına gelir. Nüsha eksikse yükleten ve gönderilenin yazılı muvafakatını ve gerekli teminatı hazırlayın.
Taşıyan kimdir?
Konişmentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan veya kendi ad ve hesabına imzalanan kişi taşıyan sayılır. Konişmentoda taşıyanın adı veya ticaret unvanı ile işletme merkezi gösterilmemişse veya açıkça anlaşılmıyorsa donatan taşıyan sayılır; ancak donatan, konişmento hamilinin açık istemi üzerine taşıyanın kimliğini bildirip belgelendirirse bu sonuç doğmaz (m. 1238). Hasar durumunda doğru muhatabı bulmak için konişmentoyu ve taşıma sözleşmesini birlikte inceleyin. Taşıyan ile konişmento hamili arasındaki hukuki ilişkilerde konişmento esas alınır; taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişkiler ise navlun sözleşmesinin hükümlerine bağlı kalır (m. 1237).
Konişmentodaki yük bilgisi ve çekince
Kısa cevap: Çekince konulan beyanlar saklı kalmak üzere konişmento, taşıyanın eşyayı konişmentoda beyan edildiği gibi teslim aldığına karine oluşturur.
Taşıyan, konişmentodaki cins, işaret, koli veya parça adedi, ağırlık veya miktar beyanlarının fiilen teslim alınan veya yüklenen eşyayı doğru ve tam olarak göstermediğini biliyor veya gösterdiğinden haklı sebeplerle şüphe ediyorsa ya da bu beyanları kontrol etmek için yeterli imkâna sahip değilse, konişmentoya bunu açıklayan bir çekince koymak zorundadır. Eşyanın haricen belli olan hâlini konişmentoda beyan etmeyi ihmal ederse eşyanın haricen iyi hâlde olduğuna dair beyanda bulunulmuş sayılır (m. 1239). Çekince konulan beyanlar saklı kalmak üzere konişmento, taşıyanın eşyayı beyan edildiği gibi teslim aldığına dair karine oluşturur; bu karinenin aksi, eşya tanımına güvenerek senedi iyi niyetle devralan üçüncü kişiye karşı ispatlanamaz. Yani konişmentoyu devralan alıcı olarak sizin için konişmentodaki yük tanımı güçlü bir delildir; taşıyan olarak çekince koyma yükümlülüğünüzü ihmal etmemelisiniz.
Yük hasarı kime yöneltilir?
Kısa cevap: Taşıyana, gerekiyorsa fiilî taşıyana; teslim aşaması ve belge koşulları belirlenir.
Taşıyan, navlun sözleşmesinin ifasında, özellikle eşyanın yükletilmesi, istifi, elden geçirilmesi, taşınması, korunması, gözetimi ve boşaltılmasında tedbirli bir taşıyandan beklenen dikkat ve özeni göstermekle yükümlüdür. Eşyanın zıyaı, hasarı veya geç tesliminden doğan zararlardan, zıya, hasar veya gecikmenin eşyanın taşıyanın hâkimiyetinde bulunduğu sırada meydana gelmiş olması şartıyla sorumludur (m. 1178). Taşıyanın hâkimiyeti, eşyanın taşıyanca teslim alındığı andan gönderilene teslim edildiği ana veya gönderilen teslim almaktan kaçınıyorsa gönderilenin emrine hazır tutulduğu ana kadar sürer. Eşya kararlaştırılan veya makul süre içinde teslim edilmezse teslimde gecikme varsayılır; teslim süresinin dolmasından itibaren aralıksız altmış gün içinde teslim olunmayan eşya zayi olmuş sayılabilir. Taşımanın gerçekleştirilmesi kısmen veya tamamen bir fiilî taşıyana bırakılmışsa, taşıyan böyle bir bırakma hakkına sahip olup olmadığına bakılmaksızın taşımanın tamamından sorumlu kalmaya devam eder ve fiilî taşıyanın adamlarının fiil ve ihmallerinden de sorumludur (m. 1191). Hasar ve taşıma kayıtlarını koruyun: yük teslim tutanağı, konişmento, hasar fotoğrafları, ekspertiz raporları.
Fiilî taşıyan ve zamanaşımı
Taşıyanın sorumluluğuna ilişkin hükümler, fiilî taşıyanın bizzat gerçekleştirdiği taşımadan sorumluluğu hakkında da geçerlidir (m. 1191). Konişmentodan veya onun düzenlenmesinden doğan alacaklar bir yılda zamanaşımına uğrar ve süre alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (m. 1246). Bu nedenle hasar tespit ettiyseniz süreyi takvime işleyin ve taşıyana yazılı başvurunuzu geciktirmeyin.
Satıcı, sigortacı ve taşıyanı karıştırmayın
Yük hasarında satıcı, sigortacı ve taşıyanın yükümlülüklerini tek kişide toplamayın. Satıcı ile alıcı arasında satış sözleşmesi, taşıyanla yükleten arasında navlun sözleşmesi, mal sigortacısıyla sigortalı arasında sigorta sözleşmesi vardır. Her biri ayrı bir hak ve talep doğurabilir; hangi muhataba hangi belgeyle başvuracağınızı belirlemek için konişmento, fatura, sigorta poliçesi ve hasar raporunu birlikte değerlendirin.
Sık yapılan hatalar
- Konişmentonun asıl nüshasını ve devir zincirini kontrol etmeden ödeme yapmak.
- Tek nüshayı elinden çıkarırken diğer nüshaların durumunu araştırmamak.
- Ticari faturayı yük teslim belgesi sanmak.
- Hasarlı teslimde konişmentodaki yük beyanı ile fiilî durumu karşılaştırmamak.
- Bir yıllık zamanaşımını takip etmemek.