Devlet memuru olmak için genel kural olarak on sekiz yaşını tamamlamış olmak, memurluk sınavını kazanmak ve genel şartları taşımak gerekir; sınavı kazananlar önce memur adayı olarak atanır, adaylık süresi bir yıldan az, iki yıldan çok olamaz (Devlet Memurları Kanunu m. 40, 48, 50 ve 54). Memur olduktan sonra yıllık izin, doğum ve babalık izni, hastalık izni, kademe ve derece ilerlemesi gibi haklar aynı kanunda düzenlenir.
Bu yazı 657 sayılı Kanuna göre memurluğa girişi, adaylığı ve atamayı, görev yerine başlama sürelerini, memurluğa geri dönüşü ve memurun izin, aylık ve özlük haklarını anlatır.
Bu yazıda
- Memur olma şartları: yaş, askerlik, sınav ve ilan
- Adaylık, asli memurluk ve ilişik kesilmesi
- Atama sonrası göreve başlama ve geri dönüş
- Kadro kaldırılması ve temel ilkeler
- Yıllık izin, mazeret, doğum ve babalık izni, süt izni, hastalık izni, aylıksız izin
- Aylık, kademe, derece ve asgari ücret
- Şikâyet, dava ve sendika hakkı
Memur olmak için hangi şartlar aranır?
Genel şartlar kanunda sayılır; kurumun özel şartları ayrıca aranır.
- Yaş: Genel kural olarak on sekiz yaşını tamamlayanlar Devlet memuru olabilir. Bir meslek veya sanat okulunu bitirenler ise en az on beş yaşını doldurmuş olmak ve Türk Medeni Kanununa göre kazai rüşt kararı almak şartıyla atanabilir (m. 40).
- Genel şartlar: Türk vatandaşı olmak, yaş ve öğrenim şartlarını taşımak, kamu haklarından mahrum olmamak, belirtilen suçlardan mahkûm olmamak, askerlik durumu uygun olmak ve görevini sürekli yapmasına engel akıl hastalığı bulunmamak (m. 48).
- Askerlik: Askerlikle ilgisi olmayanlar, askerlik çağına gelmemiş olanlar ile çağına gelmişse muvazzaf hizmetini yapmış, ertelenmiş veya yedek sınıfa geçirilmiş olanlar memurluğa alınabilir. Askerlik şubenizden güncel durum belgenizi almanız yararlıdır (m. 48).
- Sınav: Devlet memuru olarak atanacakların açılan Devlet memurluğu sınavlarına girmesi ve sınavı kazanması şarttır. Sınava tabi tutulmadan girilebilecek görevler genel yönetmelikle belirlenir (m. 50).
- İlan: Devlet Personel Başkanlığı, boş kadroların sınıf, derece, şart ve başvuru bilgilerini başvuru süresinin bitiminden en az on beş gün önce Resmî Gazete, internet haber sitesi, radyo, televizyon veya ulusal gazetelerden en az biriyle duyurur (m. 47).
Adaylık ve asli memurluk
Sınavı kazanırsanız hemen asıl memur olmazsınız. Başarılı olanlar önce memur adayı olarak atanır; adaylık süresi bir yıldan az, iki yıldan çok olamaz ve bu süre içinde aday memurun başka kuruma nakli yapılamaz (m. 54). Adaylık sırasında eğitimde başarılı olan adaylar, disiplin amirlerinin teklifi ve atamaya yetkili amirin onayıyla onay tarihinden geçerli olmak üzere asli memurluğa atanır; geçiş tarihi adaylık süresinin sonunu geçemez (m. 58).
Adaylık süresinde temel ve hazırlayıcı eğitim veya stajda başarısız olanların, birden fazla uyarma ve kınama cezası alanların, aylıktan kesme ya da kademe ilerlemesinin durdurulması cezası alanların ilişiği kesilebilir. Sağlık nedenleri hariç, ilişiği kesilenler üç yıl memur olamaz (m. 56).
Atandıktan sonra göreve başlama, geri dönüş ve kadro
- Göreve başlama: Başka yerdeki göreve atananlar, atama emrinin tebliğinden itibaren on beş gün içinde o yere hareket etmeli ve belli yol süresini izleyen iş günü işe başlamalıdır. Aynı yerdeki görevlerde tebliğ günü esas alınır (m. 62).
- Hiç başlamazsanız: Belge ile ispatı mümkün zorlayıcı sebep olmadan süre içinde işe başlamayanların ataması iptal edilir ve bunlar bir yıl süreyle Devlet memuru olarak istihdam edilemez (m. 63).
- İstifa sonrası dönüş: İki defadan fazla olmamak üzere memurluktan kendi istekleriyle çekilenler, ayrıldıkları sınıfta boş kadro bulunması ve sınıfın niteliklerini taşımaları şartıyla ayrıldıkları tarihteki aylık derecesine eşit bir dereceye yeniden atanabilir (m. 92).
- Emeklilik sonrası dönüş: Emekli Sandığı hükümlerine göre emekli olanlar, sınıflarında yazılı nitelikleri taşıyorlarsa ve kurumda boş kadro bulunması şartıyla yeniden memurluğa alınabilir (m. 93).
- Kadro kaldırılması: Kadrosu kaldırılan memurlar en geç altı ay içinde kendi kurumlarında niteliklerine uygun bir kadroya atanır; imkân yoksa Devlet Personel Başkanlığına bildirilirler ve yeni kadroya atanıncaya kadar eski kadrolarına ait mali haklardan yararlanırlar (m. 91).
- Temel ilkeler: Kanunun temel ilkeleri sınıflandırma, kariyer ve liyakattir (m. 3).
Yıllık izin, mazeret izni ve özel izinler
- Yıllık izin: Hizmeti bir yıldan on yıla kadar olanlar için yirmi gün, on yıldan fazla olanlar için otuz gündür; zorunlu hâllerde gidiş ve dönüş için en çok ikişer gün eklenebilir (m. 102). Birbirini izleyen iki yılın izni bir arada verilebilir; ancak cari yıl ile bir önceki yıl hariç, önceki yıllara ait kullanılmayan izin hakları düşer (m. 103).
- Doğum izni: Doğumdan önce sekiz hafta, doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört hafta analık izni verilir; çoğul gebelikte doğum öncesi izne iki hafta eklenir (m. 104). Daha ayrıntılı bilgi için doğum izni yazısına bakabilirsiniz.
- Babalık izni: Eşi doğum yapan memura isteği üzerine on gün babalık izni verilir (m. 104).
- Evlenme ve ölüm izni: Kendisinin veya çocuğunun evlenmesi ya da eşinin, çocuğunun, kendisinin veya eşinin ana, baba ve kardeşinin ölümü hâllerinde isteği üzerine yedi gün izin verilir (m. 104).
- Mazeret izni: Yetkili amir, birim amirinin muvafakatiyle bir yıl içinde toptan veya bölümler hâlinde on gün izin verebilir; zaruret hâlinde ikinci kez on gün daha verilebilir ve bu süre yıllık izinden düşülür (m. 104).
- Süt izni: Kadın memura doğum sonrası analık izninin bitiminden itibaren ilk altı ayda günde üç saat, ikinci altı ayda günde bir buçuk saat süt izni verilir; kullanım saatlerinde kadın memurun tercihi esastır (m. 104).
- Hastalık izni: Raporda gösterilen lüzum üzerine aylık ve özlük hakları korunarak kanser, verem, akıl hastalığı gibi uzun tedavi gerektiren hastalıklarda on sekiz aya kadar, diğer hastalıklarda on iki aya kadar izin verilir (m. 105).
- Aylıksız izin: Doğum yapan memura analık izninin bitiminden itibaren istekleri üzerine yirmi dört aya kadar aylıksız izin verilir; eşi doğum yapan memura da doğum tarihinden itibaren aynı süreye kadar aylıksız izin verilir (m. 108).
Aylık, kademe, derece ve diğer haklar
- Aylığın ödenmesi: Memur aylıkları her ayın başında peşin ödenir; emekliye ayrılma ve ölüm hâllerinde o aya ait peşin ödenen aylık geri alınmaz (m. 164).
- Kademe ilerlemesi: Bulunduğunuz kademede en az bir yıl çalışmış olmanız ve derecenizde ilerleyebileceğiniz bir kademenin bulunması gerekir; şartları taşıyanlar başkaca işleme gerek kalmaksızın hak kazandıkları tarihten geçerli olmak üzere ilerlemiş sayılır (m. 64).
- Derece yükselmesi: Üst derecelerde boş kadro bulunması, derecesinde en az üç yıl ve bu derecenin üçüncü kademesinde bir yıl bulunmuş olmak ve kadronun görev niteliklerini taşımak gerekir (m. 68).
- Asgari ücret: Kanun gereğince ödenecek aylık, taban aylığı, kıdem aylığı, zam ve tazminatlar ile diğer ödemelerin brüt toplamı asgari ücretin aylık tutarından az olamaz; az olması hâlinde fark tazminat olarak ödenir. Güncel tutarı resmî kaynaktan kontrol edin (m. 146).
- Vekâlet ve ikinci görev: Kanuni izin, geçici görev, disiplin cezası veya görevden uzaklaştırma nedeniyle işinden geçici olarak ayrılan memurun yerine vekil atanabilir (m. 86). Asıl görev yanında özel kanunlarla öngörülen sürekli hizmetler veya mesleki bilgiyle ilgili ikinci görev verilebilir; vekâlet görevi, ikinci görev veya ders görevlerinden ancak biri verilebilir (m. 88 ve 90).
Hakların uygulanmasını isteme, şikâyet ve sendika
Devlet memurları, mevzuata göre belirlenen ve yürürlükte olan hükümlerin kendileri hakkında aynen uygulanmasını isteme hakkına sahiptir; bu istek kurumunuza yazılı başvuruyla yapılabilir (m. 17). Memurlar, amirleri veya kurumları tarafından kendilerine uygulanan idari eylem ve işlemlerden dolayı şikâyet ve dava açma hakkına sahiptir; müracaat ve şikâyetler en yakın amirden başlayarak silsile yoluyla, şikâyet edilen amir atlanarak yapılır (m. 21). İhbar veya şikâyet garaz veya mücerret hakaret için uydurma bir suç isnadıyla yapılmış ve isnat sabit olmamışsa, memurun en büyük amiri veya vali, isnatta bulunanlar hakkında kamu davası açılmasını Cumhuriyet Savcılığından ister (m. 25). Devlet memurları, Anayasada ve özel kanununda belirtilen hükümler uyarınca sendikalar ve üst kuruluşlar kurabilir ve bunlara üye olabilir; ayrıntılar sendika mevzuatında düzenlenmiştir.
Sık yapılan hatalar
- Atama tebliğinden sonraki on beş günlük hareket süresini kaçırmak;
- Kullanılmayan yıllık izinlerin sınırsız biriktiğini sanmak;
- Aylıksız veya babalık izni için dilekçe ve doğum belgesini zamanında sunmamak;
- Adaylık döneminde alınan disiplin cezalarının ilişik kesilmesine yol açabileceğini hesaba katmamak.
Kaynaklar
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu: mevzuat.gov.tr