Kooperatif, en az 7 ortağın imzalayacağı anasözleşme ile kurulur ve ticaret siciline tescil edilmesiyle tüzel kişilik kazanır; tescilden önce kooperatif adına işlem yapanlar bu işlemlerden şahsen ve zincirleme sorumludur (1163 sayılı Kanun m. 2 ve 7). Ortak olmak için anasözleşmeyi bütün hak ve ödevleriyle kabul ettiğinizi belirten yazılı bir başvuruyu yönetim kuruluna vermek gerekir; yalnızca para ödemek üyelik kararının yerini tutmaz (m. 8).
Bu yazı kooperatifin kaç kişiyle ve nasıl kurulduğunu, anasözleşmede bulunması gereken konuları, tüzel kişiliğin ne zaman başladığını, ortaklık başvurusu ve kabul sürecini, paya ilişkin kuralları, ortaklık senedinin değerini, ortaklığın devrini ve şahsi borç nedeniyle haczi anlatır.
Bu yazıda
- Kooperatif kurmak için en az kaç ortak gerekir?
- Anasözleşmede neler yazılmalıdır?
- Tescil ve tüzel kişilik; tescil öncesi sorumluluk
- Ortaklık başvurusu ve yönetim kurulunun kararı
- Para ödemek üyelik için yeterli mi?
- Kimler ortak olabilir: gerçek ve tüzel kişiler
- Pay, ortaklık senedi ve sermaye
- Ortaklığın devri ve payın haczi
- Yapı kooperatifleri ve şubeler
- Ortak olmadan önce anasözleşmede neleri kontrol etmelisiniz?
- Kuruluştan ortaklığa: pratik sıra
- Başvurunuz sonuçlanmadığında veya reddedildiğinde
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar
Kooperatif kurmak için en az kaç ortak gerekir?
Kooperatif en az 7 ortağın imzalayacağı anasözleşme ile kurulur ve anasözleşme ticaret sicili müdürlüğünde yetkilendirilmiş personel huzurunda imzalanmalıdır (m. 2). İlgili Bakanlık, faaliyet konusuna göre bu asgari sayıdan az olmamak üzere ortak sayısını belirleyebilir; kuracağınız kooperatifin türü için güncel şartlara bakın. Sermaye miktarı sınırlandırılarak kooperatif kurulamaz. Kooperatif adını yalnızca bu Kanuna göre kurulmuş kuruluşlar kullanabilir; ayrıca kooperatif ve üst kuruluşlarının unvanlarında kamu kurum ve kuruluşlarının isimlerine yer verilemez.
Anasözleşmede neler yazılmalıdır?
Anasözleşmede kooperatifin adı ve merkezi, amacı ve çalışma konuları, ortaklığı kazandıran ve kaybettiren haller, pay tutarı ve ödeme şekli, ortakların sorumluluk durumu, organların görev ve yetkileri, temsil hükümleri, gelir gider farkının kullanımı ve kurucuların bilgileri bulunmalıdır (m. 4). Anasözleşmede nakdi sermayenin en az 1/4 ünün peşin ödenmesi öngörülmek zorundadır ve kalan kısmın ödeme şekli de gösterilir. Ortak olmadan önce anasözleşmeyi dikkatle okuyun: sorumluluğunuzun kapsamı, çıkış şartları ve sermaye ödeme planı burada yazılıdır.
Tescil ve tüzel kişilik; tescil öncesi sorumluluk
Kooperatif ticaret siciline tescil edilmesiyle tüzel kişilik kazanır; tescilden önce kooperatif adına işlem yapanlar bu işlemlerden şahsen ve zincirleme sorumludur (m. 7). Bu nedenle tescil tamamlanmadan kooperatif adına sözleşme imzalamayın; imzalayacaksanız kişisel sorumluluğunuzun doğacağını bilerek hareket edin. Kooperatifler gerekli gördükleri takdirde yurt içinde ve dışında şube açabilir; şubeler, merkezin sicil kaydına atıf yapılarak bulundukları yer ticaret siciline tescil edilir (m. 3). Şube açma yetkisi bakımından anasözleşmedeki organ yetkilerine de bakmalısınız.
Ortaklık başvurusu ve yönetim kurulunun kararı
Ortak olmak isteyen kişi, anasözleşme hükümlerini bütün hak ve ödevleriyle kabul ettiğini belirten yazılı bir başvuruyu yönetim kuruluna verir; yönetim kurulu başvuruyu bir ay içinde sonuçlandırır ve kararı taahhütlü mektupla veya elden imza karşılığında tebliğ eder (m. 8). Yönetim kurulu, başvuranın anasözleşmedeki ortaklık şartlarını taşıyıp taşımadığını araştırmak zorundadır. Kamu kaynaklı kredilere kefil olan veya kamu kaynaklı tarımsal desteklere aracılık eden kooperatiflerde ise anasözleşmedeki şartları taşıyanları ortaklığa kabulden kaçınamaz. Gerçek kişilerin ortaklığa girebilmesi için medeni hakları kullanma yeterliliğine sahip olması gerekir; tüzel kişiler de başvurabilir. Başvurmadan önce anasözleşmedeki ortaklık şartlarını öğrenin.
Para ödemek üyelik için yeterli mi?
Hayır. Üyelik koşulları, başvuru ve kabul işlemi anasözleşme ve kanuna göre belirlenir; ödeme makbuzu üyelik kararının yerine geçmez (m. 8 ve 9). Kooperatife para yatırdıysanız ortaklık kaydınızın ve yükümlülüklerinizin yazılı durumunu isteyin: yazılı başvurunuz, yönetim kurulunun kabul kararı ve ortaklık senediniz olmadan üyeliğinizi ispatlamakta güçlük yaşayabilirsiniz. Para yatırma belgesini, başvuru yazınızı ve varsa tebliğ edilen kabul kararını birlikte saklayın.
Kimler ortak olabilir: gerçek ve tüzel kişiler
Kamu ve özel hukuk tüzel kişileri, amaçları bakımından ilgilendikleri kooperatiflerin kuruluşuna yardımcı olabilir, önderlik edebilir ve ortak olabilirler; ortaklık şartları yine anasözleşmede aranır (m. 9). Dolayısıyla belediye, dernek veya başka bir tüzel kişi de, anasözleşmedeki şartları taşıyorsa ortak olabilir.
Pay, ortaklık senedi ve sermaye
Kooperatife giren her kişiden en az bir ortaklık payı alınması gerekir; anasözleşme en yüksek bir sınır koyarak bir ortağın birden fazla pay almasına izin verebilir (m. 19). Pay değeri ve üst sınır değişebildiğinden güncel düzenlemeyi kooperatiften ve Bakanlıktan öğrenin. Ortaklık senetleri kıymetli evrak niteliğinde değildir, yalnızca beyyine vesikası, yani delil belgesi hükmündedir; ortağın yatırdığı veya çektiği paralar senede tarih sırasıyla kaydedilir ve imzalı senet makbuz hükmündedir (m. 18). Senedinizi ve kayıtlarınızı saklayın.
Kooperatife arsa veya işletme gibi ayni sermaye konulabilir veya kooperatif mevcut bir işletmeyi devralabilir. Değer anasözleşmede belirlenmemişse bilirkişi tespit eder; bilirkişi raporuna tebliğden itibaren bir hafta içinde sulh hukuk mahkemesine itiraz edilebilir ve mahkemenin kararı kesindir (m. 20 ve 21). Yapı kooperatifleri ile konusuna taşınmaz temliki dahil diğer kooperatiflerin anasözleşmelerinde ortaklara taşınmaz temlik edileceği hakkındaki taahhütler başka bir resmî şekil aranmaksızın geçerlidir; asıl devir ise tapuda yapılır (m. 2).
Ortaklığın devri ve payın haczi
Ortaklık devredilebilir; yönetim kurulu, ortaklığı devralan kişi ortaklık niteliklerini taşıyorsa onu ortaklığa kabul eder (m. 14). Bu nedenle devirden önce devralacak kişinin anasözleşmedeki şartları taşıyıp taşımadığını yönetim kurulundan teyit edin. Ortağın şahsi alacaklıları yalnızca ortağa ait faiz ve gelir gider farkından hissesine düşen miktarı ve kooperatifin dağılmasında ona ödenecek payı haczettirebilir; yani kooperatif varlığının kendisi değil, bu alacak hakları haczedilebilir (m. 19).
Kuruluştan ortaklığa: pratik sıra
Pratikte süreç şu sırayla ilerler. Önce kurucular anasözleşme metnini hazırlar; metin yukarıda sayılan zorunlu konuları içermelidir. Ardından en az 7 ortak, anasözleşmeyi ticaret sicili müdürlüğünde yetkilendirilmiş personel huzurunda imzalar. Tescil tamamlandığında kooperatif tüzel kişilik kazanır ve ancak o andan itibaren kendi adına sözleşme yapabilir. Şube açılacaksa şubeler de bulundukları yer ticaret siciline tescil edilir. Kooperatife sonradan girecek kişiler ise yazılı başvuruyla yönetim kuruluna başvurur ve kabul kararını tebliğ yoluyla alır. Bu sürecin her aşamasında yazılı belge elde etmeniz, ileride ortaklık sıfatınızı, ödemelerinizi ve haklarınızı ispat etmenizi kolaylaştırır.
Başvurunuz sonuçlanmadığında veya reddedildiğinde
Yönetim kurulu başvurunuzu bir ay içinde sonuçlandırmak ve kararı tebliğ etmekle yükümlüdür. Karar gelmezse başvurunuzun yönetim kuruluna ulaştığını gösteren belgeyi, yani alındı belgesini veya posta kaydını saklayın. Ret kararı gelirse önce gerekçeye bakın: Yönetim kurulunun reddi, anasözleşmedeki ortaklık şartlarını taşımadığınız tespitine dayanmalıdır; bu şartları taşıyorsanız ve kooperatif kamu kaynaklı kredilere kefil oluyor ya da kamu kaynaklı tarımsal desteklere aracılık ediyorsa, kooperatifin sizi ortaklığa kabulden kaçınamayacağını hatırlatan yazılı bir itiraz hazırlamak mümkündür. Böyle bir uyuşmazlıkta anasözleşmeyi, başvuru belgelerinizi ve yönetim kurulu yazışmalarını bir hukukçuya göstermeniz yerinde olur.
Ortak olmadan önce anasözleşmede neleri kontrol etmelisiniz?
- Amaç ve çalışma konuları: Kooperatifin gerçekten sizin ihtiyacınıza hizmet edip etmediğini görün.
- Ortaklığın kazanılması ve kaybedilmesi: Hangi hâllerde ortaklığın sona ereceği, çıkma ve çıkarılma şartları anasözleşmede gösterilir.
- Pay tutarı ve ödeme şekli: Nakdi sermayenin peşin ve kalan kısmının nasıl ödeneceğini öğrenin.
- Sorumluluk durumu: Ortakların yalnızca payıyla mı, yoksa ek ödeme veya şahsi sorumlulukla mı yükümlü olduğunu kontrol edin; bu konuyu ayrı bir yazımızda ele alıyoruz.
- Organların yetkileri ve temsil: Yönetim kurulunun ve genel kurulun görev ve yetkilerini, kooperatifi kimlerin temsil ettiğini görün.
- Gelir gider farkının kullanımı: Yıl sonunda ortaya çıkan farkın nasıl kullanılacağı anasözleşmede belirtilir.
Sık yapılan hatalar
- Tescilden önce kooperatif adına sözleşme imzalayıp kişisel sorumluluğu fark etmemek.
- Para ödemeyi üyeliğin yerine saymak ve yazılı başvuru ile kabul kararını almamak.
- Anasözleşmedeki sermaye ve çıkış hükümlerini okumadan ortak olmak.
- Devir öncesinde yönetim kurulundan devralanın uygunluğunu teyit etmemek.
- Ortaklık senedini kıymetli evrak sanmak ve ödeme kayıtlarını saklamamak.