Devlet memuru hakkında savunması alınmadan disiplin cezası verilemez; soruşturmayı yapan veya yetkili disiplin kurulu savunma için en az yedi gün süre verir (Devlet Memurları Kanunu m. 130). Verilen uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarına disiplin kuruluna, kademe ilerlemesinin durdurulması cezasına yüksek disiplin kuruluna, tebliğden itibaren yedi gün içinde itiraz edilebilir; sonrasında idari yargı yoluna gidilebilir (m. 135).
Bu yazı memurun ödev ve yasaklarını, disiplin cezalarının usulünü ve itiraz belgelerini, görevle ilgili suçlarda soruşturma iznini ve mal bildirimi yükümlülüğünü anlatır.
Bu yazıda
- Emir, siyaset, grev ve ticaret yasakları
- Hediye, basın, gizlilik, zarar ve resmî araç kuralları
- Disiplin cezası: savunma, süreler ve itiraz belgeleri
- Soruşturma izni: kim verir, ne kadar sürer, itiraz
- Mal bildirimi: kapsam, süre, ceza ve gizlilik
Amir emri, siyaset, grev ve ticaret yasakları
- Amirin ısrarlı emri: Amir emrinde ısrar eder ve bu emri yazıyla yenilerse, emir suç teşkil etmiyorsa memur emri yapmak zorundadır; sorumluluk emri verene aittir. Yazılı emri saklamak işinize yarar (m. 11).
- Siyasi parti: Devlet memurları siyasi partiye üye olamaz, herhangi bir parti, kişi veya zümrenin yararını ya da zararını hedefleyen davranışta bulunamaz, siyasi ve ideolojik amaçlı beyan ve eylemlere katılamaz (m. 7).
- Grev ve toplu devamsızlık: Devlet memurlarının greve karar vermesi, grev tertiplemesi, ilan etmesi ve bu yolda propaganda yapması yasaktır; hiçbir greve veya grev teşebbüsüne katılamaz, grevi destekleyemez veya teşvik edemezler (m. 27). İdeolojik veya siyasi amaçlarla kurumların çalışma düzenini bozmak, işi yavaşlatma ve grev gibi eylemlere katılmak veya bu amaçlarla toplu olarak göreve gelmemek ise Devlet memurluğundan çıkarma cezasını gerektiren fiiller arasında sayılmıştır (m. 125).
- Ticaret: Memurlar Türk Ticaret Kanununa göre tacir veya esnaf sayılmayı gerektiren faaliyette bulunamaz, ticari mümessil veya vekil olamaz, ofis veya muayenehane açamaz, özel iş yerinde çalışamaz; kanunda sayılan kooperatif, meslek kuruluşu gibi görevler yasağın dışındadır. Eşleri, reşit olmayan veya kısıtlı çocukları yasaklanan faaliyette bulunan memurlar bu durumu on beş gün içinde bağlı oldukları kuruma bildirmekle yükümlüdür; bildirmemek kınama cezası gerektiren fiiller arasında sayılmıştır (m. 28 ve 125).
- Çalışma süresi: Haftalık çalışma süresi genel olarak kırk saattir ve Cumartesi ile Pazar tatil olacak şekilde düzenlenir; kurum ve hizmet özelliklerine göre farklı süreler yönetmelikle belirlenebilir (m. 99).
Hediye, basın, gizlilik, zarar ve resmî araç
- Menfaat ve hediye: Denetimi altındaki veya görevi ya da kurumuyla ilgisi olan bir teşebbüsten doğrudan veya aracı eliyle her ne ad altında olursa olsun menfaat sağlaması yasaktır. Görevi sırasında olmasa dahi menfaat sağlama amacıyla hediye kabul etmesi veya iş sahiplerinden borç para istemesi de yasaktır (m. 29 ve 30).
- Basın: Memurlar kamu görevleri hakkında basına, haber ajanslarına, radyo ve televizyon kurumlarına bilgi veya demeç veremez; bilgi ancak bakanın yetkili kıldığı görevli, illerde valiler veya yetkilendirdikleri görevli tarafından verilebilir (m. 15).
- Gizli bilgi: Kamu hizmetleriyle ilgili gizli bilgilerin açıklanması, görevden ayrılmış olsanız bile yetkili bakanın yazılı izni olmadıkça yasaktır (m. 31).
- Devlete verilen zarar: Kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizlikle idare zarara uğratılmışsa zararın memur tarafından rayiç bedelle ödenmesi esastır. Fiil tarihinde en alt derecenin birinci kademesindeki memurun brüt aylığının yarısını geçmeyen zararlar, kabul ederseniz disiplin amiri kararıyla ödenebilir (m. 12).
- Vatandaşın açacağı dava: Kamu hukukuna tabi görevlerle ilgili zararlardan dolayı kişiler görevi yürüten personele değil ilgili kurum aleyhine dava açar; kurum, genel hükümlere göre sorumlu personele rücu hakkını saklı tutar (m. 13).
- Resmî belge ve araç: Memurlar resmî belge, araç ve gereçleri yetki verilen mahaller dışına çıkaramaz ve özel işlerinde kullanamaz; görev sona erince teslim edilen eşyayı iade etmek zorundadırlar ve bu yükümlülük mirasçılara da uygulanır (m. 16).
Disiplin cezasına itiraz ve savunma hakkı
Disiplin cezaları uyarma, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması ve Devlet memurluğundan çıkarmadır (m. 125). Savunma alınmadan ceza verilemez; verilen süre içinde veya belirtilen bir tarihte savunmasını yapmayan memur savunma hakkından vazgeçmiş sayılır (m. 130). Bu nedenle size gelen savunma isteminin tebliğ tarihini ve verdiğiniz cevabı muhafaza edin. Savunma eksikliği iddianızı cezanın esasına ilişkin itirazlarla birlikte değerlendirin.
İtirazda işinize yarayacak belgeler: savunma istemi yazısı, isnat edilen fiilin açıklandığı evrak, soruşturma raporu, ceza kararı ve tebliğ kaydı. Ceza türü ve tabi olduğunuz personel düzenlemesi izlenecek yolu etkiler. Disiplin işlemlerinde önemli süreler şunlardır:
- Fiilin öğrenildiği tarihten itibaren uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarında bir ay içinde disiplin soruşturmasına, memurluktan çıkarmada altı ay içinde disiplin kovuşturmasına başlanmazsa ceza verme yetkisi zamanaşımına uğrar (m. 127).
- Disiplin amirleri uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarını soruşturmanın tamamlandığı günden itibaren on beş gün içinde vermek zorundadır (m. 128).
- Memurluktan çıkarma istenen memur soruşturma evrakını incelemeye, tanık dinletmeye, disiplin kurulunda sözlü veya yazılı savunma yapmaya hakkı vardır (m. 129).
- Ceza kovuşturması disiplin kovuşturmasını geciktiremez; memurun ceza kanununa göre mahkûm olması veya olmaması da disiplin cezasının uygulanmasına ayrıca engel olamaz (m. 131).
- İtiraz süresi tebliğden itibaren yedi gündür; süresinde itiraz edilmeyen cezalar kesinleşir ve itiraz mercileri otuz gün içinde karar verir (m. 135). Daha ayrıntılı bir değerlendirme için Anayasa Mahkemesi kararlarını anlatan memur disiplin cezası yazısına bakabilirsiniz.
Soruşturma izni: görevle ilgili suçlarda
Memurların görevleri sebebiyle işledikleri suçlarda soruşturma izni yetkisi, ilçede görevliler için kaymakamda, ilde ve merkez ilçede görevliler için validedir; üst düzey memurlar için kanunda farklı merciler sayılmıştır (Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun m. 3).
- İhbar şartları: İhbar ve şikâyetler soyut ve genel nitelikte olmamalı, kişi veya olay belirtilmeli, iddialar ciddi bulgu ve belgelere dayanmalı, dilekçede doğru ad, soyad, imza ve adres bulunmalıdır; bu şartları taşımayanlar işleme konulmaz (m. 4).
- Savcının yetkisi: Cumhuriyet başsavcıları ivedilikle toplanması gerekli ve kaybolma ihtimali bulunan delilleri tespitten başka işlem yapmaz ve memurun ifadesine başvurmaksızın evrakın örneğini ilgili makama göndererek soruşturma izni ister; ağır cezalık suçüstü hâli genel hükümlere tabidir (m. 2 ve 4).
- Karar süresi: İzin vermeye yetkili merci kararını suçun öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dahil en geç otuz gün içinde verir; bu süre zorunlu hâllerde on beş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir. Kararlarda gerekçe zorunludur (m. 6 ve 7).
- İtiraz: İzin verilmesine karşı memur, verilmemesine karşı Cumhuriyet başsavcılığı veya şikâyetçi itiraz edebilir. İtiraz süresi kararın tebliğinden itibaren on gündür; itirazlar öncelikle incelenir, en geç üç ay içinde karara bağlanır ve kararlar kesindir (m. 9).
- Kapsam: İzin, şikâyet veya ihbar konusu olaylar ile bunlara bağlı olarak soruşturma sırasında ortaya çıkabilecek konuları kapsar; izin verilen olaydan tamamen ayrı bir suç ortaya çıkarsa yeniden izin gerekir, suçun hukuki niteliğinin değişmesi yeniden izin gerektirmez (m. 8).
- Vali ve kaymakam: Hazırlık soruşturması genel hükümlere göre yetkili Cumhuriyet başsavcılığınca yapılır; ancak valiler hakkındaki soruşturmayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya başsavcıvekili, kaymakamlar hakkındaki soruşturmayı il Cumhuriyet başsavcısı veya başsavcıvekili yürütür (m. 12).
Mal bildirimi
- Kapsam: Görevlinin kendisi, eşi ve velayeti altındaki çocukları adına taşınmaz mallar ile aylık net ödemenin belirtilen katından fazla tutardaki para, hisse senedi, tahvil, altın, mücevher ve diğer taşınırlar, haklar, alacaklar, gelirler ve borçlar bildirilir (Mal Bildirimi Kanunu m. 5).
- Yenileme: Göreve devam edenler, sonu sıfır ve beş ile biten yılların en geç şubat ayı sonuna kadar bildirimlerini yeniler. İlk bildirim atamada, seçimle gelenlerde seçimin kesinleşmesinden itibaren iki ay içinde, malvarlığında önemli değişiklikte ve görev bitiminde bir ay içinde verilir (m. 6 ve 7).
- Vermezseniz: Süresinde bildirimde bulunmayana ihtarda bulunulur. İhtarın tebliğinden itibaren otuz gün içinde mazeretsiz olarak bildirim yapmayana üç aya kadar hapis cezası verilir. Gerçeğe aykırı bildirimde bulunana, kanunen daha ağır ceza gerektirmedikçe altı aydan üç yıla kadar hapis cezası verilir (m. 10 ve 12).
- Gizlilik: Mal bildirimleri özel dosyada saklanır ve içerikleri hakkında kanunda öngörülen istisna dışında açıklama yapılamaz; Kamu Görevlileri Etik Kurulu ise gerektiğinde bildirimleri inceleme yetkisine sahiptir (m. 9). Bildirimin içeriği hakkında bu yasağa aykırı davranan üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (m. 11).
- Yabancı kaynaklı hediye: Yabancı devletlerden, uluslararası kuruluşlardan veya yabancı özel kişilerden alınan ve değeri on aylık net asgari ücreti aşan hediye, alındığı tarihten itibaren bir ay içinde kuruma teslim edilir (m. 3).
Sık yapılan hatalar
- Savunma istemini tebliğ edildiği hâlde süresinde cevaplamamak;
- Yedi günlük disiplin itiraz süresini kaçırmak;
- Eş veya çocuğun ticari faaliyetini on beş gün içinde bildirmemek;
- Mal bildirimini yenileme dönemini takip etmemek.
Kaynaklar
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu: mevzuat.gov.tr
- 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun: mevzuat.gov.tr
- 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu: mevzuat.gov.tr