Suç duyurusunu Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa yazılı ya da sözlü yapabilirsiniz; valilik, kaymakamlık veya mahkemeye verilen ihbar ve şikâyet de ilgili başsavcılığa gönderilir (CMK m. 158). Savcı kovuşturmaya yer olmadığına (takipsizlik) karar verirse suçtan zarar gören olarak kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilirsiniz (CMK m. 173).
Bu yazı suç duyurusunun nereye ve nasıl yapılacağını, şikâyete bağlı suçlarda süre ve vazgeçmeyi, asılsız şikâyetin (iftira) sonuçlarını, kovuşturmaya yer olmadığı kararına itirazı, memurlar hakkındaki suç duyurularında soruşturma izni sistemini ve bildirim yükümlülüğünü anlatır. İlgili yazılar için iftira suçu ve görevi kötüye kullanma suçu yazılarına bakabilirsiniz.
Bu yazıda
- Suç duyurusu ve şikâyet: nereye, nasıl?
- Şikâyet süresi, vazgeçme ve tazminat
- Asılsız şikâyet ve suçu bildirmeme
- Hakkınızda şikâyet varsa
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itiraz
- Mağdur olarak soruşturma haklarınız
- Memurlar hakkında suç duyurusu ve soruşturma izni
- Sık yapılan hatalar
Suç duyurusu ve şikâyet: nereye, nasıl?
- Makam: İhbar veya şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına ya da kolluk makamlarına yapılabilir. Valilik, kaymakamlık veya mahkemeye verilen ihbar ve şikâyet de ilgili Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir; yani yanlışlıkla kaymakamlığa verdiğiniz dilekçe tek başına geçersiz olmaz. Başvurunun kayıt veya soruşturma numarasını saklayın (CMK m. 158).
- Sözlü başvuru: Yazılı yapılabileceği gibi tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak da yapılabilir. Sözlü anlatımda olayın tarihini, yerini ve bildiğiniz delilleri söyleyin; tutanağı imzalamadan önce okuyup eksikleri düzelttirin (CMK m. 158/5).
- Avukat zorunlu değildir: Şikâyet için her durumda avukat tutmak zorunda değilsiniz; delilin korunması, koruma tedbiri ve başvuru süresi gibi konularda avukat desteği önem kazanabilir. Şüphelinin adını bilmemek tek başına başvuruya engel değildir; telefon, hesap, ilan bağlantısı veya araç bilgisi gibi kayıtları değiştirmeden saklayın, bilmediğiniz bilgileri tahmin ederek kesinmiş gibi yazmayın (CMK m. 158 ve 160).
- Yurt dışında işlenen suç: Yurt dışında işlenip ülkede takibi gereken suçlar hakkında Türkiye'nin elçilik ve konsolosluklarına da ihbar veya şikâyette bulunulabilir (CMK m. 158/3).
- Memurun görev suçu: Kamu görevinin yürütülmesiyle bağlantılı olarak işlendiği ileri sürülen suç için ilgili kurum idaresine yapılan ihbar veya şikâyet gecikmeksizin ilgili başsavcılığa gönderilir; doğrudan başsavcılığa başvurmak da mümkündür (CMK m. 158/1 ve 4).
- Dolandırıldıysanız: Polise mi savcılığa mı başvuracağınız sorusunun cevabı ikisidir; dekont, mesaj kayıtları ve hesap bilgilerini saklayıp başvurunuza ekleyin (CMK m. 158/1 ve 5).
Şikâyet süresi, vazgeçme ve tazminat
- Altı ay her suçta geçerli değildir: Altı aylık genel şikâyet süresi, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar için düzenlenmiştir; fiili ve failin kimliğini öğrenme günü, zamanaşımı ve özel hükümler önemlidir. Suç türünü belirlemeden son gün hesabı yapmayın (TCK m. 73). Hakaret gibi suçlarda şikâyet süresi her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez; iki süreyi birlikte düşünün (TCK m. 73/2).
- Hükümden önce vazgeçme: Şikâyete bağlı suçlarda, kanunda aksi yazılı olmadıkça, hükümden önce vazgeçme davayı düşürür. Hükmün kesinleşmesinden sonraki vazgeçme ise cezanın infazına engel olmaz (TCK m. 73/4).
- Birden fazla sanık: İştirak hâlinde suç işleyen sanıklardan biri hakkındaki vazgeçme diğerlerini de kapsar; ancak kanunda aksi yazılmadıkça vazgeçmeyi kabul etmeyen sanığı etkilemez, vazgeçme beyanının kapsamını açık yazın (TCK m. 73).
- Tazminat hakkı: Kamu davasının düşmesi şikâyetten vazgeçmeden kaynaklanmışsa ve vazgeçerken şahsi haklarından da vazgeçtiğinizi ayrıca açıklamışsanız hukuk mahkemesinde de dava açamazsınız; vazgeçme dilekçesinin içeriğini dikkatle yazın (TCK m. 73/7). Şikâyetten vazgeçince dosyanın kapanıp kapanmayacağı suçun şikâyete bağlı olup olmadığına, vazgeçmenin aşamasına ve diğer koşullara göre değişir; imzalamadan önce sonuçlarını öğrenin.
Asılsız şikâyet ve suçu bildirmeme
İşlemediğini bildiği hâlde hakkında soruşturma başlatılmasını sağlamak için birine hukuka aykırı fiil isnat eden kişi iftira suçundan bir yıldan dört yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır; delil uydurulması cezayı artırır (TCK m. 267). İşlenmekte olan bir suçu yetkili makamlara bildirmeyen kişi bir yıla kadar hapis cezası alabilir; tanıklıktan çekinebilecek kişiler bakımından ise cezaya hükmolunmaz ve suçu önleme yükümlülüğüne ilişkin hükümler saklıdır (TCK m. 278/1 ve 4).
Hakkınızda şikâyet varsa
Şüpheli olarak ifadeye çağrılırsanız önce size yüklenen suç anlatılır, avukat seçme ve susma haklarınız bildirilir. İsterseniz şüpheden kurtulmak için delillerin toplanmasını isteyebilirsiniz. Avukat tutacak durumda değilseniz baro tarafından müdafi görevlendirilmesini isteyebilirsiniz (CMK m. 147/1). Soyut ve genel nitelikte bir şikâyet veya fiilin suç olmadığının açıkça anlaşıldığı bir şikâyet hâlinde soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilir ve şikâyet edilen kişiye şüpheli sıfatı verilemez (CMK m. 158/6). Bu karara 173. maddedeki usule göre iki hafta içinde itiraz edilebilir.
Kovuşturmaya yer olmadığı kararı ve itiraz
- Karar sebepleri: Savcı soruşturma evresi sonunda kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına (takipsizliğe) karar verir (CMK m. 172/1). Cezayı kaldıran şahsi sebep olarak etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmasını gerektiren koşulların ya da şahsi cezasızlık sebebinin varlığı hâlinde de bu karar verilebilir (CMK m. 171/1).
- Bildirim: Karar suçtan zarar görene ve önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir; kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir. Tebliğ tarihini saklayın, süre bu tarihten başlar (CMK m. 172/1).
- İtiraz: Suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde itiraz edebilir; süre tebliğ gününün ertesi günü işlemeye başlar. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir; "kararı kabul etmiyorum" demek yerine hangi delilin yeterince değerlendirilmediğini somut gösterin (CMK m. 173/1, 173/2 ve 39).
- Sonuç: Kamu davasının açılması için yeterli neden yoksa itiraz gerekçeli olarak reddedilir, itiraz eden giderlere mahkûm edilir ve dosya savcıya gönderilir; ret hâlinde aynı fiilden dava açılabilmesi için yeni ve yeterli delil gerekir. İtiraz yerinde bulunursa savcı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir; hâkimlik gerekli görürse soruşturmanın genişletilmesi için başsavcılıktan talepte de bulunabilir (CMK m. 173/3, 173/6).
- Yeniden dava: Yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe aynı fiilden dolayı kamu davası açılamaz; yeni delil varsa savcılığa sunabilirsiniz (CMK m. 172/2).
- AİHM kararı: Kararın etkin soruşturma yapılmadan verildiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi veya dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyonla düşme kararı verilmesi üzerine, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde talep edilirse yeniden soruşturma açılır (CMK m. 172/3).
- Dava açılmasının ertelenmesi: Üst sınırı üç yıl veya daha az hapis gerektiren ve uzlaştırma ile önödeme kapsamında olmayan suçlarda savcı, yeterli şüpheye rağmen kamu davasının açılmasını beş yıl süreyle erteleyebilir; erteleme süresinde kasıtlı suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Örgüt, kamu görevlisi ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda uygulanmaz (CMK m. 171).
Mağdur olarak soruşturma haklarınız
Mağdur veya şikâyetçi olarak soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla savcıdan belge örneği isteyebilirsiniz; vekiliniz varsa soruşturma belgelerini ve elkonulan eşyayı inceletebilirsiniz. Bu inceleme hakkının sınırları dosya içeriğine göre değişebilir (CMK m. 234/1). Vekiliniz yoksa cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı kasten yaralama, işkence veya eziyet ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilirsiniz; talebinizi savcılığa bildirin. Kovuşturma aşamasında mağdur ve şikâyetçi çağrı kâğıdıyla çağrılır; dosyada telefon veya e-posta gibi iletişim bilgileri varsa iddianame bilgileri ve duruşma tarihi bu araçlarla da bildirilir, bu yüzden güncel iletişim bilginizi dosyaya bildirin (CMK m. 233/1). Davaya katılma hakkınız için katılan ve mağdur hakları yazısına bakabilirsiniz. Ceza davasına katılmak ile şikâyetçi olmak aynı işlem değildir; katılma hükümleri CMK m. 237-243 arasındadır. Katılma isteği karara bağlanmamış, reddedilmiş veya katılan olabilecek şekilde suçtan zarar görmüş olanlar için kanun yolları da açıktır (CMK m. 260/1).
Memurlar hakkında suç duyurusu ve soruşturma izni
4483 sayılı Kanun, Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürüttükleri kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevleri ifa eden memurlar ve diğer kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlar hakkında uygulanır. Ağır cezalık suçüstü hâli genel hükümlere tabidir (m. 2).
- İzin makamı: İlçede görevli memurlar için kaymakamdan, ilde ve merkez ilçede görevli memurlar ile kaymakamlar için validen izin istenir; bakanlıklarda ve bağlı kuruluşlarda görevli kamu görevlileri için o kuruluşun en üst idari amiri yetkilidir. Yetkili merci suç tarihindeki göreve göre belirlenir (m. 3).
- İhbar dilekçesi: İhbar veya şikâyetin soyut ve genel nitelikte olmaması, kişi veya olay belirtilmesi, iddiaların ciddî bulgu ve belgelere dayanması ve dilekçede doğru ad, soyad, imza ile iş veya ikametgâh adresinin bulunması zorunludur; bu şartları taşımayan ihbar ve şikâyetler işleme konulmaz. İhbarcının kimliği memura açıklanmaz, başsavcılar ve izin vermeye yetkili merciler kimlik bilgilerini gizli tutmak zorundadır (m. 4).
- Ön inceleme: İzin vermeye yetkili merci, bu kapsamdaki bir suçun işlendiğini öğrendiğinde ön inceleme başlatır; ön inceleme merciin kendisi veya görevlendireceği bir veya birkaç denetim elemanı eliyle yapılır, ilgili memurun ifadesi de alınarak rapor düzenlenir ve merci buna göre izin verip vermemeye karar verir (m. 5 ve 6).
- Süre: Yetkili merci, soruşturma izni konusundaki kararını suçun öğrenilmesinden itibaren ön inceleme dahil en geç otuz gün içinde verir; bu süre zorunlu hâllerde onbeş günü geçmemek üzere bir defa uzatılabilir (m. 7).
- Kapsam: İzin, şikâyet, ihbar veya iddia konusu olaylar ile bunlara bağlı olarak sonradan ortaya çıkabilecek konuları kapsar; izin verilen olaydan tamamen ayrı veya farklı bir suç ortaya çıkarsa yeniden izin alınması zorunludur, suçun hukuki niteliğinin değişmesi yeniden izin gerektirmez (m. 8).
- İtiraz: Soruşturma izni verilmesine karşı hakkında inceleme yapılan memur, verilmemesine karşı Cumhuriyet başsavcılığı veya şikâyetçi itiraz edebilir; itiraz süresi kararın tebliğinden itibaren on gündür, itirazlar en geç üç ay içinde karara bağlanır ve verilen kararlar kesindir (m. 9).
- Memur ve memur olmayan birlikte: İştirak hâlinde memur olmayan memur olanla, ast memur üst memurla aynı mahkemede yargılanır; ast ve üst memurun aynı fiile iştirakinde izin üst memurun bağlı olduğu merciden istenir (m. 3 ve 10). İzin kesinleştikten sonra dosya yetkili ve görevli Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir ve hazırlık soruşturması genel hükümlere göre yapılır; bazı üst düzey görevliler için soruşturmayı Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı, kaymakamlar için il Cumhuriyet başsavcısı yürütür (m. 11 ve 12).
- Haksız ihbar: İhbar ve şikâyetin ihbar edileni mağdur etmek amacıyla uydurma suç isnadı suretiyle yapıldığı anlaşılırsa haksız isnatta bulunanlar hakkında Cumhuriyet başsavcılığınca re'sen soruşturmaya geçilir; memurun tazminat davası açma hakkı saklıdır (m. 15).
- Çocuk koruma görevleri: Çocuk Koruma Kanunu kapsamına giren görevlerle bağlantılı olarak kamu görevlileri hakkında 4483 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaz (5395 sayılı Kanun m. 44).
Sık yapılan hatalar
- Takipsizlik kararının tebliğ tarihini saklamamak ve iki haftalık itiraz süresini kaçırmak.
- İtiraz dilekçesinde hangi delilin yetersiz değerlendirildiğini göstermemek.
- Vazgeçme dilekçesine şahsi hakları da kapsayacak ifade yazıp tazminat hakkını kaybetmek.
- Memur hakkındaki şikâyeti soyut, imzasız veya adressiz vermek.
- Suç türünü belirlemeden "altı ay doldu mu" diye hesap yapmak.